Μέγας Βασίλειος:Ο χρόνος της ζωής του ανθρώπου είναι δώρο μετανοίας

 

 

                                                          Φωτό: Pinterest

1.Εισαγωγή

Ο άνθρωπος βιώνει τον χρόνο ως φθορά, ως διαδοχή γεγονότων, ως πορεία προς το γήρας και τον θάνατο. Ωστόσο, η πατερική θεολογία δεν αντιλαμβάνεται τον χρόνο ως τραγική αναγκαιότητα αλλά ως θεία οικονομία. Ο χρόνος δεν είναι απλώς το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκτυλίσσεται η ζωή· είναι ο ίδιος δώρο της θείας φιλανθρωπίας. Ο Μέγας Βασίλειος, ερμηνεύοντας το μυστήριο της δημιουργίας και της σωτηρίας, υπογραμμίζει ότι ο παρών βίος μάς παραχωρείται ως ευκαιρία επιστροφής προς τον Θεό (Βασίλειος ο Μέγας, 1993).

Η καθυστέρηση της τελικής κρίσεως δεν εκφράζει αδιαφορία του Θεού, αλλά τη μακροθυμία Του. Όπως σημειώνει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, «ὅσο ζῇς, ἔχεις καιρὸν μετανοίας» (Χρυσόστομος, PG 58, 787). Επομένως, ο χρόνος της ζωής δεν είναι αυτονόητο δικαίωμα· είναι ευκαιρία θεραπείας. Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να αναδείξει θεολογικά αυτήν την αλήθεια, θεμελιώνοντάς την στον Μέγα Βασίλειο και στην ευρύτερη πατερική παράδοση. Ακολουθεί ένα ερωτηματολόγιο για στοχασμό και ενδοσκόπηση.

2. Ορισμός της μετανοίας

Η μετάνοια, κατά την πατερική κατανόηση, δεν είναι απλή συναισθηματική λύπη για ένα σφάλμα. Η ετυμολογία της λέξεως («μετά» + «νοῦς») δηλώνει αλλαγή νοοτροπίας, μεταμόρφωση τρόπου υπάρξεως. Πρόκειται για υπαρξιακή στροφή από την αυτάρκεια του εγώ του ανθρώπου  προς την κοινωνία με τον Θεό.

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος χαρακτηρίζει τη μετάνοια «δεύτερον βάπτισμα» (PG 49, 309), διότι ανακαινίζει τον άνθρωπο. Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος τη θεωρεί «θυγατέρα της ελπίδος» (Ισαάκ ο Σύρος, 2004), τονίζοντας ότι δεν γεννά απόγνωση αλλά ζωή. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος ορίζει τη μετάνοια ως «συμφιλίωση με τον Κύριο» (Κλίμαξ, Λόγος Ε΄).

Συνεπώς, η μετάνοια δεν είναι μεμονωμένο γεγονός αλλά διαρκής κίνηση. Εφόσον ο χρόνος συνεχίζεται, συνεχίζεται και η δυνατότητα μεταμορφώσεως.

3. Ο χρόνος ως φιλανθρωπία Θεού στον Μέγα Βασίλειο

Στις Ομιλίες εις την Εξαήμερον, ο Μέγας Βασίλειος τονίζει ότι ο χρόνος αρχίζει με τη δημιουργία και αποτελεί στοιχείο της θείας οικονομίας (Βασίλειος ο Μέγας, 1993). Ο χρόνος δεν προϋπάρχει του Θεού· δημιουργείται για τον άνθρωπο. Επομένως, έχει σκοπό.

Στον ασκητικό του λόγο, ο Μέγας Βασίλειος προτρέπει τον άνθρωπο να μην αναβάλλει τη διόρθωση της ζωής του, διότι «ἡ ἡμέρα Κυρίου ἔρχεται ὡς κλέπτης» (Βασίλειος, PG 31). Η αναβολή της μετανοίας ισοδυναμεί με περιφρόνηση της θείας μακροθυμίας. Ο χρόνος, λοιπόν, λειτουργεί ως θεραπευτικός χώρος.

Η πτώση του ανθρώπου δεν κατήργησε τον χρόνο· τον μετέβαλε σε χώρο για αγώνα. Ο Θεός δεν κατέστρεψε τον άνθρωπο μετά την πτώση, αλλά του παραχώρησε  ζωή και δυνατότητα επιστροφής στην Πατρική αρχή. Αυτή η ιστορικότητα είναι έκφραση ελέους.

4. Η θεία μακροθυμία ως παράταση σωτηρίας

Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος τονίζει ότι ο Θεός «οὐκ εὐθέως ἐπιφέρει τὴν κρίσιν, ἀλλὰ παιδαγωγεῖ διὰ τοῦ χρόνου» (Γρηγόριος Θεολόγος, PG 36). Η καθυστέρηση της Κρίσεως αποσκοπεί στη σωτηρία.

Ο άγιος Αθανάσιος ο Μέγας συνδέει την ενανθρώπηση με την αποκατάσταση του ανθρώπου μέσα στον χρόνο (Αθανάσιος, 2000). Ο Χριστός εισέρχεται στην ιστορία για να αγιάσει τον χρόνο και να τον μεταβάλει σε οδό σωτηρίας.

Ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας επισημαίνει ότι η παρούσα ζωή είναι «στάδιον ἀγῶνος» (PG 72). Το στάδιο προϋποθέτει διάρκεια. Χωρίς χρόνο, δεν υπάρχει δυνατότητα άσκησης.

5. Ο χρόνος ως πεδίο ελευθερίας

Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής διδάσκει ότι η ανθρώπινη προαίρεση ενεργεί μέσα στον χρόνο και αποκτά αιώνια σημασία (PG 90). Η αιωνιότητα δεν καταργεί τον χρόνο· τον ολοκληρώνει.

Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός τονίζει ότι μετά τον θάνατο δεν υπάρχει μεταβολή προαιρέσεως (Έκδοσις Ορθοδόξου Πίστεως). Επομένως, ο χρόνος της ζωής είναι μοναδικός για μετάνοια.

Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης βλέπει τον χρόνο ως παιδαγωγία προς τη θέωση (PG 44). Η σταδιακή πνευματική πρόοδος προϋποθέτει χρονικότητα.

6. Η εμπειρία της μετανοίας στους ασκητικούς Πατέρες

Ο άγιος Εφραίμ ο Σύρος καλεί σε διαρκή εγρήγορση: «Μη αναβάλλεις την επιστροφή» (Εφραίμ, 1998). Ο άγιος Νείλος ο Ασκητής θεωρεί την αναβολή της μετανοίας πνευματική πλάνη του ανθρώπου και χάσιμο πολύτιμου χρόνου για την μετάνοιά του.

Ο άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος τονίζει ότι κάθε στιγμή μπορεί να γίνει εμπειρία φωτός (Κατηχήσεις). Ο χρόνος μετατρέπεται σε θεοφάνεια. όταν ο άνθρωπος μετανοεί.

Ο άγιος Μάρκος ο Ασκητής υπογραμμίζει ότι ο Θεός δεν αδικεί, αλλά περιμένει (Φιλοκαλία). Η αναμονή Του είναι πράξη ελέους και μακροθυμίας προς τον άνθρωπο.

Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς διδάσκει ότι η άκτιστη χάρη του Θεού ενεργεί μέσα στον χρόνο (Παλαμάς, 2003). Η θέωση του ανθρώπου δεν αναβάλλεται για το μέλλον· αρχίζει τώρα, όσο είναι εν ζωεί.

7.  Πνευματικοί Μαργαρίτες

7.1 Κάθε ημέρα είναι αρχή σωτηρίας

Κάθε καινούργια ημέρα δεν είναι απλώς συνέχιση της προηγούμενης· είναι νέα δυνατότητα μετανοίας. Ο Θεός δεν μας εγκλωβίζει στο χθες. Μας χαρίζει το παρόν. Ο χρόνος που αρχίζει με την αυγή είναι πρόσκληση ανανέωσης. Αν χθες αποτύχαμε, σήμερα μπορούμε να σηκωθούμε. Αν χθες πληγώσαμε, σήμερα μπορούμε να θεραπεύσουμε. Η μετάνοια δεν εξαντλείται σε μια στιγμή συγκίνησης· ενεργοποιείται μέσα στην καθημερινή απόφαση για αλλαγή.

 Παράδειγμα:

Ένας πατέρας που χθες μίλησε απότομα στο παιδί του, το πρωί μπορεί να το αγκαλιάσει και να ζητήσει συγγνώμη.  Η  πράξη του δεν είναι απλώς ευγένεια· είναι αξιοποίηση του χρόνου του ως δώρου μετανοίας. Η ημέρα γίνεται αρχή σωτηρίας.

7.2 Η μακροθυμία του Θεού δεν είναι άδεια αμαρτίας

Η καθυστέρηση της Θείας Κρίσεως συχνά παρερμηνεύεται ως ανοχή. Όμως η πατερική θεολογία επιμένει ότι η μακροθυμία του Θεού είναι πρόσκληση επιστροφής. Ο χρόνος που μας δίνεται μετά από ένα σφάλμα δεν είναι επιβεβαίωση της πτώσεως, αλλά ευκαιρία θεραπείας. Ο Θεός περιμένει, όχι επειδή αδιαφορεί, αλλά επειδή αγαπά.

 Παράδειγμα:

Όταν ένας άνθρωπος επιμένει σε μια κακή συνήθεια –π.χ. σε λόγο σκληρό ή σε αδικία– και δεν βλέπει τις άμεσες συνέπειες, μπορεί να νομίσει ότι «δεν έγινε τίποτα». Όμως το γεγονός ότι ζει, αναπνέει και συνεχίζει να έχει ευκαιρίες, είναι η φιλάνθρωπη καθυστέρηση του Θεού. Η σωστή απάντηση δεν είναι η αδιαφορία, αλλά η αφύπνιση.

7.3 Ο χρόνος μετριέται με αγάπη

Η αξία της ζωής δεν μετριέταπόι ποσοτικά αλλά ποιοτικά. Δεν έχει σημασία πόσα χρόνια έζησε κάποιος, αλλά πόση αγάπη έσπειρε μέσα σε αυτά. Ο χρόνος γεμίζει νόημα όταν γίνεται προσφορά. Χωρίς αγάπη, ακόμη και τα πολλά χρόνια παραμένουν κενά. Με αγάπη, και οι λίγες στιγμές αποκτούν αιώνια βαρύτητα.

 Παράδειγμα:

Μια ηλικιωμένη γυναίκα που ζει μόνη μπορεί να αφιερώνει καθημερινά λίγα λεπτά προσευχής για τα εγγόνια της και για ανθρώπους που υποφέρουν. Αυτά τα «λίγα λεπτά» έχουν μεγαλύτερη πνευματική αξία από ώρες αδιαφορίας. Ο χρόνος μεταμορφώνεται σε αιωνιότητα όταν εμποτίζεται με αγάπη.

7.4 Η μετάνοια είναι χαρά αναστάσεως

Συχνά η λέξη «μετάνοια» συνδέεται με λύπη και αυστηρότητα. Όμως στην πατερική εμπειρία η μετάνοια είναι φως. Είναι απελευθέρωση από το βάρος της ενοχής. Είναι επανασύνδεση με τον Θεό. Η χαρά που ακολουθεί την ειλικρινή εξομολόγηση δεν είναι ψυχολογική ανακούφιση μόνο· είναι βίωμα αναστάσεως.

 Παράδειγμα:

Ένας άνθρωπος που για καιρό απέφευγε να ζητήσει συγγνώμη από έναν φίλο του, όταν τελικά το κάνει, νιώθει εσωτερική ειρήνη. Το βάρος φεύγει. Η σχέση αποκαθίσταται. Αυτή η εμπειρία δείχνει τι σημαίνει η μετάνοια ως χαρά. Ο χρόνος που προηγήθηκε ήταν αγωνία· ο χρόνος μετά τη συμφιλίωση γίνεται φως.

7.5 Ο χρόνος δεν είναι δεδομένος· είναι εμπιστοσύνη του Θεού

Ο άνθρωπος συχνά θεωρεί τον χρόνο αυτονόητο. Προγραμματίζει, αναβάλλει, υποθέτει ότι «υπάρχει και αύριο». Όμως η πατερική εμπειρία μάς υπενθυμίζει ότι κάθε ημέρα είναι παραχώρηση της Θείας Προνοίας. Ο χρόνος δεν είναι ιδιοκτησία μας· είναι η εμπιστοσύνη από τον Θεό που μας δίδεται. Ο Θεός μάς εμπιστεύεται ακόμη μία ημέρα ζωής, όχι για να την καταναλώσουμε σε αμέλεια, αλλά για να την αξιοποιήσουμε σε εγρήγορση. Η συνείδηση αυτής της αλήθειας γεννά ευγνωμοσύνη. Αντί να ζούμε με αυταρέσκεια, ζούμε με υπευθυνότητα. Αντί να θεωρούμε τη ζωή αυτονόητη, τη βλέπουμε ως αποστολή. Η επίγνωση της προσωρινότητας δεν οδηγεί σε φόβο, αλλά σε σοβαρότητα πνευματική. Κάθε στιγμή γίνεται ιερή και ευκαιρία για μετάνοια.

 Παράδειγμα:

Όταν κάποιος μαθαίνει για μια ξαφνική ασθένεια ενός γνωστού του, συνειδητοποιεί πόσο εύθραυστη είναι η ζωή. Αν αυτή η συνειδητοποίηση τον οδηγήσει να αγαπήσει πιο βαθιά, να συμφιλιωθεί, να προσευχηθεί, τότε ο χρόνος γίνεται πράγματι εμπιστοσύνη Θεού που δεν πήγε χαμένη.

7.6 Η αναβολή της μετανοίας είναι πνευματική αυταπάτη

Ένα από τα μεγαλύτερα τεχνάσματα της πνευματικής αμέλειας είναι η αναβολή. «Αργότερα θα αλλάξω», «όταν τακτοποιηθώ», «όταν μεγαλώσω». Όμως οι Πατέρες επιμένουν ότι ο μόνος βέβαιος χρόνος είναι το παρόν. Ο άγιος Εφραίμ ο Σύρος προτρέπει να μην μεταθέτουμε τη σωτηρία στο αύριο, διότι το αύριο δεν μας ανήκει. Η αναβολή δεν είναι ουδέτερη στάση· είναι σιωπηρή άρνηση. Κάθε ημέρα που περνά χωρίς απόφαση βαθαίνει τη συνήθεια της αδράνειας. Αντίθετα, η άμεση ανταπόκριση, έστω και μικρή, σπάει τον κύκλο της πνευματικής καθυστέρησης. Η μετάνοια δεν απαιτεί τέλειες συνθήκες· απαιτεί πρόθυμη καρδιά. Ο χρόνος που σπαταλάται σε δικαιολογίες γίνεται βάρος. Ο χρόνος που αφιερώνεται σε μικρές πράξεις αλλαγής γίνεται ευλογία.

 Παράδειγμα:

Ένας άνθρωπος που γνωρίζει ότι πρέπει να ζητήσει συγγνώμη αλλά το αναβάλλει από εγωισμό,  βιώνει εσωτερική ένταση. Τη στιγμή που ξεπερνά τον εαυτό του και κάνει το βήμα προς τη συμφιλίωση, νιώθει ανακούφιση. Το πρόβλημα δεν ήταν ο χρόνος που δεν είχε· ήταν η απόφαση που δεν έπαιρνε.

7.7 Ο χρόνος γίνεται αιωνιότητα όταν γεμίζει με παρουσία Θεού

Η πατερική εμπειρία διδάσκει ότι ο χρόνος μεταμορφώνεται όταν ο άνθρωπος ζει εν Θεώ. Η προσευχή, η σιωπή, η αγάπη, η ευχαριστία δεν προσθέτουν απλώς καλές στιγμές στη ζωή· αγιάζουν τον χρόνο. Όταν ο άνθρωπος μνημονεύει τον Θεό, ο χρόνος παύει να είναι απλή διαδοχή λεπτών και γίνεται κοινωνία. Ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς τονίζει ότι η χάρη ενεργεί μέσα στον χρόνο, μεταβάλλοντάς τον σε χώρο θεώσεως. Έτσι, ακόμη και οι πιο απλές στιγμές –μια σιωπηλή προσευχή, μια πράξη καλοσύνης, μια ευχαριστία πριν το φαγητό– αποκτούν αιώνια διάσταση. Ο χρόνος δεν εξαφανίζεται· φωτίζεται. Και όταν φωτίζεται, παύει να είναι φόβος και γίνεται ελπίδα.

 Παράδειγμα:

Μια μητέρα που ετοιμάζει το φαγητό της οικογένειας μπορεί να το κάνει βιαστικά και μηχανικά. Μπορεί όμως να το κάνει με προσευχή και ευγνωμοσύνη. Η εξωτερική πράξη είναι ίδια· όμως ο εσωτερικός τρόπος μεταμορφώνει τον χρόνο σε προσφορά. Εκείνη η ώρα στην κουζίνα γίνεται στιγμή αιωνιότητας.

8. Επίλογος

Ο χρόνος της ζωής μας δεν είναι απλώς βιολογική διάρκεια· είναι θεία παραχώρηση.Αυτή τη μεγάλη αλήθεια χρειάζεται να συνειδητοποιήσουμε ενωρίς κατά τη δια΄ρκεια της ζωής μας και να αξιοποιήσουμε τον χρόνο μας για την άνθιση της αγάπης μας προς τον πλησίον και τον έλεγχο των παθών μας. Ο Θεός μάς εμπιστεύεται χρόνο για να επιστρέψουμε, να αλλάξουμε, να αγαπήσουμε. Όσο υπάρχει χρόνος, υπάρχει ελπίδα. Και όσο υπάρχει ελπίδα, υπάρχει δυνατότητα μετανοίας.

9. Ευχές

Είθε ο Κύριος να μας χαρίζει επίγνωση της αξίας του χρόνου, καρδιά ταπεινή και διάθεση συνεχούς επιστροφής, να μας φωτίζει και καθοδηγέι η αγάπη Του, ώστε ο παρών βίος μας να γίνει προετοιμασία αιωνιότητας.

10. Βιβλιογραφία  

Αθανάσιος ο Μέγας. (2000). Περί ενανθρωπήσεως. Αθήνα: Πατερικαί Εκδόσεις.

Βασίλειος ο Μέγας. (1993). Ομιλίες εις την Εξαήμερον. Αθήνα.

Γρηγόριος ο Θεολόγος. (PG 36).

Γρηγόριος Νύσσης. (PG 44).

Εφραίμ ο Σύρος. (1998). Ασκητικά. Θεσσαλονίκη.

Ισαάκ ο Σύρος. (2004). Ασκητικοί Λόγοι. Αθήνα.

Ιωάννης ο Δαμασκηνός. Έκδοσις Ορθοδόξου Πίστεως.

Ιωάννης ο Χρυσόστομος. (PG 49, 58).

Ιωάννης της Κλίμακος. Κλίμαξ.

Κύριλλος Αλεξανδρείας. (PG 72).

Μάξιμος ο Ομολογητής. (PG 90).

Μάρκος ο Ασκητής. Φιλοκαλία.

Νείλος ο Ασκητής. Φιλοκαλία.

Παλαμάς, Γ. (2003). Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων.

Συμεών ο Νέος Θεολόγος. Κατηχήσεις

11. Ερωτηματολόγιο Στοχασμού και Ενδοσκόπησης

«Ο χρόνος της ζωής ως δώρο μετανοίας»

 Εισαγωγή προς τους αναγνώστες

Οι ακόλουθες ερωτήσεις   είναι εργαλείο εσωτερικού διαλόγου. Σκοπός τους   είναι να   καλλιεργήσουν την επίγνωση.

Η πατερική παράδοση μάς διδάσκει ότι η μετάνοια αρχίζει από την αυτογνωσία. Όταν ο άνθρωπος σταθεί με ειλικρίνεια απέναντι στον εαυτό του, τότε ανοίγει ο δρόμος της θεραπείας.Αφήστε τον εαυτόν σας ελεύθερο να συνειδητοποιήσει το ζητούμενο της κάθε ερώτησης. Ακόμη και η απάντηση και ανάλυση μίας ερώτησης κάθε ημέρα είναι δώρο Θεού.

 Α. Συνείδηση του Χρόνου

1. Αντιλαμβάνομαι τον χρόνο ως θείο δώρο ή ως αυτονόητο δικαίωμα;

2. Ζω με επίγνωση ότι κάθε ημέρα μου είναι ανεπανάληπτη;

3. Πόσο συχνά αναβάλλω σημαντικές πνευματικές αποφάσεις;

4. Θεωρώ δεδομένο ότι «υπάρχει και αύριο»;

5. Πώς θα ζούσα σήμερα αν ήξερα ότι είναι η τελευταία μου ημέρα;

6. Ποιες στιγμές της ζωής μου αισθάνομαι ότι χάθηκαν άσκοπα;

7. Ποιες στιγμές ένιωσα ότι ο χρόνος μου γέμισε με πνευματικό νόημα;

8. Αξιοποιώ τον ελεύθερο χρόνο μου δημιουργικά με αγάπη ή τον σπαταλώ μηχανικά;

9. Ποια είναι η σχέση μου με τη σιωπή και τον προσωπικό μου χρόνο;

10. Πότε ήταν η τελευταία φορά που ευχαρίστησα τον Θεό για μια απλή ημέρα ζωής μου;

Β. Σχέση με τη Μετάνοια

11. Πώς κατανοώ τη μετάνοια: ως φόβο ή ως επιστροφή στην αγάπη του Θεού;

12. Ζητώ συγγνώμη όταν σφάλλω ή δικαιολογώ τον εαυτό μου;

13. Αναγνωρίζω εύκολα τα λάθη μου;

14. Ποιο επαναλαμβανόμενο σφάλμα μου χρειάζεται άμεση αντιμετώπιση;

15. Αναβάλλω την αλλαγή μου περιμένοντας «καλύτερες συνθήκες»;

16. Νιώθω εσωτερική ελευθερία μετά από μια ειλικρινή συγγνώμη;

17. Πόσο συχνά προσεύχομαι για φωτισμό και διόρθωση;

18. Πώς αντιδρώ όταν μου επισημαίνουν ένα λάθος μου;

19. Συνδέω τη μετάνοια με χαρά ή μόνο με λύπη;

20. Πιστεύω πραγματικά ότι μπορώ να αλλάξω;

Γ. Μακροθυμία του Θεού

21. Εκλαμβάνω τη μακροθυμία του Θεού ως ευκαιρία για διόρθωση ή ως ανοχή;

22. Έχω παρερμηνεύσει ποτέ την απουσία άμεσης συνέπειας στις πράξεις μου ως αθωότητα;

23. Πώς ανταποκρίνομαι στη δεύτερη ευκαιρία που μου δίνεται;

24. Νιώθω ευγνωμοσύνη για τις καθυστερήσεις της Κρίσεως στη ζωή μου;

25. Πόσο συνειδητοποιώ ότι κάθε νέα αρχή είναι θεία παραχώρηση;

26. Έχω βιώσει προσωπικά τη φιλανθρωπία του Θεού;

27. Ποιο γεγονός της ζωής μου λειτούργησε ως πνευματική αφύπνιση;

28. Πώς μπορώ να δείξω μακροθυμία στους άλλους όπως ο Θεός σε μένα;

29. Κρατώ κακία ή αφήνω χώρο για νέα αρχή;

30. Βλέπω τον χρόνο ως ευκαιρία συμφιλίωσης;

Δ. Αγάπη και Καθημερινότητα

31. Πόσο συχνά μετατρέπω τις καθημερινές πράξεις μου σε πράξεις αγάπης;

32. Ζω μηχανικά ή συνειδητά;

33. Εκφράζω ευγνωμοσύνη στους συνανθρώπους μου;

34. Ποια μικρή πράξη μπορώ να κάνω σήμερα για να γεμίσει πνευματικό νόημα η ημέρα μου ;

35. Βλέπω τον Χριστό στον «ελάχιστο άνθρωπο» της καθημερινότητάς μου;

36. Αξιοποιώ τον χρόνο μου για να οικοδομήσω σχέσεις;

37. Επενδύω περισσότερο σε πράγματα ή σε πρόσωπα;

38. Ποια συνήθεια με απομακρύνει από την ουσιαστική - πνευματική ζωή;

39. Ποια πράξη μου αγάπης θυμάμαι ως φωτεινή στιγμή;

40. Πώς μπορώ να μεταμορφώσω τη ρουτίνα μου σε προσφορά αγάπης προς τον πλησίον;

Ε. Ελπίδα και Αιωνιότητα

41. Ζω μόνο για το παρόν ή με προοπτική αιωνιότητας;

42. Φοβάμαι τον θάνατο ή τον βλέπω ως πέρασμα στην αιωνιότητα;

43. Πιστεύω ότι ο σημερινός αγώνας μου έχει αιώνια σημασία;

44. Πώς προετοιμάζω την καρδιά μου για τη συνάντηση με τον Θεό;

45. Υπάρχει κάτι που πρέπει άμεσα να διορθώσω;

46. Ποια σχέση μου χρειάζεται αποκατάσταση;

47. Ποιο βάρος μου χρειάζεται να παραδώσω στον Θεό;

48. Πώς μπορώ να καλλιεργήσω σταθερή πνευματική εγρήγορση;

49. Τι σημαίνει για μένα «να ζω με εσχατολογική συνείδηση» της Δευτέρας Παρουσίας;

50. Αν ο χρόνος μου είναι δώρο μετανοίας από τον Θεό, πώς θα ζήσω από σήμερα; 

    Συζητείστε τις απαντήσεις με τον πνευματικό σας πατέρα και/ ή κρατήστε προσωπικές σημειώσεις για βελτίωση.Η ενδοσκόπηση δεν είναι αυτάρκεια, είναι άνοιγμα στη Θεία Χάρη.

  Καλή και Ευλογημένη Μεγάλη Τεσσαρακοστή!

-Λόγος Θείου Φωτός