Αφιέρωμα: Η νηστεία χωρίς αγάπη είναι άκαρπη

                                   

1. Εισαγωγή

Η νηστεία αποτελεί έναν από τους αρχαιότερους και ιερότερους θεσμούς της πνευματικής ζωής της Εκκλησίας. Δεν είναι απλώς μια διατροφική αλλαγή ή μια παραδοσιακή συνήθεια, αλλά ένας βαθύς τρόπος μετανοίας, αυτογνωσίας και επιστροφής στον Θεό. Ωστόσο, όπως μας διδάσκουν οι Άγιοι Πατέρες, η νηστεία χωρίς αγάπη, χωρίς ταπείνωση και χωρίς συγχωρητικότητα, καθίσταται άκαρπη, ακόμη και επιβλαβής γιατί αυξάνει την κενοδοξία.

Η περίοδος που διανύουμε, η εβδομάδα της Τυροφάγου, αποτελεί το κατώφλι της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Είναι ο χρόνος της προετοιμασίας, της συγγνώμης, της εσωτερικής κάθαρσης. Η Εκκλησία μας καλεί όχι απλώς να περιορίσουμε τις τροφές, αλλά να θεραπεύσουμε την καρδιά. Διότι «νηστεία αληθινή εστίν η των κακών αλλοτρίωσις» (Μέγας Βασίλειος, PG 31, 168B).

2.Τι σημαίνει νηστεία

Η νηστεία, μέσα στην ορθόδοξη παράδοση, δεν περιορίζεται σε μια εξωτερική αποχή από συγκεκριμένες τροφές, αλλά αποτελεί μια ολιστική πνευματική άσκηση που αγκαλιάζει ολόκληρη την ύπαρξη του ανθρώπου. Ο Μέγας Βασίλειος διδάσκει ότι η νηστεία είναι «αλλοτρίωσις των κακών», δηλαδή απομάκρυνση από κάθε τι που μας αποξενώνει από τον Θεό. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν νηστεύει μόνο από τροφές, αλλά και από θυμό, κατάκριση, εγωισμό και αδικία. Η αληθινή νηστεία είναι μια πράξη ελευθερίας· ελευθερίας από τα πάθη που δεσμεύουν την καρδιά και σκοτίζουν τον νου.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επισημαίνει ότι η νηστεία πρέπει να συνοδεύεται από ελεημοσύνη και συγχωρητικότητα, διαφορετικά καταντά υποκριτική πράξη. Η Εκκλησία δεν μας καλεί απλώς να αλλάξουμε το διαιτολόγιό μας, αλλά να μεταμορφώσουμε τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς μας. Όταν ο άνθρωπος νηστεύει με ταπείνωση, τότε καθαρίζει τον εσωτερικό του κόσμο και γίνεται δεκτικός της Θείας Χάριτος.

Η νηστεία είναι επίσης πράξη μνήμης· μνήμης της πτώσεως και ταυτόχρονα προσδοκίας της αποκατάστασης. Όπως ο Αδάμ παρέβη την εντολή της εγκρατείας, έτσι και εμείς καλούμαστε, δια της νηστείας, να επιστρέψουμε στον Παράδεισο της κοινωνίας με τον Θεό. Είναι σχολείο αυτογνωσίας, γιατί αποκαλύπτει τις αδυναμίες μας, αλλά και δρόμος ελπίδας, γιατί μας δείχνει ότι με τη χάρη του Θεού μπορούμε να αλλάξουμε.

Ιδιαιτέρως κατά την εβδομάδα της Τυροφάγου, η νηστεία αποκτά προπαρασκευαστικό χαρακτήρα. Σταδιακά ο άνθρωπος εισέρχεται στο πνεύμα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, μαθαίνοντας ότι η ουσία της άσκησης δεν είναι η στέρηση, αλλά η αγάπη. Χωρίς αγάπη, κάθε νηστεία παραμένει άκαρπη.

3. Η ωφέλεια της νηστείας

Η ωφέλεια της νηστείας είναι πολυδιάστατη, καθώς αγγίζει τόσο το σώμα όσο και την ψυχή. Πρώτα απ’ όλα, καλλιεργεί την εγκράτεια, δηλαδή την ικανότητα του ανθρώπου να θέτει όρια στις επιθυμίες του. Σε μια εποχή υπερκατανάλωσης και άμεσης ικανοποίησης, η νηστεία διδάσκει υπομονή και αυτοκυριαρχία. Έτσι ο άνθρωπος δεν γίνεται δούλος των παρορμήσεών του, αλλά κύριος του εαυτού του.

Παράλληλα, η νηστεία καθαρίζει τον νου και τον καθιστά πιο δεκτικό στην προσευχή. Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος τονίζει ότι η εγκράτεια γεννά ταπείνωση και τα δάκρυα της μετανοίας, τα οποία μαλακώνουν την καρδιά. Όταν περιορίζεται η μέριμνα για τις υλικές απολαύσεις, ο άνθρωπος στρέφεται ευκολότερα προς τα πνευματικά.

Επιπλέον, η νηστεία καλλιεργεί την κοινωνική ευαισθησία. Όταν στερούμαστε εκούσια, συνειδητοποιούμε βαθύτερα τη στέρηση του άλλου. Η ελεημοσύνη τότε δεν είναι μια τυπική υποχρέωση, αλλά φυσική προέκταση της αγάπης. Όπως διδάσκει ο Άγιος  Γρηγόριος ο Θεολόγος, η νηστεία που δεν καταλήγει σε προσφορά προς τον αδελφό, μένει ατελής.

Τέλος, η νηστεία προετοιμάζει τον άνθρωπο για τη χαρά της Αναστάσεως. Όπως προηγείται ο αγώνας πριν από τη νίκη, έτσι και η περίοδος της Τεσσαρακοστής οδηγεί στη λαμπρότητα του Πάσχα. Η στέρηση γίνεται πρόγευση πληρότητας, και η εγκράτεια μετατρέπεται σε εσωτερική ελευθερία.

4. Πνευματικοί Μαργαρίτες  

4.1 Μέγας Βασίλειος

Η νηστεία είναι επιστροφή στην απλότητα. Στην καθημερινότητα αυτό σημαίνει ότι, αντί να παραπονιόμαστε για ό,τι δεν έχουμε, ευχαριστούμε για ό,τι μας δίνεται. Όταν στο οικογενειακό τραπέζι υπάρχει λιτό φαγητό, μπορούμε να το δεχθούμε με ευγνωμοσύνη και όχι με γογγυσμό. Αν κάποιος μας προκαλέσει, η νηστεία μάς καλεί να συγκρατήσουμε τον θυμό. Όταν βλέπουμε ανάγκη δίπλα μας, να μοιραστούμε από το περίσσευμα. Να μάθουμε να ζούμε με μέτρο. Να αποφεύγουμε την υπερβολή. Να περιορίζουμε τις άσκοπες αγορές. Να δίνουμε χρόνο στην προσευχή. Έτσι η νηστεία γίνεται πράξη ζωής.

4.2 Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος

Η νηστεία χωρίς αγάπη είναι κενή. Αν δεν τρώμε κρέας αλλά «κατατρώγουμε» τον αδελφό με λόγια, η άσκηση χάνει το νόημά της. Στην εργασία, αντί να ανταγωνιζόμαστε σκληρά, μπορούμε να συνεργαστούμε. Στο σπίτι, να δείχνουμε κατανόηση. Στην κοινωνία, να αποφεύγουμε την κατάκριση. Να ακούμε πριν μιλήσουμε. Να συγχωρούμε παλαιά σφάλματα. Να στηρίζουμε τον αδύναμο. Να μοιραζόμαστε τον χρόνο μας. Να καλλιεργούμε πραότητα. Τότε η νηστεία ευαρεστεί τον Θεό.

4.3 Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος

Η νηστεία είναι θεολογία πράξεως, όταν περιορίζουμε τον εγωισμό μας και ομολογούμε έμπρακτα ότι δεν είμαστε το κέντρο του κόσμου. Στην καθημερινότητα, αυτό σημαίνει να ζητούμε συγγνώμη. Να παραδεχόμαστε τα λάθη μας και  να αποφεύγουμε την επίδειξη. Να εργαζόμαστε με συνέπεια, να διακονούμε σιωπηλά και να μην επιδιώκουμε τον έπαινο. Να σεβόμαστε τη διαφορετικότητα, να δίνουμε χώρο στον άλλον και να εμπιστευόμαστε τον Θεό στις δυσκολίες.

4.4 Άγιος Ισαάκ ο Σύρος

Η νηστεία γεννά ευσπλαχνία. Όταν νιώθουμε λίγη πείνα, θυμόμαστε εκείνους που πεινούν ακούσια. Μπορούμε να προσφέρουμε ένα γεύμα σε έναν άπορο. Να επισκεφθούμε έναν άρρωστο. Να δώσουμε παρηγοριά σε έναν θλιμμένο. Να σταματήσουμε μια σκληρή κουβέντα. Να ελεήσουμε χωρίς επίδειξη. Να προσευχηθούμε για όσους μας δυσκολεύουν. Να κλάψουμε για τα δικά μας σφάλματα. Να συγχωρήσουμε από καρδιάς. Έτσι η νηστεία γίνεται αγάπη εν δράσει.

4.5 Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης

Η νηστεία χρειάζεται διάκριση. Αν κάποιος έχει αδυναμία, δεν πρέπει να υπερηφανεύεται ούτε να απελπίζεται. Στην πράξη, αυτό σημαίνει να προσαρμόζουμε την άσκηση στις δυνάμεις μας με ευλογία. Να μη συγκρίνουμε τον εαυτό μας με άλλους. Να κάνουμε μικρά βήματα βελτίωσης. Να δείχνουμε καλοσύνη με χαμόγελο. Να μετατρέπουμε τη στέρηση σε προσευχή. Να λέμε έναν καλό λόγο. Να αποφεύγουμε τη γκρίνια και να κρατούμε την ειρήνη στην καρδιά μας.

 4.6 Άγιος Γρηγόριος Νύσσης

 Η νηστεία ανοίγει τον άνθρωπο στη Θεία Χάρη και αποκαθιστά την εικόνα του Θεού μέσα μας. Στην καθημερινότητα σημαίνει να βλέπουμε τους άλλους με σεβασμό και καλοσύνη. Να μην υποτιμούμε κανέναν. Να κρατάμε ήρεμο λόγο στο σπίτι και στην εργασία. Να αποφεύγουμε τη φλυαρία και το κουτσομπολιό. Να στηρίζουμε όσους δυσκολεύονται. Να μην ανταγωνιζόμαστε για προσωπικό όφελος. Να ακούμε με προσοχή. Να δείχνουμε υπομονή στα παιδιά ή τους μαθητές. Να μοιραζόμαστε ό,τι έχουμε με πρόθυμη καρδιά. 

4.7 Άγιος Αθανάσιος ο Μέγας

Η νηστεία είναι μέσο επιστροφής στον Παράδεισο, δηλαδή στην εσωτερική αρμονία και ειρήνη. Στην πράξη, μπορούμε να περιορίσουμε τον θυμό και την αγανάκτηση. Να συγχωρούμε μικρές αδικίες. Να χαρίζουμε ένα χαμόγελο στον συνάνθρωπο. Να μην κρατάμε πικρίες. Να αποφεύγουμε την άσκοπη κριτική. Να λέμε ευχαριστώ καθημερινά. Να δείχνουμε σεβασμό σε γονείς και ηλικιωμένους. Να βοηθάμε στο σπίτι χωρίς να μας το ζητούν. Να είμαστε προσεκτικοί με τα λόγια μας. Έτσι η νηστεία γίνεται πηγή χαράς.

4.8 Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής

Η νηστεία καθαρίζει τον νου και φέρνει διάκριση. Στην καθημερινή ζωή, σημαίνει να μην παίρνουμε αποφάσεις βιαστικά. Να σταματούμε πριν απαντήσουμε σε πρόκληση. Να σκεφτόμαστε τον συνάνθρωπο πριν ενεργήσουμε. Να επιλέγουμε ειρηνικούς τρόπους λύσης διαφορών. Να αποφεύγουμε την υπερβολική αυτοκριτική. Να διατηρούμε τακτική προσευχή και  να φροντίζουμε για την ήρεμη ψυχική μας κατάσταση. Να διαβάζουμε ένα πνευματικό κείμενο κάθε μέρα. Να δείχνουμε σεβασμό στις απόψεις των άλλων και να αποφεύγουμε την αδικία ακόμα και στις μικρές πράξεις.

4.9 Άγιος Εφραίμ ο Σύρος

Η νηστεία είναι μητέρα σωφροσύνης, οδηγεί σε σύνεση και αυτοέλεγχο. Στην καθημερινότητα αυτό σημαίνει να περιορίζουμε την κατανάλωση γλυκών ή υπερβολικού φαγητού. Να κρατάμε μέτρο στις αγορές και στα έξοδα. Να μην κατακρίνουμε. Να ακούμε προσεκτικά τον συνομιλητή μας. Να παρατηρούμε τις ανάγκες των άλλων. Να βοηθάμε σε εργασίες χωρίς ανταπόδοση. Να δίνουμε χρόνο σε ανθρώπους που χρειάζονται παρέα. Να δείχνουμε υπομονή σε γραφειοκρατικές δυσκολίες. Να μην επιζητούμε προσοχή ή έπαινο. Έτσι η νηστεία ενισχύει την ψυχική ισορροπία.

4.10 Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος

Η νηστεία ανοίγει την καρδιά στο Άγιο Πνεύμα και φέρει φως. Στην καθημερινή ζωή, μπορούμε να μιλάμε με ήρεμη φωνή. Να αποφεύγουμε τον θυμό και τα νεύρα. Να προσευχόμαστε για όσους μας πικραίνουν και  να δείχνουμε ευγνωμοσύνη για ό,τι έχουμε. Να μην αντιδρούμε παρορμητικά στις δυσκολίες. Να επισκεπτόμαστε έναν μοναχικό ή άρρωστο συνάνθρωπο. Να μοιραζόμαστε γνώσεις ή εμπειρίες με προσοχή. Να περιορίζουμε την παρακολούθηση άσκοπων τηλεοπτικών μέσων. Να κάνουμε μικρές καλές πράξεις καθημερινά. Η νηστεία έτσι μεταμορφώνει το πνεύμα μας.

4.11 Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης

Η νηστεία εντάσσεται στο πλαίσιο της συνεχούς μετανοίας. Στην πράξη, μπορούμε να ξεκινάμε την ημέρα με αυτοέλεγχο. Να αναγνωρίζουμε τα λάθη μας. Να ζητούμε συγνώμη στην οικογένεια ή στους φίλους μας. Να αποφεύγουμε τις μικρές κακίες. Να δείχνουμε ευγένεια σε περαστικούς. Να μην κρατάμε μνησικακία. Να κάνουμε μικρές θυσίες για τους άλλους. Να περιορίζουμε την τηλεόραση ή το κινητό. Να προσευχόμαστε για τους άλλους. Να κρατάμε καρδιά καθαρή και ελεύθερη.

4.12  Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης

Η νηστεία χωρίς καλοσύνη είναι υποκρισία. Στην καθημερινότητα, σημαίνει να μην  δείχνουμε αγένεια στους γύρω μας. Να λέμε καλές κουβέντες στο σπίτι. Να στηρίζουμε τους φίλους μας σε δυσκολία. Να μην παραπονιόμαστε συνεχώς. Να  φέρουμε χαρά στη ζωή των άλλων. Να επισκεπτόμαστε μοναχικούς ή πάσχοντες ανθρώπους. Να βοηθούμε τους συνανθρώπους μας χωρίς να περιμένουμε αντάλλαγμα. Να δείχνουμε κατανόηση σε στα παιδιά και στους μαθητές. Να περιορίζουμε το θυμό σε μικρές διαφωνίες. Να ζούμε με ειρήνη και υπομονή.

4.13 Άγιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης

Η νηστεία πρέπει να γίνεται με χαρά, όχι ως βάρος. Στην πράξη, μπορούμε να δεχόμαστε τη στέρηση με χαμόγελο. Να μην γκρινιάζουμε για απλές στερήσεις. Να προσφέρουμε βοήθεια με διάθεση χαράς. Να φροντίζουμε τη σχέση μας με την οικογένεια. Να λέμε ευχαριστώ καθημερινά. Να μην επιδιώκουμε αναγνώριση για τις καλές μας πράξεις. Να μοιραζόμαστε γεύματα με προθυμία. Να βρίσκουμε ευχαρίστηση σε απλές στιγμές και να ενισχύουμε την ψυχική μας ηρεμία.

4.14 Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης

Η νηστεία συνδέεται με την ταπείνωση. Στην καθημερινή ζωή, σημαίνει να μην επιδιώκουμε πρωτοκαθεδρία. Να μη φανερώνουμε τα πνευματικά μας επιτεύγματα. Να αποφεύγουμε την υπερηφάνεια. Να δίνουμε χώρο στους άλλους για προσωπική έκφραση. Να δείχνουμε σεβασμό σε μεγαλύτερους και νεότερους. Να μη σχολιάζουμε αρνητικά. Να ακούσουμε χωρίς να διακόπτουμε. Να προσευχόμαστε για τον συνάνθρωπο. Να δείχνουμε υπομονή στις δυσκολίες. Έτσι η νηστεία ενδυναμώνει την ψυχή μας.

4.15 Άγιος Ιωσήφ ο Ησυχαστής και Άγιος Σωφρόνιος του Έσσεξ

Η νηστεία στηρίζει τη νοερά προσευχή και ανοίγει στην αγάπη του Θεού. Στην πράξη, μπορούμε να αφιερώνουμε χρόνο καθημερινά στη σιωπηλή προσευχή. Να αποφεύγουμε τη φασαρία και τις διαφωνίες. Να δείχνουμε ενδιαφέρον για όσους υποφέρουν. Να μοιραζόμαστε τη γνώση μας ταπεινά. Να περιορίζουμε τις άσκοπες συζητήσεις. Να συγχωρούμε γρήγορα και να εκτιμούμε τη σιωπή και την ηρεμία. Να δείχνουμε ευγνωμοσύνη για τη φύση και τη ζωή. Να μην εστιάζουμε στον εαυτό μας, αλλά στην προσφορά προς τους άλλους. Η νηστεία γίνεται γέφυρα αγάπης και πνευματικής ενότητας.

5. Η εβδομάδα της Τυροφάγου

Η Τυροφάγος αποτελεί μεταβατική περίοδο. Αποχαιρετούμε τις τροφές ζωικής προελεύσεως, προετοιμάζοντας το σώμα και την ψυχή για την αυστηρότητα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η Κυριακή της Τυροφάγου, γνωστή και ως Κυριακή της Συγγνώμης, μας καλεί να συμφιλιωθούμε.

Το Ευαγγέλιο της ημέρας (Ματθ. 6, 14-21) τονίζει τη συγχώρηση και την αφανή νηστεία. Η Εκκλησία μάς διδάσκει ότι χωρίς συγγνώμη δεν υπάρχει αληθινή νηστεία. Η Τυροφάγος είναι πρόσκληση σε εσωτερική αποκατάσταση σχέσεων.

 Η νηστεία είναι πράξη ελευθερίας. Δεν επιβάλλεται μηχανικά. Ο Χριστός ζητά καρδιά συντετριμμένη. Η νηστεία χωρίς αγάπη είναι άκαρπη. Όποιος νηστεύει και κατακρίνει, οικοδομεί στην άμμο. Όποιος νηστεύει και συγχωρεί, οικοδομεί στον βράχο. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι ταξίδι προς  το Πάσχα. Κάθε βήμα είναι πρόσκληση σε μετάνοια. Η Τυροφάγος είναι το προοίμιο. Ας εισέλθουμε με ταπείνωση.Η νηστεία είναι δρόμος μεταμορφώσεως. Δεν ε΄χει αξία αν δεν καρποφορεί με αγάπη. Σε αυτή την εβδομάδα της Τυροφάγου ας συμφιλιωθούμε. Ας συγχωρήσουμε και ας αγαπήσουμε. Τότε η νηστεία μας θα γίνει ευωδία Θεού. Είθε η Αγία και Μεγάλη τεσσαρακσοτή να γίνει για όλους μας περίοδος φωτισμού, μετανοίας και χαράς Αναστάσεως. Καλή και ευλογημένη πορεία προς το Πάσχα.

  6. Βιβλιογραφία  

  

• Αθανάσιος ο Μέγας. (n.d.). Περί Ενανθρωπήσεως

•  Γρηγόριος ο Θεολόγος. (n.d.). Λόγοι.

• Γρηγόριος Νύσσης. (n.d.). Περί κατασκευής ανθρώπου.

• Εφραίμ ο Σύρος. (n.d.). Ύμνοι.

• Ισαάκ ο Σύρος. (n.d.). Ασκητικά.

• Ιωάννης ο Χρυσόστομος. (n.d.). PG 49.

• Ιωσήφ ο Ησυχαστής. (n.d.). Επιστολές.

• Μέγας Βασίλειος. (n.d.). PG 31, 168B.

• Μάξιμος ο Ομολογητής. (n.d.). Κεφάλαια περί αγάπης.

• Νικόδημος ο Αγιορείτης. (n.d.). Πνευματικά Γυμνάσματα.

• Παΐσιος ο Αγιορείτης. (n.d.). Λόγοι.

• Πορφύριος Καυσοκαλυβίτης. (n.d.). Βίος και Λόγοι.

• Σιλουανός ο Αθωνίτης. (n.d.). Ο Άγιος Σιλουανός.

• Σωφρόνιος του Έσσεξ. (n.d.). Οψόμεθα τον Θεόν καθώς εστί.

• Συμεών ο Νέος Θεολόγος. (n.d.). Κατηχήσεις.

-Λόγος Θείου Φωτός