Εισαγωγή
Τον ιδρυτή του Ντουμπάι και τη σοφή ρήση του ανέξειξε ο κ. Στασινός Αθαν. Μπόβης (Stasinos Bovis) στη σελίδα του στο FB και έδωσε το ερέθισμα γι΄αυτό το άρθρο.
Ρώτησαν κάποτε τον ιδρυτή του Ντουμπάι, Σεΐχη Ρασίντ μπιν Σαΐντ Αλ Μακτούμ πώς βλέπει το μέλλον της χώρας του, και εκείνος φέρεται να απάντησε με έναν λόγο σύντομο αλλά ιδιαίτερα διεισδυτικό: «Ο παππούς μου ίππευε καμήλα, ο πατέρας μου το ίδιο, εγώ οδηγώ Μερσεντές, ο γιος μου Land Rover, ο εγγονός μου επίσης Land Rover, αλλά ο δισέγγονός μου πιθανόν πάλι καμήλα θα ιππεύει». Όταν τον ρώτησαν γιατί το λέει αυτό, απάντησε πως οι δύσκολες εποχές διαμορφώνουν δυνατούς ανθρώπους, οι δυνατοί άνθρωποι δημιουργούν καλές εποχές, οι καλές εποχές παράγουν αδύναμους ανθρώπους και οι αδύναμοι άνθρωποι οδηγούν ξανά σε δύσκολες εποχές.
Ανεξάρτητα από το εάν η συγκεκριμένη διατύπωση είναι απολύτως ιστορικά επιβεβαιωμένη, η ιδέα που εκφράζει αγγίζει ένα πανανθρώπινο και διαχρονικό ζήτημα: ποια είναι η σχέση ανάμεσα στη δυσκολία και στην πρόοδο, ανάμεσα στην ευημερία και sτην παρακμή, ανάμεσα στον κόπο των παλαιότερων γενεών και στη στάση των νεότερων απέναντι στην κληρονομημένη αφθονία. Η ιστορία πολλών λαών δείχνει ότι η κοινωνική άνοδος συχνά συνοδεύεται από πειθαρχία, θυσία και συλλογικό αγώνα, ενώ η μακρόχρονη άνεση ενίοτε γεννά εφησυχασμό, ατομικισμό και απώλεια προσανατολισμού.
Το ερώτημα αυτό δεν αφορά μόνο την οικονομία ή την πολιτική· αφορά πρωτίστως την ανθρώπινη φύση. Η ψυχολογία εξετάζει πώς οι δοκιμασίες καλλιεργούν ανθεκτικότητα και χαρακτήρα. Η κοινωνιολογία μελετά πώς η αφθονία μπορεί να οδηγήσει σε κρίση νοήματος και συνοχής. Η βιολογία υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος είναι πλασμένος για αγώνα, κίνηση και προσαρμογή. Παράλληλα, η θεολογία διδάσκει ότι η ευημερία χωρίς ευγνωμοσύνη και χωρίς πνευματικό μέτρο μπορεί να μετατραπεί σε παγίδα, ενώ η δοκιμασία, όταν βιώνεται με πίστη, μπορεί να γίνει σχολείο αρετής.
Στο παρόν άρθρο θα επιχειρηθεί μια διεπιστημονική και θεολογική προσέγγιση της παραπάνω ρήσης, με στόχο να αναδειχθεί ότι το πραγματικό δίλημμα δεν είναι ανάμεσα στον πλούτο και στη φτώχεια, αλλά ανάμεσα στην αρετή και στην αμέλεια, στην ευθύνη και στην αυτάρκεια, στη μνήμη και στη λήθη. Η ρήση που αποδίδεται στον Σεΐχη Ρασίντ μπιν Σαΐντ Αλ Μακτούμ έχει διαδοθεί ευρέως ως σχόλιο για τους κύκλους της ιστορίας, της ευημερίας και της ανθρώπινης παρακμής και εκφράζει ένα διαχρονικό ερώτημα: μήπως η άνεση που κερδίζεται με κόπο από μία γενιά γίνεται αιτία αδυναμίας για τις επόμενες;
Οι ιστορικοί κύκλοι ανόδου και παρακμής
Πολλοί ιστορικοί έχουν παρατηρήσει ότι οι κοινωνίες συχνά διέρχονται φάσεις δυσκολίας, ανόδου, ακμής, εφησυχασμού και τελικής αποδυνάμωσης. Ο Arnold Toynbee (1972) υποστήριξε ότι οι πολιτισμοί αναπτύσσονται όταν ανταποκρίνονται δημιουργικά στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν. Όταν παύουν να απαντούν δημιουργικά, εισέρχονται σε περίοδο παρακμής. Παρόμοια, ο Ibn Khaldun ανέλυσε την έννοια της κοινωνικής συνοχής (asabiyyah), σύμφωνα με την οποία οι λαοί που σφυρηλατούνται μέσα σε σκληρές συνθήκες αποκτούν δύναμη, ενώ οι μεταγενέστερες γενιές συχνά αποδυναμώνονται από την πολυτέλεια (Ibn Khaldun, 1967).
Η ιστορία της Ρώμης, της ύστερης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και άλλων μεγάλων δυνάμεων παρουσιάζει ανάλογα φαινόμενα: απώλεια πειθαρχίας, εσωτερικές συγκρούσεις και απομάκρυνση από τις ιδρυτικές αξίες.
Η ψυχολογική διάσταση της δυσκολίας
Η σύγχρονη ψυχολογία χρησιμοποιεί τον όρο resilience για να περιγράψει την ικανότητα ανάκαμψης μετά από δυσκολίες. Η ανθεκτικότητα δεν αναπτύσσεται συνήθως μέσα σε συνθήκες απόλυτης άνεσης, αλλά μέσα από προκλήσεις που ξεπερνιούνται σταδιακά. Οι Masten (2001) και Southwick et al. (2014) δείχνουν ότι η ελεγχόμενη έκθεση σε δυσκολίες, όταν συνοδεύεται από υποστήριξη, ενισχύει την αυτοπεποίθηση, την προσαρμοστικότητα και την ψυχική ωριμότητα.
Αντίθετα, η υπερπροστασία μπορεί να περιορίσει την ανοχή στη ματαίωση και να ενισχύσει την εξάρτηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι η δυστυχία είναι αγαθό, αλλά ότι η έλλειψη κάθε δοκιμασίας συχνά στερεί ευκαιρίες ωρίμανσης.
Κοινωνιολογική ανάγνωση της ευημερίας
Οι εύπορες κοινωνίες προσφέρουν καλύτερη υγεία, παιδεία και ποιότητα ζωής. Ωστόσο, όταν η ευημερία μετατρέπεται σε απόλυτη αξία, εμφανίζονται φαινόμενα ατομικισμού, καταναλωτισμού και κρίσης νοήματος. Ο Durkheim (1951) περιέγραψε την κατάσταση της ανομίας, όπου οι κοινές αξίες εξασθενούν και το άτομο χάνει τον προσανατολισμό του.
Σύγχρονες κοινωνίες με υψηλό βιοτικό επίπεδο παρουσιάζουν συχνά αυξημένα ποσοστά μοναξιάς, άγχους και υπαρξιακής ανασφάλειας. Η αφθονία αγαθών δεν εγγυάται νοηματοδοτημένη ζωή.
Βιολογική και εξελικτική θεώρηση
Ο άνθρωπος εξελίχθηκε σε περιβάλλοντα αβεβαιότητας, όπου απαιτούνταν κίνηση, εργασία, συνεργασία και εγρήγορση. Η σημερινή καθιστική ζωή και η υπερκατανάλωση σχετίζονται με χρόνιες ασθένειες όπως παχυσαρκία, σακχαρώδη διαβήτη και καρδιαγγειακά νοσήματα (Booth et al., 2012). Το σώμα και ο νους χρειάζονται πρόκληση για να διατηρούνται λειτουργικά.
Όπως ο μυς ατροφεί χωρίς άσκηση, έτσι και ο χαρακτήρας αδυνατίζει χωρίς ευθύνη, στόχο και κόπο.
Η θεολογική τεκμηρίωση της ευημερίας και του κινδύνου της λήθης
Η Αγία Γραφή αναγνωρίζει τον κίνδυνο της ευμάρειας όταν αυτή αποσυνδέεται από την ευγνωμοσύνη και τον Θεό. Στο Δευτερονόμιο διαβάζουμε: «μήποτε είπῃς ἐν τῇ καρδίᾳ σου· ἡ ἰσχύς μου καὶ τὸ κράτος τῆς χειρός μου ἐποίησέ μοι τὴν δύναμιν ταύτην» (Δευτ. 8:17). Η υλική επιτυχία μπορεί να γεννήσει αυτάρκεια και υπερηφάνεια.
Ο Μέγας Βασίλειος επισημαίνει ότι ο πλούτος δεν είναι κακός καθαυτός, αλλά η άδικη χρήση του: «Οὐκ ἐστιν αἴτιος ὁ πλοῦτος, ἀλλ’ οἱ κακῶς χρώμενοι» (PG 31, 281B). Η ευημερία λοιπόν γίνεται ευλογία όταν υπηρετεί τον πλησίον.
Ο ¨Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι η τρυφή και η αμεριμνησία συχνά γεννούν πνευματική νωθρότητα: «Οὐδὲν οὕτως ἀναιρεῖ τὴν ψυχὴν ὡς ἡ τρυφή καὶ ἡ ῥᾳθυμία» (PG 62, 143).
Η παιδαγωγική αξία της δοκιμασίας
Η χριστιανική θεολογία δεν εξυμνεί τον πόνο, αλλά αναγνωρίζει ότι η δοκιμασία μπορεί να μεταμορφώσει τον άνθρωπο. Ο Απόστολος Ιάκωβος γράφει: «τὸ δοκίμιον ὑμῶν τῆς πίστεως κατεργάζεται ὑπομονήν» (Ιακ. 1:3). Ο Απόστολος Παύλος σημειώνει: «ἡ θλῖψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμήν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα» (Ρωμ. 5:3–4).
Ο ¨Αγιος Μάξιμος ο Ομολογητής συνδέει τον αγώνα με την κάθαρση του ανθρώπου από τα πάθη και την πορεία προς την ελευθερία (PG 90, 912C). Οι δυσκολίες, όταν βιώνονται με πίστη και νόημα, μπορούν να γίνουν σχολείο αρετής.
Αναγκαίες ισορροπίες
Θα ήταν λανθασμένο να υποστηριχθεί ότι όλοι οι πλούσιοι είναι αδύναμοι ή όλοι οι φτωχοί ενάρετοι. Η ιστορία γνωρίζει εύπορους ανθρώπους με βαθύ αίσθημα προσφοράς και φτωχούς που οδηγήθηκαν στην απόγνωση ή στη βία. Επίσης, οι σκληρές εποχές δεν είναι επιθυμητές, διότι ο πόλεμος, η πείνα και η ακραία στέρηση καταστρέφουν ζωές.
Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν η κοινωνία είναι πλούσια ή φτωχή, αλλά αν διαθέτει παιδεία, μνήμη, ήθος και πνευματικό προσανατολισμό. Η ευημερία χωρίς αρετή γίνεται παγίδα. Η ευημερία με αρετή γίνεται ευλογία.
Συμπέρασμα
Η φράση που αποδίδεται στον Σεΐχη Ρασίντ συμπυκνώνει μια σημαντική ιστορική και ανθρωπολογική αλήθεια: η άνεση χωρίς χαρακτήρα γεννά αδυναμία, ενώ ο αγώνας με νόημα μπορεί να καλλιεργήσει δύναμη. Η επιστήμη το επιβεβαιώνει μέσα από την ψυχολογία της ανθεκτικότητας, την κοινωνιολογία της ανομίας και τη βιολογία της προσαρμογής. Η θεολογία το φωτίζει βαθύτερα, δείχνοντας ότι ο άνθρωπος δεν ζει μόνο με υλικά αγαθά, αλλά με αρετή, ευγνωμοσύνη και κοινωνία με τον Θεό.
Το ζητούμενο δεν είναι να επιλέξουμε ανάμεσα σε πλούτο και φτώχεια, αλλά ανάμεσα σε εγωισμό και υπευθυνότητα, σε λήθη και μνήμη, σε αμέλεια και αρετή.
Θερμές ευχαριστίες στον κ. Στασινό Αθαν. Μπόβη, ελαιοπαραγωγό βιολογικής καλλιέργειας στη Βαλύρα Μεσσηνίας, που ανέδειξε τον λόγο του ιδρυτή του Ντουμπάι, Σεΐχη Ρασίντ μπιν Σαΐντ Αλ Μακτούμ, στη σελίδα του στο FB.
Βιβλιογραφία
Booth, F. W., Roberts, C. K., & Laye, M. J. (2012). Lack of exercise is a major cause of chronic diseases. Comprehensive Physiology, 2(2), 1143–1211.
Durkheim, E. (1951). Suicide: A study in sociology (J. A. Spaulding & G. Simpson, Trans.). Free Press. (Original work published 1897)
Ibn Khaldun. (1967). The Muqaddimah: An introduction to history (F. Rosenthal, Trans.). Princeton University Press.
Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238.
Southwick, S. M., Bonanno, G. A., Masten, A. S., Panter-Brick, C., & Yehuda, R. (2014). Resilience definitions, theory, and challenges: Interdisciplinary perspectives. European Journal of Psychotraumatology, 5, 25338.
Toynbee, A. J. (1972). A study of history. Oxford University Press.
Ἡ Ἁγία Γραφή. (2004). Ἀποστολικὴ Διακονία τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος.
Basilius Magnus. (1857). Homiliae et sermones (PG 31). J.-P. Migne.
Chrysostomus, Ioannes. (1862). Homiliae in epistulas Pauli (PG 62). J.-P. Migne.
Maximus Confessor. (1865). Capita theologica et oeconomica (PG 90). J.-P. Migne.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου