Σοφία Μπεκρῆ: Ἡ «Κλίμακα» τῶν ἀρετῶν τοῦ Ἁγ. Ἰωάννου τοῦ Σιναϊτου

                                                  Φωτό: Orthodoxia News Agency

Σύντομη εἰσαγωγή

Λίγο μετὰ τὸ μεσοστάδιο τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς, τὴν τετάρτη Κυριακὴ τῶν Νηστειῶν, ἡ Ἐκκλησία μας προβάλλει ἕνα μεγάλο πνευματικὸ ἀνάστημα, τὸν Ἅγιο Ἰωάννη τὸν Σιναῖτη, τὸν συγγραφέα τῆς Κλίμακος. Ὁ Ἅγ. Ἰωάννης ἔζησε τὸν 6ο μ.Χ. αἰῶνα, γεννήθηκε στὴν Παλαιστίνη τὸ 528 μ.Χ. Σὲ ἡλικία 16 ἐτῶν καὶ ἀφοῦ ἐσπούδασε καλὰ τὴν ἐγκύκλιο σοφία, φεύγει γιὰ τὸ ὅρος Σινᾶ, ὅπου ἔζησε μὲ μεγάλη ἄσκηση κοντὰ σὲ ἐμπειρότατο γέροντα. Τρία χρόνια ἀργότερα, σὲ ἡλικία 19 ἐτῶν, φεύγει ἀπὸ τὴν Μονὴ Σινᾶ καὶ πηγαίνει στὴν ἐρημικὴ τοποθεσία «Θωλᾶς», ὅπου ἔζησε 40 χρόνια στὴν σχισμὴ ἑνὸς βράχου. Μὲ τὴν προσευχὴ καὶ τὴν ἄσκηση ἔφτασε σε ὑψηλὰ ἐπίπεδα ἁγιότητος, ἀπέκτησε μάλιστα καὶ τὸ χάρισμα τῆς θαυματουργίας.

Οἱ μοναχοὶ τῆς ἱερᾶς μονῆς τοῦ Σινᾶ, ἐκτιμῶντας τὴν σοφία καὶ τὴν ἁγιότητά του, τὸν ἐξέλεξαν ἡγούμενο. Ἐπέστρεψε γιὰ λίγο στὸ μοναστήρι, ἀλλὰ ξαναγύρισε, ὕστερα ἀπὸ μικρὴ παραμονή, στὴν προσφιλῆ του ἔρημο, γιὰ νὰ συνεχίσει τὸν πνευματικό του ἀγῶνα. Ἐκοιμήθη στὶς 30 Μαρτίου 603 σὲ ἡλικία 80 ἐτῶν.

Στὴν Κλίμακα, τὸ ἔργο ποὺ συνέγραψε κατ’ ἐπιταγή, ὕστερα ἀπὸ παράκληση τοῦ ἡγουμένου τῆς Μονῆς τοῦ Σινᾶ, εἶναι ἀποθησαυρισμένες ὅλη του ἡ πεῖρα καὶ οἱ ἁγιοπνευματικές του ἐμπειρίες. Τὴν ἰδέα τῆς Κλίμακος τὴν ἐμπνεύστηκε ἀπὸ τὸ ὅραμα τοῦ Ἰακώβ. Κλίμακα εἶναι ἡ σκάλα, ποὺ ὁδηγεῖ ἀπὸ τὰ χαμηλότερα στάδια τῆς πνευματικῆς ζωῆς στὰ ὑψηλότερα καὶ τελειότερα.

Τὸ ἔργο διαιρεῖται σὲ τριάντα λόγους. Ἡ διαίρεση ἔχει χριστολογικὴ χροιά, καθότι ὁ Κύριος σὲ ἡλικία τριάντα ἐτῶν «τὸν τριακοστὸν βαθμὸν ἐν τῇ νοερᾷ κλίμακι ἐκληρώσατο» (εἶναι ἡ ἡλικία τῆς ὡριμότητος, κατὰ τὴν ὁποία ὁ Χριστὸς ἄρχισε τὴν δράση του).

Εἶναι ἕνα πραγματικὰ θεόπνευστο καὶ ψυχολογημένο κείμενο. Οἱ σύγχρονοι ψυχολόγοι ἐξαίρουν τὸν Ἅγ. Ἰωάννη γιὰ τὴν βαθύτητα τῶν ψυχολογικῶν του γνώσεων καὶ παρατηρήσεων καὶ σημειώνουν ὅτι τὰ τελευταία πορίσματα τῆς Ψυχολογίας τοῦ βάθους ἦταν γνωστὰ στοὺς Πατέρες τῆς ἐρήμου. Ἡ Ἐκκλησία μας, ἀναγνωρίζοντας τὴν ἀξία τοῦ ἔργου, καθιέρωσε νὰ ἀναγιγνώσκεται ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τῆς Τεσσαρακοστῆς σὲ ὅλα τὰ μοναστήρια.

Οἱ τρεῖς πρῶτοι λόγοι ἀποτελοῦν μιὰ εἰσαγωγή. Ἀκολουθοῦν οἱ τέσσερις βασικὲς ἀρετές. Ἡ ὑπακοὴ εἶναι τὸ α’ σκαλοπάτι, ἡ μετάνοια τὸ β’, ἡ μνήμη θανάτου τὸ τρίτο, τὸ χαροποιὸν πένθος (χαρμολύπη) τὸ δ’. Καὶ ὕστερα, σὲ κάθε σκαλοπάτι, ἀπὸ τὸν 8ο μέχρι τὸν 20ο λόγο, περιγράφονται τὰ πάθη ποὺ πρέπει νὰ πολεμήσει ὁ πνευματικὸς ἀγωνιστὴς (ὀργή, μνησικακία, καταλαλιά, κατάκριση, πολυλογία, ψεῦδος, ἀκηδία, γαστριμαργία, σαρκικότητα, φιλαργυρία, ἀναισθησία, δειλία, κενοδοξία, ὑπερηφανεία, βλασφημία, ἐγωϊσμός, πονηρία) καὶ οἱ ἀντίστοιχες ἀρετές, ποὺ ὀφείλει νὰ κατακτήσει (ἀοργησία, σιωπή, ἐγκράτεια, ἁγνεία, σωφροσύνη, ἀκτημοσύνη, ἀγρυπνία, νηστεία, πραότητα, ἁπλότητα, ταπεινοφροσύνη, διάκριση, προσευχή, ἀπάθεια, καὶ τὴν ἐνάρετη τριάδα τῶν ἀρετῶν, τὴν ἀγάπη, τὴν πίστη καὶ τὴν ἐλπίδα).

Ταπεινοφροσύνη

Εἶναι μία σκάλα μὲ ἑκατομμύρια σκαλοπάτια. Τὸ πρῶτο εἶναι ἡ στοιχειώδης ταπείνωση καὶ τὸ τελευταῖο ἡ τελεία ταπείνωση, ὅπως τῆς Παναγίας. Ἡ στοιχειώδης ταπείνωση εἶναι νὰ πιστεύεις σ’ ὅσα λέει τὸ πιστεύω καὶ ὄχι σὲ ὅ τι ἐσὺ νομίζεις. Κατὰ τὴν Κλίμακα: Ἡ ὁσία ταπείνωση δὲν καταδικάζει τοὺς ἄλλους ἀλλὰ καταδικάζει ἐν διανοίᾳ συνεχῶς καὶ εἰλικρινῶς τὸν ἑαυτό μας. Ταπείνωση καὶ αὐτογνωσία εἶναι ἀρετὲς ἀλληλένδετες. Χωρὶς αὐτογνωσία δὲν γίνεται κανεὶς ταπεινός καὶ χωρὶς ταπεινοφροσύνη δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίσῃς ποιὸς καὶ τὶ ἀκριβῶς εἶσαι.

Πραότητα

Συνήθως οἱ ἄνθρωποι, δίνοντας ψυχολογικὲς ἤ στοχαστικὲς ἑρμηνεῖες, θεωροῦν τὴν πραότητα ὡς φυσικὸ «εἰρηνικὸ ἦθος», ἡ θεολογικὴ ὅμως ἑρμηνεία, κατὰ τὸν Ἅγ. Σωφρόνιο, εἶναι αὐτὴ ποὺ δίνεται στὴν Κλίμακα: «Πραότης ἐστὶν ἀμετάθετος νοὸς κατάστασις, ἐν τιμαῖς τε καὶ ἀτιμίαις, ὑπομονῆς στήριγμα, ἀγάπης θύρα, μαινομένων χαλινός, χαρᾶς χορηγός, Χριστοῦ μίμημα». Εἶναι μιὰ πνευματικὴ δύναμη νὰ φέρῃ κανείς τὰ βάρη καὶ τὶς ἀσθένειες τῶν ἄλλων, μιὰ διαρκὴς ἑτοιμότητα νὰ ὑπομένῃ τὶς ὕβρεις ἤ νὰ μένῃ ἐσωτερικὰ ἀτάραχος στοὺς ἐπαίνους, εἶναι εἰρηνικὴ ἐγκαρτέρηση σὲ κάθε θλίψη, ἀκόμη καὶ στὸν θάνατο.

Ἐγκράτεια

Ἐγκρατὴς εἶναι αὐτὸς ποὺ ζεῖ μέσα στοὺς πειρασμούς, τὶς παγίδες καὶ τοὺς θορύβους τοῦ κόσμου καὶ ἀγωνίζεται μὲ ὅλη του τὴν δύναμη νὰ μιμηθεῖ τὴν ζωὴ ἐκείνων ποὺ εἶναι ἀπαλλαγμένοι ἀπὸ τοὺς θορύβους τοῦ κόσμου. Στοὺς ἀρχάριους οἱ πτῶσεις σὲ σαρκικὰ ἁμαρτήματα κατὰ κανόνα συμβαίνουν ἀπὸ τὴν ἀπόλαυση τῶν φαγητῶν. Στοὺς μεσαίους ἀπὸ τὴν ὑπερηφάνεια, σ’ ἐκείνους δὲ ποὺ πλησιάζουν στὴν τελειότητα ἀποκλειστικὰ ἐξ αἰτίας τῆς κατακρίσεως (διότι παίρνουν θάρρος καὶ κατακρίνουν τοὺς ἄλλους, νομίζοντας ὅτι ἔχουν ἤδη σωθῆ, π.χ. Σατανάς, δὲν ἔτρωγε τίποτε ἀλλὰ ἔπεσε).

Υπερηφανεία

Εἶναι ντροπὴ νὰ ὑπερηφανεύεται ὁ ἄνθρωπος γιὰ ξένα πράγματα, νὰ καυχιέται γιὰ κάποια χαρίσματα ποὺ ἔλαβε ἀπὸ τὸν Θεό. Πολλὲς φορὲς ὁ δαίμονας μᾶς βάζει τὴν σκέψη νὰ παρουσιάσουμε τὶς ἀρετές μας στοὺς ἄλλους, δῆθεν γιὰ νὰ ὠφεληθοῦν αὐτοί. Τίποτε ὅμως δὲν μπορεῖ νὰ ὠφελήσει περισσότερο ἀπὸ τὸ εἰλικρινὲς καὶ ταπεινὸ ἦθος, γιατὶ γίνεται καὶ παράδειγμα στοὺς ἄλλους, γιὰ νὰ μὴν ὑπερηφανεύονται καὶ οἱ ἴδιοι ποτέ.

Μετάνοια

Γιὰ νὰ μπορέσουμε νὰ πλησιάσουμε τὸν Θεό, πρέπει νὰ βγάλουμε ἀπὸ μέσα μας ὁτιδήποτε ἄλλο ἔχουμε θεοποιήσει. Πρέπει νὰ ἐπιφέρουμε ὁλοκληρωτικὴ ἀλλαγὴ σὲ ὅλη τὴν ὕπαρξή μας (μετα+νοῶ), ζῶντας τὴν ζωὴ τῆς μετανοίας. Μετάνοια σημαίνει ἀνανέωση τοῦ βαπτίσματος, συμφωνία μὲ τὸν Θεὸ γιὰ νέα ζωή. Μετάνοια σημαίνει σκέψη αὐτοκατακρίσεως, ἀμεριμνησία γιὰ τὰ ἄλλα καὶ μέριμνα γιὰ τὴν σωτηρία τοῦ ἑατοῦ μας, μετάνοια σημαίνει κατάδικος ἀπαλλαγμένος ἀπὸ αἰσχύνη. Τῆς μετανοίας ὅμως προηγεῖται ἡ γνώση τοῦ ἑαυτοῦ μας. Πρέπει νὰ ἀποκτήσουμε τὴν πολυπόθητη αὐτογνωσία, βγάζοντας ἀπὸ μέσα μας τὸν Φαρισαῖο, χαμηλώνοντας τὸ ἀνάστημά μας, σκύβοντας τὸ κεφάλι μας. Ὅποιος πέτυχε τὴν γνώση τοῦ ἑαυτοῦ του, αὐτὸς αἰσθάνθηκε τὸν φόβο τοῦ Θεοῦ καὶ βαδίζοντας μὲ τὴν αἴσθηση αὐτὴ ἔφτασε στὴν πύλη τῆς ἀγάπης.

Προσευχὴ

Ἡ προσευχή, ὡς πρὸς τὴν ποιότητά της, εἶναι συνουσία καὶ ἕνωση τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸν Θεό, καὶ ὡς πρὸς τὴν ἐνέργειά της, συμφιλίωση μὲ τὸν Θεό, γέφυρα ποὺ σώζει ἀπὸ τοὺς πειρασμούς, τοῖχος ποὺ προστατεύει ἀπὸ τὶς θλίψεις, τροφὴ τῆς ψυχῆς καὶ φωτισμὸς τοῦ νοῦ, ἀπόδειξις τῆς ἐλπίδος, διάλυση τῆς λύπης, μείωση τοῦ θυμοῦ, φανέρωση τῶν μέτρων, δήλωση τῆς πνευματικῆς καταστάσεως, ἀποκάλυψη τῶν μελλοντικῶν πραγμάτων, προκοπὴ τῆς καρδιᾶς ἀόρατος.

Ἀγάπη (κορωνίδα τῶν ἀρετῶν, 30ος λόγος)

Ἡ ἀγάπη ὡς πρὸς τὴν ποιότητά της, εἶναι ὁμοίωση μὲ τὸν Θεό, ὅσο βεβαίως εἶναι δυνατὸν στου ἀνθρώπους. Ὡς πρὸς τὴν ἐνέργεια, εἶναι μέθη ψυχῆς. Ὡς πρὸς τὶς ἰδιότητες, πηγὴ πίστεως, ἄβυσσος μακροθυμίας, θάλασσα ταπεινώσεως. Ἡ ἀγάπη χορηγεῖ τὴν χάρη τῆς προφητείας, παρέχει τὴν δύναμη τῆς 

Ἡ ἀγάπη χορηγεῖ τὴν χάρη τῆς προφητείας, παρέχει τὴν δύναμη τῆς θαυματουργίας, εἶναι ἡ πηγὴ τοῦ θεϊκοῦ πυρός, εἶναι ἡ στάση καὶ ἡ ἑδραίωση τῶν ἀγγέλων, εἶναι ἡ πρόοδος στοὺς αἰῶνες ὅλων τῶν ἐκλεκτῶν τοῦ Θεοῦ. Ἀγάπη εἶναι ὁ Θεός, ἀπὸ ἀγάπη γιὰ μᾶς ἔγινε ἄνθρωπος καὶ ἦλθε ἀνάμεσά μας, γιὰ ἀγάπη μίλησε, ἀγάπη εἶναι ἡ οὐσία τοῦ Χριστιανισμοῦ. Κατὰ τὸν Ἅγιο, «αὐτὸς ποὺ θέλει νὰ ὁμιλεῖ γιὰ ἀγάπη, εἶναι σὰν νὰ ἐπιχειρεῖ νὰ ὁμιλεῖ γιὰ τὸν ἴδιο τὸν Θεό».

Στὸν 23ο λόγο ὁ Ἅγιος διδάσκει τὸν τρόπο τοῦ πολέμου πρὸς τοὺς λογισμοὺς τῆς βλασφημίας. Μόλις, λέει, ὁ ἄνθρωπος ἀρχίζει νὰ προσεύχεται, εἴτε στὴν κοινὴ λατρεία εἴτε κατὰ μόνας, τότε ὁ διάβολος τοῦ φέρνει στὸ νοῦ διάφορες σκέψεις καὶ εἰκόνες, γιὰ νὰ τοῦ ἀποσπάσῃ τὴν προσοχή. Μόλις τελειώσει τὴν προσευχή, τότε φεύγει καὶ ὁ διάβολος. Ἔτσι, πολλοὶ δὲν θέλουν νὰ προσεύχονται, ἐπειδὴ θεωροῦν τὸν ἑαυτό τους ἀνάξιο καὶ ἁμαρτωλό. Ἐπίσης, πολλοὶ ἀπομακρύνονται ἀπὸ τὴν θεία κοινωνία, γιατὶ νομίζουν ὅτι οἱ ἁμαρτωλὲς σκέψεις εἶναι δικές τους. Δὲν εἶναι ὅμως δικές τους ἀλλὰ τοῦ διαβόλου καὶ ὅταν δὲν συγκατατίθενται δὲν ἁμαρτάνουν. Τονίζει τὴν ἀνάγκη ἐξαγορεύσεως καὶ ἐκζητήσεως συμβουλῆς τοῦ πνευματικοῦ (ἀναφέρει τὸ παράδειγμα ἑνὸς μοναχοῦ, ποὺ ταλαιπωρήθηκε ἀπὸ βλάσφημους λογισμοὺς εἴκοσι χρόνια καὶ στὸ τέλος θεραπεύτηκε, ἀφοῦ ἀπεκάλυψε τὸ πρόβλημά του στὸν πνευματικό).

Ἀξία τοῦ ἔργου στὴν ἐποχή μας

Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος ὑπῆρξε ἀσκητὴς τῆς ἐρήμου, διδάσκαλος τῆς ἐγκρατείας, ἡσυχαστής, νηστευτὴς καὶ ὑπόδειγμα τῆς μετανοίας. Τὶ σχέση μπορεῖ νὰ ἔχουν ὅλα αὐτὰ μὲ τὴν σημερινὴ ζωὴ καὶ τὸν σημερινὸ ἄνθρωπο; Ἡ σημερινὴ ἐποχὴ χαρακτηρίζεται γιὰ τὴν πνευματικὴ ἀναισθησία, τὴν ἠθικὴ διαφθορά, τὴν καταναλωτικὴ μανία, τὴν ἐγωϊστικὴ διάθεση, τὴν ἔκπτωση τῆς ἀγωνιστικῆς διάθεσης, τὴν σωματικὴ καὶ ψυχικὴ κούραση καὶ ἐν τέλει τὴν παραίτηση καὶ τὴν ἐγκατάλειψη κάθε προσπάθειας. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος μᾶς περιγράφει παραστατικὰ τὴν ἀρρωστημένη αὐτὴ κατάσταση καὶ στὴν δική του ἐποχή. Χαρακτηριστικὰ λέει: «Ὁ ἄνθρωπος διαβάζει γιὰ τὴν κρίση καὶ ἀρχίζει νὰ χαμογελᾶ. Διαβάζει γιὰ τὴν κενοδοξία καὶ κενοδοξεῖ τὴν ὥρα τῆς ἀναγνώσεως. Ἀποστηθίζει λόγο περὶ τῆς ἀγρυπνίας καὶ παρευθὺς καταβυθίζεται στὸν ὕπνο. Ἐγκωμιάζει τὴν προσευχὴ καὶ τὴν ἀποφεύγει σὰν μαστίγιο. Χορταίνει ἀπὸ μετάνοια καὶ ὕστερα τρώει καὶ χορταίνει περισσότερο. Μακαρίζει τὴν σιωπὴ καὶ τὴν ἐγκωμιάζει μὲ πολυλογία. Ἐπαινεῖ καὶ δοξάζει τοὺς ἐλεήμονες καὶ ὑβρίζει τοὺς πτωχούς» (17ος λόγος).

Ἀφοῦ λοιπὸν οἱ ἄνθρωποι σὲ ὅλες τὶς ἐποχὲς εἶναι οἱ ἴδιοι καὶ ἀφοῦ οἱ καιροὶ παρουσιάζουν ἀναλογικὰ παρόμοιες δυσκολίες, ἡ Κλίμαξ τῶν ἀρετῶν δὲν εἶναι παρὰ τὸ πνευματικὸ στήριγμα κάθε ὀρθοδόξου ἀπὸ τὸν ἁγιότερο μέχρι καὶ τὸν ἁμαρτωλότερο, διότι ὁ Χριστὸς θέλει «πάντας ἀνθρώπους σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν». Σὲ καιρούς, ἑπομένως, πραγματικὰ χαλεποὺς ἄς ἀναγιγνώσκουμε τέτοιου εἴδους συγγράμματα, γιὰ νὰ τροφοδοτοῦμε τουλάχιστον τὴν ψυχή μας.

Σοφία Μπεκρῆ, φιλόλογος-θεολόγος

Ορθόδοξος Πολιτιστικός Σύλλογος Επάλξεις