Η στάση της Ορθοδόξου Εκκλησίας έναντι των διαχριστιανικών σχέσεων

 

Εισαγωγή

Η Εκκλησία του Χριστού πορεύεται μέσα στην ιστορία ως φορέας της Αληθείας και ταυτόχρονα ως χώρος σωτηρίας του ανθρώπου. Σε εποχές πνευματικής σύγχυσης, η ευθύνη της εκκλησιαστικής ηγεσίας, αλλά και του πληρώματος, καθίσταται ιδιαίτερα βαριά. Η επιδίωξη της ειρήνης, του διαλόγου και της συνυπάρξεως με τον ετερόδοξο κόσμο δεν μπορεί να αποκοπεί από τη θεμελιώδη εκκλησιολογική αυτοσυνειδησία της Ορθοδοξίας ως της Μίας, Αγίας, Καθολικής και Αποστολικής Εκκλησίας.

Στο πλαίσιο αυτό, ο λόγος του γέροντος Γαβριήλ  προκάλεσε έντονο προβληματισμό και διχογνωμία, καθώς στρέφεται με αυστηρότητα προς τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, εγείροντας σοβαρά κανονικά, δογματικά και ηθικά ζητήματα. Για την κατανόηση του πλαισίου και της βαρύτητας του λόγου του γέροντος, παρατίθεται αυτούσιο το σχετικό απόσπασμα:

1. Ο λόγος του Γέροντος Γαβριήλ

 «Μέ αὐτά πού κάνετε καί διδάσκετε, ἀσεβεῖτε πρός τούς ἀποστολικούς Κανόνες, πρός ἐκείνους τῶν ἱερῶν Τοπικῶν καί Οἰκουμενικῶν Συνόδων καί τήν διδασκαλία τῶν Πατέρων, τά ὁποῖα ἀπαγορεύουν αὐστηρῶς τίς συμπροσευχές, τίς φιλίες καί τά συλλείτουργα μέ τούς αἱρετικούς, ἐνῷ ἡ Ἐκκλησία πιστεύει “μή τέλειον εἶναι ὀρθόδοξον, ἀλλ’ ἐξ ἡμισείας, τόν τοῖς θείοις Κανόσι μή ἀπευθυνόμενον”. Δείχνετε ἔτσι, ὅτι δέν πιστεύετε σέ Θεό, σέ ἀθανασία ψυχῆς, σέ ἀόρατο κόσμο, σέ Παράδεισο καί Κόλαση, σέ Μέλλουσα Κρίση καί ἀνταπόδοση. Μήπως λοιπόν, Παναγιώτατε, οἱ πυκνές συναντήσεις σας μέ παράγοντες καί δωρητές ἀπό μασονικά καί ἄλλα συναφῆ τάγματα μαρτυροῦν γιά σᾶς καί κάποια ἀνομολόγητη καί ὑψηλή ἰδιότητα καί θέση, ἀσυμβίβαστη καί ἐχθρική πρός τήν Ὀρθόδοξο Πίστη;»

2. Ανάλυση του ζητήματος

Ο λόγος του γέροντος Γαβριήλ δεν στοχεύει στη δίκη προσώπων, αλλά στη διάγνωση της εκκλησιολογικής παρεκκλίσεως, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή μέσα από την Παράδοση. Τρεις είναι οι βασικοί άξονες της επιχειρηματολογίας του:

1. Η πιστότητα στους Αποστολικούς και Συνοδικούς Κανόνες

2. Η πατερική κατανόηση της αιρέσεως και της εκκλησιαστικής κοινωνίας

3. Η πνευματική ευθύνη της εκκλησιαστικής ηγεσίας έναντι του πληρώματος

Οι Ιεροί Κανόνες απαγορεύουν ρητώς τη συμπροσευχή και το συλλείτουργο με αιρετικούς (Αποστολικοί Κανόνες 10, 45, 65), όχι από έλλειψη αγάπης, αλλά για τη διαφύλαξη της αληθείας της πίστεως.  

 Ο Άγιος Ιγνάτιος ο Θεοφόρος τονίζει:

«Ὅπου ὁ ἐπίσκοπος, ἐκεῖ ἡ Ἐκκλησία» (PG 5, 668)

Αυτό όμως προϋποθέτει ότι και ο επίσκοπος μένει εντός της Παραδόσεως. Διαφορετικά, όπως θα πει αργότερα ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, η αλήθεια δεν ταυτίζεται απλώς με το αξίωμα.

3. Κεντρική εκκλησιολογική θέση

3.1 «μή τέλειον εἶναι ὀρθόδοξον…»

 Απόδοση:

«Δεν είναι πλήρως Ορθόδοξος, αλλά κατά το ήμισυ, εκείνος που δεν συμμορφώνεται προς τους θείους Κανόνες.»

Η έννοια του «τελείου Ορθοδόξου» στην πατερική παράδοση δεν δηλώνει ηθική αναμαρτησία, αλλά πληρότητα εκκλησιαστικής ζωής, όπου η ορθή πίστη συνοδεύεται από ορθή πράξη και υπακοή στην Παράδοση.

Το «ἐξ ἡμισείας» δεν αφορά ποσοτική μείωση της πίστεως, αλλά διάσπαση μεταξύ δόγματος και εκκλησιαστικής πράξης. Η επιλεκτική υπακοή στους Κανόνες συνιστά αλλοίωση της εκκλησιαστικής συνείδησης.

3.2 «τὸν τοῖς θείοις Κανόσι μή ἀπευθυνόμενον»

Ο πυρήνας της κανονικής επιχειρηματολογίας

Η φράση αυτή αποτελεί το κανονικό και εκκλησιολογικό κέντρο βάρους του λόγου του γέροντος Γαβριήλ. Δεν πρόκειται για δευτερεύουσα παρατήρηση, αλλά για κριτήριο εκκλησιαστικής αυθεντικότητας. Ο λόγος μετατοπίζεται από το επίπεδο των προθέσεων στο επίπεδο της εκκλησιαστικής αναφοράς: σε ποιο μέτρο δηλαδή ο λόγος και η πράξη ενός πιστού –και πολύ περισσότερο ενός ποιμένος– αναφέρονται στους θείους Κανόνες ως ζωντανό μέτρο της Εκκλησίας.

3.3 Η φύση των θείων Κανόνων

Οι θείοι Κανόνες, κατά την ορθόδοξη κατανόηση:

• δεν είναι νομικιστικοί νόμοι, κατά το πρότυπο του κοσμικού δικαίου,

• δεν αποτελούν ιστορικά κατάλοιπα παρελθουσών εποχών,

• είναι καρπός του Αγίου Πνεύματος, διατυπωμένος από Συνόδους, Αγίους και ομολογητές της πίστεως.

Η Εκκλησία δεν τους αντιλαμβάνεται ως εξωτερικό καταναγκασμό, αλλά ως θεραπευτικό πλαίσιο σωτηρίας. Η κανονική τάξη υπηρετεί τη σωτηρία του ανθρώπου, όχι την τυπική συμμόρφωση.

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης συνοψίζει με ακρίβεια αυτή την πατερική συνείδηση:

«Οἱ Κανόνες εἰσὶν ἰατρικαὶ διατάξεις τοῦ Ἁγίου Πνεύματος»

(Πηδάλιον )

Η εικόνα της «ιατρικής διατάξεως» είναι καθοριστική: όπως ο ασθενής δεν επιλέγει ποια φάρμακα θα λάβει κατά το δοκούν, έτσι και ο πιστός δεν επιλέγει ποιον Κανόνα θα τηρήσει και ποιον θα παρακάμψει χωρίς πνευματικές συνέπειες.

3.4 Το «μή ἀπευθυνόμενον» ως εκκλησιολογική στάση

Η έκφραση «μή ἀπευθυνόμενον» δεν δηλώνει απλή άγνοια των Κανόνων, αλλά συνειδητή αποσύνδεση από αυτούς ως σημείο αναφοράς. Πρόκειται για στάση ζωής και διοίκησης, όχι για μεμονωμένο σφάλμα.

Η μη αναφορά στους θείους Κανόνες συνεπάγεται:

1. Αυτονόμηση από την εκκλησιαστική συνείδηση
   Η Εκκλησία λειτουργεί συνοδικά και θεραπευτικά. Όταν οι Κανόνες παραμερίζονται, το εκκλησιαστικό φρόνημα αντικαθίσταται από προσωπικά κριτήρια ή εξωεκκλησιαστικές λογικές.

2. Πρακτική απόρριψη της συνοδικότητας
   Οι Κανόνες είναι η θεσμική μνήμη της Εκκλησίας. Η αγνόησή τους ισοδυναμεί με ακύρωση της φωνής των Συνόδων και των Αγίων μέσα στο παρόν.

3. Αντικατάσταση της Παράδοσης από προσωπικές ή γεωπολιτικές επιλογές
   Εδώ εντοπίζεται ο ιδιαίτερος κίνδυνος της εποχής μας: η Εκκλησία να ερμηνεύει τον εαυτό της με όρους διπλωματίας, στρατηγικής ή πολιτισμικής συνύπαρξης, και όχι με όρους σωτηρίας και αλήθειας.

3.5 Πατερική τεκμηρίωση 

Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής

Η στάση αυτή φωτίζεται κατ’ εξοχήν από το παράδειγμα του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού. Όταν του ζητήθηκε να κοινωνήσει με επισκόπους που είχαν αποδεχθεί αιρετικές θέσεις, απάντησε:

«Εἰ καὶ πᾶς ὁ κόσμος κοινωνῇ, ἐγὼ οὐ κοινωνῶ» (PG 90, 117)

Η φράση αυτή αποκαλύπτει τρεις θεμελιώδεις εκκλησιολογικές αρχές:

• Η αλήθεια δεν μετριέται ποσοτικά
  Δεν καθορίζεται από πλειοψηφίες, θεσμούς ή γεωγραφική εξάπλωση, αλλά από τη συμφωνία με την αποστολική και πατερική πίστη.

• Η κανονική ακρίβεια αποτελεί κριτήριο κοινωνίας
  Η εκκλησιαστική κοινωνία δεν είναι κοινωνική ή συναισθηματική πράξη, αλλά ευχαριστιακή και δογματική πράξη, η οποία προϋποθέτει κοινή πίστη και κανονική τάξη.

• Η προσωπική ομολογία μπορεί να γίνει φύλακας της καθολικής αλήθειας
  Ο Άγιος Μάξιμος, αν και μόνος, εξέφρασε τη φωνή της Εκκλησίας, διότι παρέμεινε εντός της Παράδοσης.

  Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός

  Στη Σύνοδο της Φλωρεντίας:

  «Οὐδὲν οὕτως χωρίζει τὴν Ἐκκλησίαν ὡς ἡ καινοτομία ἐν τοῖς τῆς πίστεως»

  Η συμπροσευχή και η λειτουργική σύγχυση δεν θεωρούνται δευτερεύον ζήτημα, αλλά αλλοίωση της εκκλησιαστικής ταυτότητας.

  Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης

  «Οὐ κοινωνία ἐστὶν, ὅπου παράβασις Κανόνων»

  Ο άγιος συνδέει άμεσα:

  • την υπακοή στους Κανόνες

  • με τη γνησιότητα της εκκλησιαστικής κοινωνίας.

 3.6 Συμπέρασμα της ενότητας

Η φράση «τὸν τοῖς θείοις Κανόσι μή ἀπευθυνόμενον» δεν αποτελεί απλώς κανονική μομφή, αλλά διάγνωση εκκλησιολογικής εκτροπής. Δηλώνει ότι η απομάκρυνση από τους Κανόνες δεν είναι ουδέτερη πράξη, αλλά αλλοιώνει:

• την εκκλησιαστική ταυτότητα,

• τη συνοδική λειτουργία,

• τη σωτηριολογική αποστολή της Εκκλησίας.

Ο λόγος του γέροντος Γαβριήλ, στο σημείο αυτό, συντάσσεται πλήρως με την πατερική παράδοση, η οποία βλέπει στους Κανόνες όχι ως εμπόδιο στην αγάπη, αλλά ως φρουρό της αλήθειας και της ενότητας της Ορθοδόξου Εκκλησίας.

4. Ηθικά και ποιμαντικά συμπεράσματα

 Ο λόγος του γέροντος Γαβριήλ δεν εκφράζει προσωπική εμπάθεια, αλλά μία κλασική πατερική εκκλησιολογία, σύμφωνα με την οποία:

• Η Ορθοδοξία είναι ολότητα, όχι επιμέρους στοιχεία.

• Η αγάπη χωρίς τη θεία αλήθεια οδηγεί σε σύγχυση.

• Η ενότητα χωρίς Κανόνες οδηγεί σε αποδόμηση της Εκκλησίας.

Ταυτόχρονα, η Εκκλησία καλείται να διαφυλάξει τη διάκριση, ώστε η ακρίβεια να μη μετατραπεί σε σκληρότητα και η ομολογία σε κατάκριση.

Το πραγματικό δίλημμα της εποχής μας δεν είναι αν η Εκκλησία οφείλει να αγαπά και να συνομιλεί με αιρετικούς, αλλά πώς το πράττει χωρίς να θυσιάζει την αλήθεια. Η υπέρβαση των κανονικών ορίων, ακόμη και με αγαθές προθέσεις, οδηγεί σε σύγχυση του πληρώματος και αποδυνάμωση της εκκλησιαστικής μαρτυρίας.

Το απόσπασμα αυτό μάς υπενθυμίζει ότι η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας δεν είναι η εξωτερική δίωξη, αλλά η εσωτερική αλλοίωση της εκκλησιαστικής συνειδήσεως. Η πιστότητα στους θείους Κανόνες δεν είναι οπισθοδρόμηση, αλλά πράξη αγάπης προς την Εκκλησία και τους πιστούς.

Ταυτόχρονα, η κριτική προς εκκλησιαστικά πρόσωπα οφείλει να ασκείται με φόβο Θεού, διάκριση και ταπείνωση, ώστε η ακρίβεια να μη μετατρέπεται σε κατάκριση, και στη δεδομένη περίπτωση να μη θεωρηθεί ο γέρων Γαβριήλ ευσεβής ιεροκατήγορος.

Επίλογος

Η Ορθόδοξη Εκκλησία καλείται να βαδίζει διαρκώς «ἐν ἀληθείᾳ καὶ ἀγάπῃ». Η πιστότητα στους θείους Κανόνες δεν αποτελεί φανατισμό, αλλά έκφραση αυθεντικής εκκλησιαστικής συνείδησης. Η ενότητα της Εκκλησίας δεν οικοδομείται με συμβιβασμούς, αλλά με πίστη, μετάνοια και προσευχή.

 Ευχές

Είθε ο Κύριος να χαρίζει σε όλους μας πνεύμα διακρίσεως, ταπεινώσεως και αληθινής αγάπης, ώστε να μένουμε ακέραιοι στην Ορθόδοξη Πίστη και ενωμένοι στο Σώμα της Εκκλησίας. Καλή φώτιση και ευλογημένο πνευματικό αγώνα.

Βιβλιογραφία  

Gill, J. (1959). The Council of Florence. Cambridge University Press.

Ιεροί Κανόνες. (1991). Το Πηδάλιον (Ν. Αγιορείτης, επιμ.). Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη.

Μάξιμος ο Ομολογητής. Έργα (PG 90).

Θεόδωρος ο Στουδίτης. Επιστολές (PG 99).

-Λόγος Θείου Φωτός