Η αμαρτία ως απομόνωση και η μετάνοια ως σχέση

 

                                        Φωτό: Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου, Άγιος Δημήτριος Αθήνα

Η Καθηγουμένη του Ιερού Ησυχαστηρίου Παναγίας των Βρυούλων, στο Μήλεσι Ωρωπού, η Οσιολογιωτάτη Γερόντισσα Φιλοθέη,   ανέπτυξε  πρόσφατα σε ομιλία της  το θέμα: "Η αμαρτία ως απομόνωση και η μετάνοια ως σχέση". Με έμπνευση το λόγο της,     παραθέτουμε το ακόλουθο  θεολογικό  άρθρο.

Εισαγωγή

Η αμαρτία στην ορθόδοξη θεολογία δεν νοείται πρωτίστως ως νομική παράβαση εντολών, αλλά ως υπαρξιακή αποξένωση, ως ρήξη σχέσης και ως διάσπαση της κοινωνίας του ανθρώπου με τον Θεό, τον συνάνθρωπο και τον ίδιο του τον εαυτό. Δεν είναι απλώς ηθική εκτροπή, αλλά κατάσταση απομόνωσης, εσωτερικής διάσπασης και υπαρξιακής μοναξιάς. Ο άνθρωπος παύει να υπάρχει ως πρόσωπο σχέσης και αρχίζει να ζει ως κλειστό άτομο, αυτάρκες, φοβικό και αμυντικό. Αντίστοιχα, η μετάνοια δεν αποτελεί απλώς αλλαγή συμπεριφοράς, αλλά αποκατάσταση σχέσης, επανένταξη στην κοινωνία της αγάπης και επαναφορά του ανθρώπου στη ζωντανή κοινωνία με τον Θεό. Η Εκκλησία δεν προσεγγίζει την αμαρτία νομικά, αλλά θεραπευτικά· και τη μετάνοια όχι τιμωρητικά, αλλά σωτηριολογικά. Στο πλαίσιο αυτό, η αμαρτία βιώνεται ως απομόνωση, ενώ η μετάνοια ως σχέση ζωής.

Η αμαρτία ως απομόνωση

Η Αγία Γραφή παρουσιάζει ήδη από την αρχή αυτή την πραγματικότητα. Μετά την πτώση, «ἐκρύβησαν ὁ Ἀδὰμ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ ἀπὸ προσώπου Κυρίου τοῦ Θεοῦ» (Γεν. 3:8). Η πρώτη πράξη της αμαρτίας δεν είναι η παραβίαση της εντολής, αλλά η απόκρυψη από το Πρόσωπο του Θεού. Ο άνθρωπος δεν αντέχει τη σχέση, φοβάται την παρουσία, κρύβεται. Η αμαρτία γεννά φόβο, ντροπή και απομόνωση. Ο Ησαΐας το διατυπώνει ξεκάθαρα: «Αἱ ἁμαρτίαι ὑμῶν διιστῶσιν ἀνὰ μέσον ὑμῶν καὶ τοῦ Θεοῦ» (Ησ. 59:2). Οι αμαρτίες σας δημιουργούν χάσμα ανάμεσα σε εσάς και τον Θεό. Δεν είναι ο Θεός που απομακρύνεται, αλλά ο άνθρωπος που αποκόπτεται. Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής το εκφράζει θεολογικά λέγοντας ότι «η αμαρτία ουκ εστίν παρά φύσιν πράξις μόνον, αλλ’ αλλοτρίωσις του ανθρώπου από της κοινωνίας του Θεού». Η αμαρτία δεν είναι μόνο πράξη, αλλά κατάσταση αλλοτρίωσης από τη σχέση.

Αυτή η αλλοτρίωση δεν περιορίζεται στη σχέση με τον Θεό, αλλά διαχέεται σε όλες τις ανθρώπινες σχέσεις. Ο άνθρωπος αποξενώνεται από τον πλησίον, από την κοινότητα, ακόμη και από τον ίδιο του τον εαυτό. Ζει μέσα σε πλήθος, αλλά βιώνει βαθιά μοναξιά. Ζει μέσα σε σχέσεις, αλλά χωρίς κοινωνία. Το πάθος υπόσχεται πληρότητα, αλλά παράγει κενό. Πολλοί άνθρωποι ζουν μέσα σε αμαρτωλές καταστάσεις και ταυτόχρονα βιώνουν εσωτερική ερημιά, χωρίς αίσθηση νοήματος, υπαρξιακή απομόνωση. Η ηδονή δεν θεραπεύει τη μοναξιά, απλώς την καλύπτει προσωρινά. Άλλοι, κυριαρχημένοι από ενοχή, απομακρύνονται από την Εκκλησία όχι επειδή δεν πιστεύουν, αλλά επειδή δεν αντέχουν τη σχέση. Η ενοχή χωρίς μετάνοια γεννά φυγή. Η απομόνωση παρουσιάζεται ως άμυνα. Ο άνθρωπος προτιμά να φύγει από τη σχέση, παρά να θεραπεύσει τη ρήξη.

Η μετάνοια ως σχέση

Μέσα σε αυτή την υπαρξιακή κατάσταση έρχεται η μετάνοια όχι ως τιμωρία, αλλά ως επιστροφή. Η εικόνα του ασώτου υιού είναι αποκαλυπτική: «Καὶ δραμὼν ἐπέπεσεν ἐπὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ καὶ κατεφίλησεν αὐτόν» (Λκ. 15:20). Ο πατέρας δεν περιμένει απολογία, δεν ζητά εξηγήσεις, δεν επιβάλλει όρους. Τρέχει, αγκαλιάζει, αποκαθιστά τη σχέση. Η μετάνοια δεν ξεκινά από τον φόβο της τιμωρίας, αλλά από τη νοσταλγία της σχέσης. Ο άνθρωπος δεν επιστρέφει σε κανόνες, αλλά σε Πρόσωπο. Ο Θεός δεν είναι δικαστής που περιμένει ποινή, αλλά Πατέρας που επιθυμεί κοινωνία. Ο απόστολος Παύλος το εκφράζει λέγοντας: «Ὁ Θεὸς καταλλάξαντος ἡμᾶς ἑαυτῷ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ» (Β΄ Κορ. 5:18). Η σωτηρία είναι καταλλαγή, αποκατάσταση σχέσης.

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος γράφει: «Ουδέν ισχυρότερον της μετανοίας· αυτή γαρ επαναφέρει τον άνθρωπον εις την φιλίαν του Θεού». Η μετάνοια δεν είναι ηθική διόρθωση, αλλά επιστροφή στη φιλία με τον Θεό. Είναι επανένταξη στη σχέση. Γι’ αυτό και η εξομολόγηση δεν είναι δικαστήριο, αλλά τόπος επανασύνδεσης. Δεν είναι χώρος καταδίκης, αλλά χώρος θεραπείας. Πολλοί άνθρωποι βιώνουν την εξομολόγηση όχι ως φόβο, αλλά ως ανακούφιση, ως ελευθερία, ως λύτρωση. Δεν φεύγουν απλώς συγχωρημένοι, αλλά ξανασυνδεδεμένοι.

Η Εκκλησία, μέσα σε αυτή την προοπτική, δεν είναι χώρος κρίσης, αλλά χώρος σχέσης. Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος λέει: «Ουδείς αμαρτωλός ξένος εν τη Εκκλησία». Κανείς αμαρτωλός δεν είναι ξένος στην Εκκλησία. Όλοι είναι τραυματισμένοι, όχι απορριπτέοι. Η Εκκλησία υπάρχει για να θεραπεύει τη ρήξη, όχι για να την παγιώνει. Γι’ αυτό και η ποιμαντική της Εκκλησίας δεν είναι ποιμαντική αποκλεισμού, αλλά αποκατάστασης. Ο αμαρτωλός δεν αντιμετωπίζεται ως εχθρός, αλλά ως ασθενής. Δεν απομακρύνεται, αλλά αγκαλιάζεται. Δεν στιγματίζεται, αλλά θεραπεύεται.

Η μετάνοια, όμως, δεν είναι στιγμιαίο γεγονός. Είναι τρόπος ζωής. Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής λέει ότι «μετάνοια εστίν αδιάλειπτος κίνησις της ψυχής προς τον Θεόν». Είναι συνεχής πορεία σχέσης. Δεν είναι μία πράξη, αλλά μία στάση. Είναι καθημερινή επιλογή επιστροφής, εμπιστοσύνης, ταπείνωσης και αγάπης. Εκφράζεται στην καθημερινή προσευχή, στη συγχώρηση, στην αυτοκριτική, στη διάθεση αλλαγής, στη σχέση εμπιστοσύνης με τον Θεό.

Έτσι, ο άνθρωπος παύει να ζει απομονωμένος και αρχίζει να ζει σχεσιακά. Παύει να υπάρχει ατομικά και αρχίζει να υπάρχει εκκλησιαστικά. Η αμαρτία τον έκανε κλειστό, η μετάνοια τον κάνει ανοιχτό. Η αμαρτία τον απομόνωσε, η μετάνοια τον ενώνει. Η αμαρτία γέννησε μοναξιά, η μετάνοια γεννά κοινωνία. Η σωτηρία, τελικά, δεν είναι νομική αθώωση, αλλά αποκατάσταση σχέσης. Δεν είναι διαγραφή χρέους, αλλά επιστροφή στην αγάπη. Εκεί που υπάρχει μετάνοια, υπάρχει σχέση με τον Θεό. Και εκεί που υπάρχει σχέση με τον Θεό, υπάρχει ζωή.

Βιβλιογραφία  

Ισαάκ ο Σύρος. (2002). Ασκητικά. Αθήνα: ΕΠΕ.

Μάξιμος Ομολογητής. (2001). Μυσταγωγία. Αθήνα: ΕΠΕ.

Παύλος Απόστολος. (2010). Καινή Διαθήκη. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

Ρωμανίδης, Ι. (1989). Το προπατορικό αμάρτημα. Θεσσαλονίκη: Πουρναράς.

Χρυσόστομος, Ι. (2003). Ομιλίες. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

-Λόγος Θείου Φωτός