Η Φραγκοσυκιά της Αγάπης στη Βαλύρα

                                                            Φωτό: Ε.Η.Κ.

Στη Βαλύρα Μεσσηνίας, εκεί όπου οι ελαιώνες αγκαλιάζουν τους λόφους και το καλοκαίρι μοσχοβολά θυμάρι και ώριμο σύκο, γεννήθηκε μια ιστορία που δεν μοιάζει με τις άλλες. Δεν είναι ιστορία ηρώων ούτε μεγάλων γεγονότων. Είναι η ιστορία ενός φυτού. Μιας φραγκοσυκιάς χωρίς αγκάθια.

Και μαζί της, η ιστορία ενός ανθρώπου: του αείμνηστου   Γιώργου Δημητρίου Γρίβα.

Από τη δεκαετία του 1950, στον κήπο του, φύτρωσε μια φραγκοσυκιά διαφορετική. Δεν είχε αγκάθια. Τα φύλλα της – οι φλαμούδες – ήταν τελείως λεία. Τα άνθη της άνοιγαν την άνοιξη σε αποχρώσεις ανάμεσα στο κίτρινο και το ανοιχτό πορτοκαλί, σαν μικροί ήλιοι. Και τα φραγκόσυκά της ωρίμαζαν το καλοκαίρι σε βαθύ πορτοκαλοκόκκινο χρώμα, γεμάτα γλύκα. Όπως τότε, έτσι και σήμερα στους κήπους των εγγονιών του, τη μεταφύτεψε  ως ευλογία και ιερή παρακαταθήκη μνήμης.

Η παράξενη φραγκοσυκιά

Η κοινή φραγκοσυκιά, η γνωστή Opuntia ficus-indica, είναι φυτό ανθεκτικό, σχεδόν άγριο. Γεμάτη αγκάθια μεγάλα και μικρά, προστατεύει τον εαυτό της από τα ζώα και τους ανθρώπους. Στη Μεσσηνία, όπως και σε όλη τη Μεσόγειο, έχει ριζώσει βαθιά στο τοπίο και στη μνήμη μας.

Κι όμως, αυτή η φραγκοσυκιά στη Βαλύρα δεν μοιάζει με τις άλλες. Δεν έχει ούτε τα μεγάλα αγκάθια ούτε καν τα μικροσκοπικά γλοχίδια που μοιάζουν με χνούδι. Είναι απαλή στην αφή. Σχεδόν βελούδινη. Ένα «άοπλο» φυτό σε έναν κόσμο γεμάτο άμυνες.

Πώς συνέβη αυτό;

Η επιστήμη δίνει μερικές πιθανές εξηγήσεις. Θα μπορούσε να είναι αποτέλεσμα φυσικής μετάλλαξης – ένα τυχαίο γενετικό γεγονός που εμφανίζεται σπάνια αλλά όχι αδύνατα. Θα μπορούσε ένας σπόρος από καλλιεργούμενη άοπλη ποικιλία να μεταφέρθηκε από πουλί. Ή ίσως, απλώς, η γη της Μεσσηνίας να ευνόησε την εκδήλωση ενός λανθάνοντος χαρακτηριστικού.

Όμως η ιστορία δεν σταματά στη βιολογία.

Από την Καλιφόρνια στη Μεσσηνία

Στις αρχές του 20ού αιώνα, στην Καλιφόρνια, ο Αμερικανός βοτανολόγος Luther Burbank αφιέρωσε πάνω από δεκαπέντε χρόνια για να δημιουργήσει φραγκοσυκιές χωρίς αγκάθια.

Το όραμά του ήταν τολμηρό: να μετατρέψει τις ερήμους σε βοσκοτόπους. Να προσφέρει στα ζώα τροφή και νερό χωρίς τον κίνδυνο τραυματισμού. Από το 1890 περίπου, διασταύρωνε είδη από το Μεξικό και την Ινδία. Ήταν μια επίπονη διαδικασία, την οποία ο ίδιος χαρακτήρισε «δοκιμασία της ψυχής», καθώς καθημερινά ερχόταν αντιμέτωπος με χιλιάδες αγκάθια.

Μεταξύ 1907 και 1925 παρουσίασε περισσότερες από 60 ποικιλίες άοπλων κάκτων. Αν και το εγχείρημά του δεν είχε την εμπορική επιτυχία που ονειρευόταν στις Ηνωμένες Πολιτείες, άφησε πίσω του μια παρακαταθήκη: την ιδέα ότι τα φυτά μπορούν να εξευγενιστούν με υπομονή – και όταν τους μιλάς με αγάπη.

Ο Ινδός γιόγκι Paramhansa Yogananda, στο βιβλίο του Autobiography of a Yogi, περιγράφει τον Burbank ως «Αμερικανό άγιο». Αναφέρει ότι ο βοτανολόγος μιλούσε στα φυτά του λέγοντας: «Δεν έχετε τίποτα να φοβηθείτε. Δεν χρειάζεστε τα αμυντικά σας αγκάθια. Θα σας προστατεύσω».

Μύθος, ποίηση ή πνευματική αλήθεια; Στη Βαλύρα, δεκαετίες αργότερα,  ο παππούς Γιώργος Γρίβας έκανε κάτι ανάλογο, χωρίς θεωρίες και χωρίς δημοσιότητα.

Ο παππούς και το φυτό

Ο  παππούς Γιώργος Γρίβας ήταν εγγράματος αλλά  όχι  επιστήμονας. Ήταν άνθρωπος της γης. Ήξερε να σκάβει, να ποτίζει, να περιμένει. Και μιλούσε με αγάπη στη φραγκοσυκιά του.

Δεν το έκανε για να αλλάξει τη φύση της. Το έκανε γιατί την αγαπούσε. Την πρόσεχε, την καθάριζε προσεκτικά, δεν τη χτυπούσε, ούτε την τραυμάτιζε. Το καλοκαίρι έκοβε τα φραγκόσυκα με σεβασμό, σαν να συλλέγει δώρα.

Το φυτό ανταπέδιδε. Κάθε άνοιξη, άνθη χρυσοκίτρινα προς πορτοκαλί άνοιγαν σαν μικρά καντήλια στον ήλιο. Το καλοκαίρι, οι καρποί ωρίμαζαν γλυκά, ζουμεροί, γεμάτοι άρωμα. Στο χωριό είναι γνωστό ότι τα φραγκόσυκά της έχουν ξεχωριστή γεύση.

Ίσως επειδή το φυτό δεν σπαταλά ενέργεια για την παραγωγή αγκαθιών. Ίσως επειδή δεν βιώνει έντονο στρες. Ίσως επειδή μεγαλώνει σε περιβάλλον σταθερότητας και φροντίδας.

Η ανθοφορία της μνήμης

Τα άνθη της, σε αποχρώσεις ανάμεσα στο κίτρινο και το ανοιχτό πορτοκαλί, προσελκύουν τις μέλισσες και ζωντανεύουν τον κήπο. Η λεία επιφάνεια των φύλλων της είναι σπάνιο χαρακτηριστικό. Όχι μόνο χωρίς μεγάλα αγκάθια, αλλά χωρίς γλοχίδια. Μια σχεδόν ιδανική μορφή φραγκοσυκιάς.

Στη λαϊκή παράδοση της Μεσσηνίας, τέτοια φυτά θεωρούνται ευλογημένα. Φυτά που προσφέρουν τον καρπό τους χωρίς να πληγώνουν. Φυτά που συμβολίζουν τη συμφιλίωση του ανθρώπου με τη φύση.

Η φραγκοσυκιά της Βαλύρας έγινε σύμβολο, όχι μέσα από τελετές, αλλά μέσα από τη βιωμένη εμπειρία.

Η μεταφύτευση – μια πράξη συνέχειας

Πριν φύγει από τη ζωή, ο παππούς Γιώργος φρόντισε να μεταφυτέψει φλαμούδες στους κήπους  των παιδιών και εγγονιών του. Η φραγκοσυκιά πολλαπλασιάζεται εύκολα: ένα υγιές φύλλο κόβεται, αφήνεται να επουλωθεί , να κάνει κάλο η πληγή του και φυτεύεται. Ριζώνει και συνεχίζει τη ζωή του.

Έτσι συνεχίστηκε και η ιστορία. Σήμερα,  η φραγκοσυκιά ανθίζει ακόμη. Τα ίδια χρυσοπορτοκαλί άνθη. Οι ίδιοι πορτοκαλοκόκκινοι καρποί. Η ίδια λεία υφή.

Δεν είναι μόνο γενετική συνέχεια. Είναι συνέχεια μνήμης. Κάθε καλοκαίρι, όταν κόβονται οι καρποί, ανανεώνεται ένας αόρατος δεσμός ανάμεσα στις γενιές στη Βαλύρα.

Οι καρποί της γλυκύτητας

Τα φραγκόσυκά της είναι ιδιαίτερα γλυκά, με πλούσια περιεκτικότητα σε βιταμίνη C, αντιοξειδωτικά και φυτικές ίνες. Η πορτοκαλί-κόκκινη σάρκα τους είναι δροσερή και αρωματική.

Η γεύση τους είναι αποτέλεσμα του μεσσηνιακού ήλιου, του καλά στραγγιζόμενου εδάφους και του ηπίου κλίματος. Όμως είναι και αποτέλεσμα φροντίδας. Ένα φυτό που μεγαλώνει χωρίς τραυματισμούς και χωρίς υπερβολική πίεση διοχετεύει την ενέργειά του στην καρποφορία. Η γλυκύτητα γίνεται αντανάκλαση ισορροπίας μεταξύ φυτού και ανθρώπου.

Η συμβολική διάσταση

Η φραγκοσυκιά, στη φυσική της μορφή, είναι σύμβολο αντοχής και άμυνας. Αγκαθωτή, επιβιώνει σε δύσκολα περιβάλλοντα. Η άοπλη μορφή της, όμως, μεταμορφώνει το σύμβολο. Γίνεται σύμβολο εμπιστοσύνης.

Ένα φυτό που δεν χρειάζεται να αμυνθεί. Που προσφέρει χωρίς να πληγώνει. Που ανθίζει σε αποχρώσεις φωτός.

Η ιστορία της Βαλύρας δεν απαιτεί υπερφυσικές ερμηνείες. Αρκεί να αναγνωρίσουμε τη δύναμη της ανθρώπινης σχέσης με τη φύση. Ο παππούς Γιώργος δεν άλλαξε τη γενετική της με λόγια. Άλλαξε το περιβάλλον της με φροντίδα και σεβασμό. Και η φύση ανταποκρίθηκε.

Ένα ζωντανό κειμήλιο

Σήμερα, αυτή η φραγκοσυκιά δεν είναι απλώς ένα καρποφόρο φυτό. Είναι ζωντανό κειμήλιο. Φέρει μέσα της τη μνήμη της παλιάς Βαλύρας, την ιστορία της επιστημονικής προσπάθειας για άοπλες ποικιλίες, την τοπική παράδοση της Μεσσηνίας και τη συνέχεια μιας οικογένειας.

Κάθε νέα φλαμούδα που ριζώνει   είναι μια σιωπηλή υπενθύμιση ότι η αγάπη δεν χάνεται· μεταφυτεύεται.

Στη Βαλύρα, ανάμεσα σε ελιές και καλοκαιρινό φως, μια φραγκοσυκιά χωρίς αγκάθια συνεχίζει να ανθίζει. Δεν είναι θαύμα με την έννοια του υπερφυσικού. Είναι το θαύμα της καθημερινότητας: της φροντίδας, της μνήμης και της συνέχειας.

Ίσως τελικά να είχε δίκιο ο Luther Burbank όταν έλεγε ότι «το μυστικό της βελτίωσης των φυτών, πέρα από τη γνώση, είναι η αγάπη». Στη Βαλύρα, αυτή η φράση δεν είναι θεωρία. Είναι καρπός.

Βιβλιογραφία 

 Burbank, L. (1914). The Training of the Human Plant. New York, NY: The Century Co.

Burbank, L. (1921). How Plants Are Trained to Work for Man. New York, NY: P. F. Collier & Son.

Griffith, M. P. (2004). The origins of an important cactus crop, Opuntia ficus-indica (Cactaceae): new molecular evidence. American Journal of Botany, 91(11), 1915–1921.

Inglese, P., Mondragon, C., Nefzaoui, A., & Sáenz, C. (2017). Crop ecology, cultivation and uses of cactus pear. Rome: FAO – Food and Agriculture Organization of the United Nations.

Nobel, P. S. (2002). Cacti: Biology and Uses. Berkeley, CA: University of California Press.

Yogananda, P. (1946). Autobiography of a Yogi. Los Angeles, CA: Self-Realization Fellowship.

Zohary, D., Hopf, M., & Weiss, E. (2012). Domestication of Plants in the Old World (4th ed.). Oxford, UK: Oxford University Press.