Ένα λαογραφικό ταξίδι στους κήπους, στα σπαρτά και στις μνήμες των παιδικών μας χρόνων
Στη Βαλύρα της δεκαετίας του 1960, τότε που η ζωή του χωριού ήταν στενά δεμένη με τη γη και τις εποχές της, το σκιάχτρο αποτελούσε ένα γνώριμο και απαραίτητο στοιχείο της αγροτικής καθημερινότητας. Ήταν ο άγρυπνος φρουρός των κήπων και των χωραφιών, ένας ιδιότυπος φύλακας που είχε αναλάβει να προστατεύει τους καρπούς του μόχθου των ανθρώπων από τους απρόσκλητους επισκέπτες του ουρανού.
Οι γιαγιάδες τοποθετούσαν σκιάχτρα στους κήπους τους, εκεί όπου καλλιεργούσαν λαχανικά και φρούτα για τις ανάγκες της οικογένειας. Οι παππούδες, από την άλλη, τα έστηναν στα χωράφια με τα σπαρτά, κυρίως όταν ο καρπός άρχιζε να ωριμάζει και τα πουλιά συγκεντρώνονταν σε σμήνη, έτοιμα να απολαύσουν τη σοδειά. Σπουργίτια, κοτσύφια, περιστέρια και άλλα πουλιά μπορούσαν μέσα σε λίγο χρόνο να προκαλέσουν σημαντικές ζημιές. Έτσι, το σκιάχτρο αναλάμβανε να τα απομακρύνει, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση της ανθρώπινης παρουσίας.
Πώς κατασκευαζόταν ο παράξενος φύλακας
Η κατασκευή του σκιάχτρου ήταν μια μικρή δημιουργική επιχείρηση, που δεν απαιτούσε χρήματα, αλλά φαντασία και ό,τι υλικό υπήρχε διαθέσιμο στο αγροτικό νοικοκυριό.
Δύο ξύλα δεμένα σταυρωτά σχημάτιζαν τον σκελετό του. Ένα παλιό σακάκι ή ένα φθαρμένο πουκάμισο έντυνε τον κορμό του, ενώ ένα παντελόνι συμπλήρωνε την ανθρώπινη μορφή. Για κεφάλι χρησιμοποιούσαν ένα παλιό τσουβάλι, γεμισμένο με άχυρο ή ξερά χόρτα. Επάνω του σχεδίαζαν ή σχημάτιζαν μάτια, μύτη και στόμα, προσπαθώντας να του δώσουν όσο το δυνατόν πιο ανθρώπινη όψη. Ένα παλιό καπέλο ή ένα μαντήλι στο κεφάλι ολοκλήρωνε την εμφάνισή του.
Κάποιοι φρόντιζαν να το κάνουν ιδιαίτερα εντυπωσιακό, με μεγάλα ρούχα, παράξενες αναλογίες και τρομακτική όψη. Ήθελαν να προκαλεί δέος στα πουλιά, ώστε να μην πλησιάζουν τα σπαρτά. Μάλιστα, όταν φυσούσε ο αέρας, τα φαρδιά ρούχα ανεμίζανε και το σκιάχτρο έμοιαζε να κινείται, σαν να ήταν ένας άνθρωπος που στεκόταν ακίνητος και παρατηρούσε τον χώρο.
Ο φόβος των παιδιών και ο ακίνητος «άνθρωπος»
Το σκιάχτρο, όμως, δεν τρόμαζε μόνο τα πουλιά. Στη φαντασία των μικρών παιδιών της Βαλύρας αποκτούσε διαστάσεις σχεδόν μυθικές.
Πολλά παιδιά, περνώντας κοντά από έναν κήπο ή ένα χωράφι, αντίκριζαν από μακριά αυτή την παράξενη ανθρώπινη φιγούρα και κοντοστέκονταν. Το ακίνητο σώμα, τα απλωμένα χέρια, τα κουρελιασμένα ρούχα και το αλλόκοτο κεφάλι δημιουργούσαν μια εικόνα που μπορούσε να προκαλέσει φόβο. Ιδιαίτερα όταν έπεφτε το σούρουπο και οι σκιές μεγάλωναν, το σκιάχτρο έμοιαζε να παίρνει ζωή.
Οι μεγαλύτεροι γνώριζαν καλά αυτή την παιδική φοβία. Κάποιες φορές, μάλιστα, δεν βιάζονταν να την καθησυχάσουν. Το σκιάχτρο γινόταν ένα άτυπο μέσο αποτροπής, όχι μόνο για τα πουλιά, αλλά και για τα παιδιά που ήθελαν να μπουν σε ξένους κήπους και να πειράξουν τα φρούτα ή τα λαχανικά.
Έτσι, ο παράξενος φύλακας αποκτούσε διπλή αποστολή: προστάτευε τη σοδειά από τα πουλιά και κρατούσε σε απόσταση τους μικρούς περίεργους επισκέπτες.
Το σκιάχτρο ως παρομοίωση για τον πολύ αδύνατο άνθρωπο
Η λέξη «σκιάχτρο» πέρασε, όμως, και στην καθημερινή λαϊκή γλώσσα, αποκτώντας μια δεύτερη, μεταφορική σημασία.
Στη Βαλύρα, όπως και σε πολλά άλλα χωριά της Ελληνικής υπαίθρου, όταν κάποιος ήταν υπερβολικά αδύνατος, με προτεταμένα κόκαλα, στενό κορμί και ρούχα που κρέμονταν επάνω του, γινόταν αντικείμενο παρομοίωσης με το σκιάχτρο.
Οι εκφράσεις ήταν χαρακτηριστικές:
«Έγινες σαν σκιάχτρο!»
«Τρώγε, παιδί μου, να μην καταντήσεις σκιάχτρο!»
«Πού είναι το κρέας σου; Σαν σκιάχτρο κατάντησες!»
«Τόσο αδύνατος που είσαι, μοιάζεις με σκιάχτρο!»
Ιδιαίτερα οι γιαγιάδες χρησιμοποιούσαν τέτοιες φράσεις όταν έβλεπαν τα εγγόνια τους να μην τρώνε αρκετά. Η παρομοίωση είχε συνήθως χιουμοριστική διάθεση, αλλά έκρυβε και την αγωνία της εποχής για την καλή διατροφή και τη σωματική ανάπτυξη των παιδιών.
Το σκιάχτρο, με τα φαρδιά ρούχα να κρέμονται πάνω στον ξύλινο σκελετό του και το ισχνό, παράξενο σώμα του, είχε γίνει το λαϊκό μέτρο σύγκρισης για την υπερβολική αδυναμία.
Ένας σιωπηλός μάρτυρας μιας άλλης εποχής
Σήμερα, το σκιάχτρο έχει σχεδόν εξαφανιστεί από την καθημερινή εικόνα της αγροτικής ζωής. Οι σύγχρονες μέθοδοι καλλιέργειας και προστασίας των σπαρτών έχουν περιορίσει τη χρήση του. Ωστόσο, η παρουσία του παραμένει ζωντανή στη μνήμη όσων έζησαν τη Βαλύρα της δεκαετίας του 1960.
Ήταν ένα απλό κατασκεύασμα από ξύλα, παλιά ρούχα και άχυρο, αλλά έκρυβε μέσα του τη σοφία της λαϊκής επινοητικότητας. Αντιπροσώπευε την προσπάθεια του ανθρώπου να προστατεύσει τη σοδειά του με τα λιγοστά μέσα που διέθετε. Ήταν δημιούργημα των χεριών του παππού και της γιαγιάς, προϊόν ανάγκης, αλλά και φαντασίας.
Και ίσως, για όσους υπήρξαν παιδιά εκείνης της εποχής, το σκιάχτρο να μην ήταν απλώς ένα ομοίωμα ανθρώπου στημένο μέσα στα χωράφια. Ήταν μια μυστηριώδης φιγούρα που προκαλούσε φόβο, γεννούσε ιστορίες, συνόδευε τα παιχνίδια και τις περιπλανήσεις τους και έμενε χαραγμένη στη μνήμη τους.
Το σκιάχτρο της παλιάς Βαλύρας δεν φύλαγε μόνο τα σπαρτά. Φύλαγε, χωρίς να το γνωρίζει, και ένα κομμάτι της λαϊκής μας παράδοσης. Ήταν ο άνθρωπος χωρίς ψυχή, που όμως είχε θέση στην ψυχή του χωριού.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου