Αφιέρωμα: Τα Κόλλυβα και το Ψυχοσάββατο στην Ορθόδοξη Παράδοση

 

                                             Φωτό: κα Μαρία Ντούρου στο FB

Μνήμη, Προσευχή και Ελπίδα Αναστάσεως

1. Εισαγωγή

Στην παράδοση της Ορθοδόξου Εκκλησίας, η μνήμη των κεκοιμημένων δεν αποτελεί απλώς πολιτισμικό έθιμο ή συγκινησιακή αναφορά στο παρελθόν, αλλά βαθιά θεολογική πράξη πίστεως. Το Ψυχοσάββατο, ημέρα αφιερωμένη στη συλλογική προσευχή για τις ψυχές των αποθανόντων, συνδέει τον χρόνο με την αιωνιότητα, τη γη με τον ουρανό, τη Στρατευομένη Εκκλησία των ζώντων με τη Θριαμβεύουσα. των κεκοιμημένων.

Η λέξη «Ψυχοσάββατο» δηλώνει ακριβώς αυτό: το Σάββατο αφιερωμένο στις ψυχές. Αν και κάθε Σάββατο του εκκλησιαστικού έτους είναι ημέρα μνήμης των νεκρών, η Εκκλησία έχει καθιερώσει δύο μεγάλα Ψυχοσάββατα, με ιδιαίτερη λειτουργική και θεολογική βαρύτητα.

Το Ψυχοσάββατο δεν είναι ημέρα απελπισίας, αλλά ημέρα ελπίδας. Δεν αποτελεί   ανάμνηση του θανάτου, αλλά διακήρυξη της Αναστάσεως. Στον πυρήνα του βρίσκεται η πεποίθηση ότι ο θάνατος δεν είναι τέλος, αλλά πέρασμα προς την αιώνια ζωή, όπως αυτή φανερώθηκε δια της Αναστάσεως του Χριστού.

2. Η Καθιέρωση των δύο Μεγάλων Ψυχοσαββάτων

Αν και κάθε Σάββατο είναι αφιερωμένο στη μνήμη των κεκοιμημένων, η Εκκλησία έχει θεσπίσει δύο επίσημα Ψυχοσάββατα. Η θεολογική σημασία τους είναι βαθιά και πολυδιάστατη, καθώς συνδέουν τη μνήμη των κεκοιμημένων με την ελπίδα της Αναστάσεως και τη διδασκαλία περί της μελλούσης κρίσεως.

2.1 Πριν την Κυριακή των Απόκρεω

Το πρώτο μεγάλο Ψυχοσάββατο τελείται πριν την Κυριακή της Απόκρεω, αφιερωμένο στη Δευτέρα Παρουσία και τη Μέλλουσα Κρίση. Η ευαγγελική περικοπή (Ματθ. 25:31–46) αναφέρεται στη φοβερή Κρίση, όπου ο Χριστός θα αποδώσει στον καθένα «κατά τα έργα αυτού». Το Ψυχοσάββατο καλεί τους πιστούς να προσευχηθούν για όλους όσοι έφυγαν από τη ζωή, ιδιαιτέρως για εκείνους που δεν έτυχαν εκκλησιαστικής κηδείας ή μνημοσύνου - όσους πέθαναν στην ξενιτιά, στη θάλασσα ή σε πολέμους. Η προσευχή αυτή εκφράζει την καθολικότητα της Εκκλησίας· κανείς δεν λησμονείται.

2.2 Πριν την Κυριακή της Πεντηκοστής

Το δεύτερο μεγάλο Ψυχοσάββατο τελείται πριν την Κυριακή της Πεντηκοστής, που εορτάζεται η επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος και η καθιέρωση της Εκκλησίας ως Σώματος Χριστού. Το Ψυχοσάββατο τονίζει ότι η χάρη του Αγίου Πνεύματος ζωοποιεί τα  πάντα και ότι η σωτηρία αφορά ολόκληρο το σώμα της Εκκλησίας - ζώντες και κεκοιμημένους.    Η μνήμη των νεκρών εντάσσεται στη δυναμική της ζωής που πηγάζει από το Άγιο Πνεύμα.

3. Η Επιλογή του Σαββάτου

Το Σάββατο έχει καθιερωθεί ως ημέρα των κεκοιμημένων για λόγους θεολογικούς και συμβολικούς. Στην Παλαιά Διαθήκη, το Σάββατο είναι ημέρα κατάπαυσης του Θεού από τα έργα της δημιουργίας. Στην Καινή Διαθήκη, το Μέγα Σάββατο είναι η ημέρα κατά την οποία ο Χριστός «ανεπαύθη» στον τάφο πριν την Ανάσταση.

Το Μεγάλο Σάββατο

Όπως ο Χριστός κατήλθε στον Άδη και ανέστησε το ανθρώπινο γένος, έτσι και οι πιστοί προσδοκούν την κοινή ανάσταση των νεκρών. Το Σάββατο γίνεται σύμβολο προσμονής· δεν είναι το τέλος, αλλά κατώφλι της Κυριακής, της ημέρας της Αναστάσεως. Η επιλογή αυτή ενισχύει την εσχατολογική διάσταση της πίστης: ο θάνατος βιώνεται ως «ύπνος», και οι κεκοιμημένοι αναμένουν την ανάσταση.

4. Ο Θεολογικός Συμβολισμός των Κολλύβων

Τα κόλλυβα είναι σύνθεση υλικών με βαθύ συμβολισμό. Βασίζονται στα λόγια του Χριστού:

«εάν ο κόκκος του σίτου πεσών εις την γην μη αποθάνη, αυτός μόνος μένει· εάν δε αποθάνη, πολύν καρπόν φέρει» (Ιω. 12:24).

Ο σίτος συμβολίζει το σώμα που θάβεται και αναμένει την Ανάσταση. Η ζάχαρη εκφράζει τη γλυκύτητα του Παραδείσου, το ρόδι και οι καρποί τη ζωή και την αφθονία, τα αμύγδαλα και τα καρύδια την εσωτερική καθαρότητα και σοφία, ενώ ο σταυρός υπενθυμίζει ότι η Ανάσταση περνά μέσα από τον Σταυρό του Χριστού.

5. Μίλησαν οι Άγιοι για τα Κόλλυβα; 

Παρότι οι Πατέρες της Εκκλησίας δεν συνέγραψαν ειδικές πραγματείες αποκλειστικά για τα κόλλυβα ως υλικό στοιχείο, η πατερική διδασκαλία περί μνημοσύνων, προσευχής υπέρ των κεκοιμημένων και αναστάσεως των σωμάτων παρέχει το θεολογικό τους θεμέλιο. Τα κόλλυβα δεν ερμηνεύονται αποκομμένα από το μυστήριο της Εκκλησίας, αλλά εντάσσονται στην ευρύτερη εκκλησιαστική εμπειρία.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος είναι από τους πλέον σαφείς Πατέρες ως προς τη σημασία των μνημοσύνων. Διδάσκει ότι η Εκκλησία δεν μνημονεύει τους κεκοιμημένους «μάτην», αλλά διότι υπάρχει πνευματική ωφέλεια από τη Θεία Λειτουργία και την κοινή προσευχή. Η αναφορά του στη μνημόνευση κατά τη «φρικτή Μυσταγωγία» υπογραμμίζει ότι το μνημόσυνο συνδέεται άμεσα με τη Θεία Ευχαριστία — την κατεξοχήν έκφραση της ενότητας ζώντων και τεθνεώτων.

Ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός, υπερασπιζόμενος την ορθόδοξη διδασκαλία περί μεταθανάτιας καταστάσεως, επιβεβαιώνει ότι η προσευχή της Εκκλησίας υπέρ των κεκοιμημένων αποτελεί έκφραση πίστεως στην αγάπη και το έλεος του Θεού. Η προσευχή δεν αλλοιώνει τη θεία δικαιοσύνη, αλλά εκφράζει τη δυναμική της θείας φιλανθρωπίας.

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ερμηνεύοντας την υμνολογία και το Τριώδιο, αναφέρεται στον συμβολισμό του σίτου ως εικόνα της αναστάσεως. Στο έργο του περί μνημοσύνων, επισημαίνει ότι η χρήση υλικών στοιχείων στην Εκκλησία δεν είναι συμβολισμός κενός περιεχομένου, αλλά «θεολογική παιδαγωγία». Τα κόλλυβα, λοιπόν, δεν «ωφελούν» από μόνα τους· η ωφέλεια πηγάζει από την προσευχή της Εκκλησίας.

Αξιοσημείωτη είναι και η παράδοση περί του Θεοδώρου  Τήρωνος, η οποία αποδεικνύει ότι ήδη από τον 4ο αιώνα ο βρασμένος σίτος είχε συνδεθεί με την πνευματική προστασία και την εκκλησιαστική πράξη. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι τα κόλλυβα ενσωματώθηκαν οργανικά στη λατρευτική ζωή.

Συνολικά, οι Άγιοι δεν αντιμετώπισαν τα κόλλυβα ως «έθιμο», αλλά ως μέρος της αποστολικής και λειτουργικής παράδοσης, που εκφράζει την πίστη στην Ανάσταση και στη δύναμη της κοινής προσευχής.

6. Τα Κόλλυβα ως Έκφραση της Εκκλησιολογίας  

Τα κόλλυβα αποτελούν έμπρακτη ομολογία της εκκλησιολογίας της Ορθοδοξίας. Η Εκκλησία δεν είναι απλώς κοινότητα ζώντων ανθρώπων· είναι το Σώμα του Χριστού, στο οποίο συμμετέχουν ζώντες και κεκοιμημένοι.

Η μνημόνευση των ονομάτων δεν είναι τυπική ανάγνωση. Κάθε όνομα αντιπροσωπεύει ένα μοναδικό πρόσωπο, που συνεχίζει να υπάρχει εν Χριστώ. Η Εκκλησία δεν πιστεύει στην ανυπαρξία της ψυχής μετά τον θάνατο, αλλά στη συνέχιση της προσωπικής ύπαρξης μέχρι την τελική ανάσταση.

Τα κόλλυβα τοποθετούνται μπροστά   στον σολέα, δηλαδή στον χώρο όπου τελείται η Θεία Ευχαριστία. Αυτή η τοποθέτηση είναι βαθύτατα συμβολική: οι κεκοιμημένοι εντάσσονται στο ίδιο ευχαριστιακό σώμα με τους ζώντες. Δεν υπάρχει «διαχωρισμένη» Εκκλησία.

Η έννοια της Στρατευομένης και της Θριαμβεύουσας Εκκλησίας φανερώνει ότι η σωτηρία είναι κοινό γεγονός. Οι Άγιοι πρεσβεύουν, οι ζώντες προσεύχονται, οι κεκοιμημένοι αναμένουν την πληρότητα της Βασιλείας. Τα κόλλυβα γίνονται σημείο αυτής της ενότητας.

Επιπλέον, η πράξη της κοινής κατανάλωσης των κολλύβων μετά το μνημόσυνο εκφράζει κοινωνία προσώπων. Δεν πρόκειται για ατομική πράξη ευσέβειας, αλλά για συλλογική συμμετοχή. Η κοινότητα συμμερίζεται τη μνήμη και την ελπίδα.

Η Εκκλησία, δια των κολλύβων, διακηρύσσει ότι η αγάπη υπερβαίνει τον θάνατο. Η μνήμη δεν είναι απλώς ψυχολογική ανάκληση, αλλά λειτουργική πράξη. Στη Θεία Λειτουργία ο χρόνος υπερβαίνεται, και η αιωνιότητα γίνεται παρούσα. Τα κόλλυβα αποτελούν υλική υπενθύμιση αυτής της θεολογικής πραγματικότητας.

7. Θεολογική Αποτίμηση  

Η θεολογική σημασία των κολλύβων δεν έγκειται στο υλικό τους υπόβαθρο, αλλά στο μυστήριο που εκφράζουν. Η Ορθόδοξη θεολογία δεν απορρίπτει την ύλη· την αγιάζει. Ο σίτος, καρπός της γης, γίνεται σύμβολο αιωνιότητας. Η ύλη μεταμορφώνεται σε φορέα Θείας Χάριτος.

Η πράξη της προσφοράς κολλύβων υπέρ των κεκοιμημένων αποτελεί πράξη ελπίδας. Ο πιστός δεν προσφέρει απλώς τροφή· προσφέρει προσευχή, αγάπη και μνήμη. Η ελπίδα της Αναστάσεως μετατρέπει το πένθος σε προσδοκία.

Η Εκκλησία δεν βλέπει τον θάνατο ως φυσικό τερματισμό, αλλά ως προσωρινό χωρισμό. Η Ανάσταση του Χριστού αποτελεί το θεμέλιο κάθε μνημοσύνου. Χωρίς την Ανάσταση, τα κόλλυβα θα ήταν απλώς τελετουργικό κατάλοιπο. Με την Ανάσταση, όμως, γίνονται ομολογία πίστεως.

Θεολογικά, τα κόλλυβα εκφράζουν την εσχατολογική διάσταση της Εκκλησίας. Κάθε μνημόσυνο είναι αναφορά στη Δευτέρα Παρουσία. Κάθε κόκκος σίτου θυμίζει τη «σπορά» που θα αναστηθεί «εν δόξη».

Τέλος, η πράξη αυτή φανερώνει τη δυναμική της αγάπης. Η αγάπη δεν περιορίζεται από τον θάνατο. Όπως ο Χριστός κατήλθε στον Άδη, έτσι και η Εκκλησία «κατέρχεται» με την προσευχή της στη μνήμη των κεκοιμημένων.

Συνεπώς, τα κόλλυβα δεν είναι απλώς παράδοση. Είναι θεολογική πράξη, εκκλησιολογική μαρτυρία και εσχατολογική ομολογία. Μέσα στην απλότητά τους, συνοψίζουν ολόκληρη τη χριστιανική ελπίδα: ότι «θανάτω θάνατον πατήσας», ο Χριστός χάρισε ζωή σε όλους.

8. Η Πνευματική Ωφέλεια των Κεκοιμημένων μέσω των Κολλύβων

Η πνευματική ωφέλεια των ψυχών των κεκοιμημένων αποτελεί βασικό στοιχείο της Ορθόδοξης παράδοσης σχετικά με τα μνημόσυνα και τα κόλλυβα. Η Εκκλησία διδάσκει ότι οι ψυχές των αποθανόντων διατηρούν πνευματικό δεσμό με τη Στρατευομένη Εκκλησία, τους ζώντες, και η προσευχή υπέρ αυτών, τα Τρισάγια και τα μνημόσυνα ενισχύουν την κατάσταση τους στην ενδιάμεση ζωή μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία.

Οι Άγιοι Ιωάννης ο Χρυσόστομος και Μάρκος ο Ευγενικός τονίζουν ότι η προσευχή των ζώντων υπέρ των νεκρών δεν αλλάζει την ελεύθερη βούληση των ψυχών, αλλά ενεργεί ως έκφραση αγάπης και πνευματικής αλληλεγγύης. Η Εκκλησία δεν θεωρεί τα κόλλυβα ως «μαγικό» μέσο, αλλά ως υλικό σημείο που συνοδεύει την προσευχή και τη Θεία Λειτουργία.

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης εξηγεί ότι τα κόλλυβα και η προσφορά τους υπέρ των ψυχών γίνονται «εργαλείο πνευματικής παιδαγωγίας». Μέσα από τη μνήμη και την προσευχή, η ψυχή ενισχύεται, καθαρίζεται και πλησιάζει τη θεία παρουσία. Το ίδιο υπογραμμίζεται στην παράδοση του Αγίου Θεοδώρου  Τήρωνος, όπου ο σπόρος σιταριού συνδέθηκε με την προστασία και την πνευματική ωφέλεια.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει ότι οι ψυχές των κεκοιμημένων είναι «εν προσδοκία», και η προσφορά των κολλύβων εκφράζει την πίστη ότι η αγάπη των ζώντων μπορεί να βοηθήσει την ψυχή να προετοιμαστεί για την τελική κρίση. Το μνημόσυνο και η ευλογία των κολλύβων ενισχύουν την έννοια της συνεχούς κοινωνίας των Αγίων, των ζώντων και των τεθνεώτων.

Η πνευματική ωφέλεια δεν περιορίζεται στο υλικό αντικείμενο· βρίσκεται στη θεία χάρη που ενεργεί μέσα από την προσευχή της Εκκλησίας. Όπως ο Απόστολος Παύλος αναφέρει για την κοινή ζωή της Εκκλησίας (Α΄ Κορ. 12:26), ό,τι ωφελεί το ένα μέλος, ωφελεί ολόκληρο το Σώμα. Τα κόλλυβα γίνονται έτσι ορατή πράξη της ενότητας αυτής, υπενθυμίζοντας ότι κανένας νεκρός δεν είναι απομονωμένος από τη Θεία Πρόνοια.

Ο Κανόνας των Κεκοιμημένων στην Ορθόδοξη λειτουργία, τα Τρισάγια και οι ειδικές ευχές των Ψυχοσαββάτων επαναλαμβάνουν συνεχώς την ιδέα ότι η μνήμη, η προσευχή και η ελεημοσύνη υπέρ των νεκρών «ωφελεί τις ψυχές». Οι κληρικοί συχνά αναφέρουν ότι το πνευματικό όφελος των κεκοιμημένων συνδέεται με τη συμμετοχή της κοινότητας στη λατρεία, καθώς η συλλογική προσευχή έχει μεγαλύτερη δύναμη μπροστά στη χάρη του Θεού. Η μνήμη, η προσευχή και η αγάπη έχουν πραγματική πνευματική επίδραση στις ψυχές των κεκοιμημένων.

Τελικά, τα κόλλυβα υπενθυμίζουν στους ζώντες την ελπίδα της Αναστάσεως και την αξία της συνεχούς προσευχής. Η Εκκλησία διδάσκει ότι «η μνήμη είναι πράξη αγάπης» και ότι τα κόλλυβα, ως υλικός φορέας της προσευχής, γίνονται μέσο πνευματικής ωφέλειας. Η αναφορά αυτή τεκμηριώνει και εξηγεί τις συχνές δηλώσεις κληρικών ότι οι ψυχές των νεκρών «ωφελούνται» μέσω της προσφοράς των κολλύβων, των μνημοσύνων και της κοινής προσευχής.

 9.Τα βασικά υλικά στα κόλλυβα και ο συμβολισμός τους

Τα κόλλυβα, μέσα στην παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας δεν αποτελούν απλώς ένα εθιμικό έδεσμα μνημοσύνου, αλλά μια «θεολογική σύνθεση» σε συμβολική μορφή. Κάθε υλικό που περιλαμβάνεται φέρει συγκεκριμένο πνευματικό και βιβλικό νόημα, το οποίο συνδέεται με την Ανάσταση, τη μνήμη και την αιώνια ζωή.

Ακολουθεί αναλυτική παρουσίαση των βασικών υλικών και του συμβολισμού τους.

9.1 Ο Σίτος (Βρασμένο Σιτάρι)

Ο σίτος είναι το κύριο και ουσιαστικότερο στοιχείο των κολλύβων.

Θεολογικός συμβολισμός:

• Συμβολίζει το ανθρώπινο σώμα που ενταφιάζεται στη γη και την ανάσταση.

• Παραπέμπει στα λόγια του Χριστού:
  «εάν ο κόκκος του σίτου πεσών εις την γην μη αποθάνη…» (Ιω. 12:24).

• Εκφράζει την πίστη ότι ο θάνατος δεν είναι τέλος αλλά προϋπόθεση αναστάσεως.

Όπως ο σπόρος «πεθαίνει» για να βλαστήσει, έτσι και το σώμα θάβεται με την προσδοκία της αφθαρσίας.

9. 2 Η Ζάχαρη

  Η ζάχαρη καλύπτει συνήθως τα κόλλυβα και δημιουργεί λευκή επιφάνεια.

Συμβολίζει:

• Τη γλυκύτητα της αιώνιας ζωής.

• Τη μακαριότητα του Παραδείσου.

• Την ελπίδα ότι η ψυχή αναπαύεται «εν τόπω φωτεινώ ».

Το λευκό χρώμα δηλώνει καθαρότητα και φως.

9. 3 Το Ρόδι

Το ρόδι χρησιμοποιείται  σε σπόρους.

Συμβολίζει:

• Την ευημερία της μέλλουσας ζωής.

•  Την αφθονία της Θείας Χάριτος αιωνίως. 

• Την Ανάσταση (λόγω των πολλών σπόρων που περιέχει).

Στην εκκλησιαστική παράδοση, το ρόδι συνδέεται με τη νέα ζωή και την αιώνια πληρότητα.

9. 4 Σταφίδες

Σταφίδες χρησιμοποιούνται ξανθές και/ή μαύρες.

Συμβολισμός:

• Τη μεταμόρφωση (από φρέσκο καρπό σε αποξηραμένο).

• Την Άμπελο, τον Χριστό.

• Την πνευματική ωρίμανση.

• Τη χαρά της Βασιλείας του Θεού.

 9. 5 Αμύγδαλα

Τα αμύγδαλα τοποθετούνται συνήθως καθαρισμένα.

Συμβολίζουν:

• Την εσωτερική καθαρότητα (λευκό εσωτερικό).

• Την ελπίδα της αναγέννησης.

• Την αιώνια ζωή και την αφθαρσία της ψυχής. 

Το σκληρό κέλυφος και ο καθαρός πυρήνας παραπέμπουν στη δοκιμασία και στη λύτρωση.

9. 6 Καρύδια

Σε ορισμένες περιοχές χρησιμοποιούνται καρύδια.

Συμβολισμός:

• Το τριμερές του ανθρώπου (σώμα – ψυχή – πνεύμα).

• Τη σοφία και τη γνώση.

• Τη δυσκολία που κρύβει εσωτερικό πλούτο.

Το καρύδι έχει τρία μέρη (κέλυφος, φλούδα, ψίχα), γεγονός που παραλληλίζεται με τη σύνθετη ανθρώπινη ύπαρξη.

9.7 Τριμμένη Φρυγανιά ή Παξιμάδι ή τριμμένα στραγάλια

Χρησιμοποιούνται για να απορροφούν την υγρασία.

Συμβολικά:

•  Να είναι ελαφρύ το χώμα που σκεπάζει τον κεκοιμημένο.

9. 8 Σουσάμι

Σε ορισμένες παραδόσεις προστίθεται σουσάμι.

Συμβολίζει:

• Την αφθονία.

• Την πληθώρα των ψυχών.

• Τη σπορά που αποδίδει πολλαπλάσιο καρπό.

9. 9 Μαϊντανός  

Συμβολισμός:

• Το πράσινο χρώμα δηλώνει τη ζωή "εν τόπω χλοερώ".

• Ο μαϊντανός παραπέμπει στη νίκη επί του θανάτου.

9.10 Ο Σταυρός επάνω στα Κόλλυβα

Συνήθως σχηματίζεται σταυρός από ζάχαρη, κουφέτα ή αμύγδαλα.

Συμβολίζει:

• Ότι η Ανάσταση περνά μέσα από τον Σταυρό.

• Ότι η ελπίδα της σωτηρίας πηγάζει από τη θυσία του Χριστού.

9. 11 Η Θεολογική Ενότητα των Υλικών

Τα κόλλυβα δεν είναι τυχαίος συνδυασμός τροφίμων. Όλα μαζί συνθέτουν:

• Θάνατο και Ανάσταση (σίτος).

• Γλυκύτητα Παραδείσου (ζάχαρη).

• Ζωή και αφθονία (ρόδι, σουσάμι).

• Μεταμόρφωση (σταφίδα).

• Καθαρότητα και εσωτερικό πλούτο-αφθαρσία ψυχής  (αμύγδαλο, καρύδι).

Έτσι, το μνημόσυνο δεν είναι απλώς μνήμη του παρελθόντος, αλλά ομολογία πίστεως στην κοινή Ανάσταση και στην αιώνια ζωή.

10. Επίλογος

Τα κόλλυβα, μέσα στην απλότητά τους, κρύβουν βαθύ θεολογικό πλούτο. Είναι μία σιωπηλή ομολογία ότι ο θάνατος δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Μέσα στον κόκκο του σίτου συνοψίζεται ολόκληρη η ελπίδα της χριστιανικής πίστεως. Οι Άγιοι δεν τα αντιμετώπισαν ως εξωτερικό έθιμο, αλλά ως μέρος της ζωντανής παράδοσης της Εκκλησίας, που διακηρύσσει ότι «Χριστός ανέστη» και μαζί Του θα αναστηθούμε όλοι.

Θερμές ευχαριστίες στην κα Μαρία Ντούρου που μοιράστηκε τον δίσκο των κoλλύβων της με τους φίλους της στο FB.

11. Βιβλιογραφία  

Αγία Γραφή. (2004). Η Αγία Γραφή. Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος. (χ.χ.). Το Τριώδιον. Αθήνα.

Ιωάννης ο Χρυσόστομος. (1997). Ομιλίες εις την Α΄ Προς Θεσσαλονικείς. Εκδόσεις Πατερικαί.

Νικόδημος ο Αγιορείτης. (2003). Ερμηνεία της Υμνολογίας και Μνημοσύνων. Εκδόσεις Ορθόδοξος Θεολογία.

Μάρκος ο Ευγενικός. (1985). Περί μεταθανάτιας καταστάσεως. Εκδόσεις Μοναχικού Βίου.

Συναξαριστής. (2002). Άγιοι και Πατερικά Κείμενα. Εκδόσεις Πατερικά.

-Λόγος Θείου Φωτός