Εισαγωγή
Ο αρχαίος ποταμός Βαλύρα αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους υδάτινους άξονες της Αρχαίας Μεσσήνης, τόσο σε φυσικό όσο και σε πολιτιστικό επίπεδο. Η πηγή του βρίσκεται στα Κοντοβούνια, από όπου το νερό κατηφορίζει προς τη Μεσσηνιακή πεδιάδα, τροφοδοτώντας τον ποταμό Παμίσσο μέσω των παραποτάμων του, της Λευκασίας και του Αμφίτου, πολλές χιλιετίες τώρα. Οι κάτοικοι της περιοχής αποκαλούν σήμερα τον ποταμό αυτό Μαυροζούμενα ή Μαυροζούμαινα. Λέγεται ότι έλαβε το όνομά του από τη γυναίκα του Μαυροζούμη ή Μαυροζούμενου που έκτισε την τριπλή γέφυρα κοντά στο Νεοχώρι. Όμως το συλογικό ασυνείδητο των Μεσσηνίων, άλλη ιστορία φέρει στο συνειδητό, ιδιαίτερα σε νεαρές κόρες της περιοχής.
Η τριπλή γέφυρα του ποταμού Βαλύρα κοντά στο Νεοχώρι
Σημαντικό σημείο στην πορεία των υδάτων είναι η γνωστή τριπλή γέφυρα του ποταμού Βαλύρα, σήμερα γνωστή ως Μαυροζούμαινα. Η αρχική κατασκευή της αποδίδεται στον Επαμεινώνδα, κατά την ίδρυση της Αρχαίας Μεσσήνης, και είχε στρατηγικό και εμπορικό χαρακτήρα. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας η γέφυρα ανακατασκευάστηκε, και τότε ο ποταμός έλαβε το όνομα Μαυροζούμαινα, μέχρι τότε ονομαζόταν Βαλύρα. Στο πλαίσιο της κατασκευής της τριπλής γέφυρας κατά την αρχαιότητα, ανεγέρθηκαν επίσης άλλες έξι γέφυρες στον ποταμό Βαλύρα και μία στον Παμίσσο, για να διευκολύνουν τη διέλευση, την επικοινωνία και τη διαχείριση των υδάτων. Μία από αυτές βρίσκεται στη σημερινή Κοινότητα Βαλύρας-έλαβε το όνομά της το 1927- και εντοπίζεται λίγο μετά τον Μελιγαλά.
Η φυσική διαδρομή του ποταμού Βαλύρα είναι καθοριστική για την ανάπτυξη των κοινοτήτων που την περιβάλλουν. Καθώς κυλά νότια προς τη Μεσσηνιακή πεδιάδα, τροφοδοτεί καλλιέργειες, παρέχει νερό στους οικισμούς και ενώνει τα υδάτινα δίκτυα με τον Πάμισσο, τον κύριο ποταμό της περιοχής. Σημαντικό είναι ότι η τριπλή γέφυρα αποτέλεσε έναν φυσικό και συμβολικό κόμβο, καθώς στο σημείο αυτό οι ποταμοί Βαλύρα, Άμφιτος και Λευκασία ενώνονται, δημιουργώντας έναν «σταθμό» συνάντησης κοινοτήτων και ροής ζωής.
Η σημασία των ποταμών δεν περιορίζεται μόνο στη φυσική τους λειτουργία. Η Βαλύρα συμβολίζει τη ροή της ζωής και την ένωση των τόπων. Η συνάντησή της με τη Λευκασία και τον Άμφιτο στην τριπλή γέφυρα αναδεικνύει την έννοια της συνεργασίας και της σύνθεσης δυνάμεων: κάθε παραπόταμος φέρνει τη δική του ταυτότητα και ενέργεια, και η ένωση των τριών υδάτων λειτουργεί ως σύμβολο ενότητας και αέναης ροής.
Η πορεία του νερού γίνεται αλληγορία της μετάβασης, της συνέχειας και της ενότητας του τοπικού πολιτισμού.
Ο ποταμός Βαλύρα, οι γέφυρες και οι μνήμες του συλλογικού ασυνείδητου
Ο ποταμός Βαλύρα και οι γέφυρές του, η τριπλή γέφυρα της Μαυροζούμαινας και η γέφυρα της Κοινότητας Βαλύρας, δεν αποτελούν μόνο γεωγραφικά και ιστορικά σημεία. Από το συλλογικό ασυνείδητο των κατοίκων της περιοχής αναδύονται μνήμες και αφηγήσεις που συνδέουν αυτά τα μνημεία με ονειρικές και μυητικές εικόνες, η κάθε μία με βαθύ συμβολισμό.
Στην τριπλή γέφυρα της Μαυροζούμαινας ξυπνά μια εικόνα σχεδόν μυστική, ιδιαίτερα σε νεαρές γυναίκες της περιοχής. Σε αυτή την ονειρική κατάσταση, εμφανίζεται ένας μαύρος, τρικέρατος χοίρος, ο οποίος σπάει ένα κυβικό, μεταλλικό και υπόγειο υδάτινο πλαίσιο στο οποίο είναι φυλακισμένος. Το πλαίσιο βρίσκεται νοτιοδυτικά, στο αριστερό σκέλος του Υ της γέφυρας, με κατεύθυνση προς την Αρκαδική Πύλη. Κανείς δεν μπορεί να δαμάσει το ζώο, που τρέχει πάνω στο κατάστρωμα προς το κάτω αριστερό τμήμα του Υ, όπου μια γυμνόστηθη ιέρεια στέκεται ως τοίχος προστασίας. Η ιέρεια δέχεται τα τρία του κέρατα στο στέρνο της, συμβολίζοντας τη σύγκρουση της πρωτογενούς δύναμης με την ανθρώπινη θυσία, αλλά και τη μεταμόρφωση μέσα από τη δοκιμασία. Παρομοίως παρατηρούμε και στην ιέρεια της Δήμητρας στο μουσείο της Ελευσίνας ότι ο δεξιός της μαστός προβάλλεται κάτω από το ημιδιαφανές ένδυμα, καθώς κλεισμένος ο κάλαθος των μυστηρίων στέκεται επί της κεφαλής της.Τα μυστήρια της Ανδανίας της πρωτεύουσας της Μεσσηνίας ακολουθούσαν το τυπικό των Ελευσινίων μυστηρίων.
Στη γέφυρα της Κοινότητας Βαλύρας, η δεύτερη εικόνα, εμφανίζεται κυρίως σε φωτογραφικό υλικό που έχει αρχειοθετηθεί από τον Βαλυραίο καθηγητή Βιολογίας και Ιστοριοδίφη κ. Ιωάννη Δ. Λύρα. Εκεί τα τρία κέρατα του χοίρου είναι χρυσά φίδια, δεμένα στη βάση τους. Η ιέρεια απεικονίζεται ως κάθετη χρυσή στήλη που φιλά το πρώτο κεφάλι, κοντά στο δεξί της χέρι. Σε άλλες φωτογραφίες, ο δεσμός είναι λυμένος και τα τρία κέρατα εμφανίζονται σκορπισμένα στο κατάστρωμα της γέφυρας, στη νοτιοανατολική πλευρά. Αυτή η σκηνή θεωρείται συμβολική προφητεία: η σύνδεση των τριών κεράτων παραπέμπει σε ζωή, θάνατο και αθανασία, αλλά και στην αρμονική ένωση και συμπόρευση των τριών ποταμών, σε γήινο επίπεδο, που δεμένους τους συγκρατεί ο Πάμμισος.Κι ενώ οι δύο ποταμοί , η Λευκασία και ο Άμφιτος διατηρούν σταθερά τη σύνδεσή τους με τον Πάμισσο, η Βαλύρα ακολουθεί άλλη κατεύθυνση και τον συναντά μετά από περιπέτεια και μοναχική διαδρομή στη Μεσσηνιακή πεδιάδα.
Η μνήμη αυτή αποκτά μια προσωπική διάσταση όταν συνδέεται με γεγονότα του 20ού αιώνα. Το 1940, ο νεαρός Δημήτρης Κατσίρης, 22 ετών, απαθανατίστηκε στο στηθαίο της σιδερένιας γέφυρας βορειοδυτικά. Τόσο εκείνος όσο και οι άλλοι γύρω του, έχοντας άγνοια, δεν κατάλαβαν κάτι περίεργο. Ο χρυσός δεσμός , σε όλη του τη μεγαλοπρέπεια, σαν Fleur de Lis, στάθηκε μπροστά στα πόδια του. Στη συνέχεια σκοτώθηκε στον πόλεμο ως ιππέας, και η κοινότητα τον θυμάται πλέον στο ηρώο της Κοινότητας Βαλύρας. Η αφήγηση αυτή συνδέει τις ονειρικές και μυητικές εικόνες με την πραγματική ζωή, δημιουργώντας ένα μυστικό δίκτυο μνήμης που ενώνει το παρελθόν και το παρόν, τη ζωή, τον θάνατο και την αθανασία.
Μέσα από αυτές τις μνήμες, οι γέφυρες και ο ποταμός Βαλύρα μετατρέπονται σε σύμβολα πέρα από την ιστορική τους λειτουργία: η ροή του νερού παραμένει η αέναη ροή της ζωής, ενώ οι γέφυρες γίνονται τόποι συνάντησης του υλικού και του πνευματικού, του καθημερινού και του μυητικού, του ιστορικού και του προφητικού.
Το σύμβολο του νερού και του πάθους
Ο Μαυροζούμενος χοίρος συμβολίζει το άγριο, το ανεξέλεγκτο στοιχείο του νερού, την αδέσμευτη σεξουαλική ενέργεια. Είναι το σκοτεινό και ατίθασο μέρος του ποταμού , που εκδηλώνεται κυρίως τον χειμώνα, όταν η στάθμη του νερού ανεβαίνει απειλητικά. Η δύναμή του είναι αδάμαστη και συχνά συνοδεύεται από οργή, θυμό και καταστροφή — το «μαύρο μένος» του νερού.
Αντίθετα, η Μαυροζούμαινα είναι η ιέρεια που ηρεμεί και δαμάζει τον Μαυροζούμενο στην αρχή του καταστρώματος, πάνω στη γέφυρα, με τον εξαγνισμό και την αποχή της από τα εγκόσμια. Είναι εκείνη που, με τη θυσία και την αγάπη της καρδιάς της ηρεμεί το ατίθασο στοιχείο του νερού και το καθιστά ήσυχο και προστατευτικό. Ο Μαυροζούμενος παραδίδεται μπροστά στο στέρνο της και εκείνη γίνεται σύμβολο ελέγχου, σοφίας και ισορροπίας πάνω στη δύναμή του.
Ο συμβολισμός είναι βαθύς και αναδεικνύει την έννοια του πάθους, της αγάπης και της θυσίας. Αντικατοπτρίζεται και σε γνωστές παραδόσεις, όπως στο γεφύρι της Άρτας, όπου ο πρωτομάστορας θυσίασε την κόρη του για να σταθεροποιηθεί το γεφύρι — ένα παράδειγμα της αιώνιας σχέσης μεταξύ δύναμης και θυσίας, ανεξέλεγκτου στοιχείου και ελέγχου . Αποτελεί μία αρχαία προτύπωση της ζωής, του θανάτου και της Ανάστασης του Χριστού, μέσα από την σταυρική αγάπη Του. Στη ροή του ποταμού της Βαλύρας πάντα θα υπάρχει μία δύναμη αγαθή να προσεύχεται , να θυσιάζεται, και να αναχαιτίχει το μένος του Μαυροζούμενου.
Αγιασμός των υδάτων
Γνωρίζοντας όλες αυτές τις πληροφορίες, σημαντικό είναι κάθε χρόνο να καθαγιάζονται τα ύδατα του ποταμού Βαλύρα, ανήμερα των Θεοφανείων, για να λαμβάνει ο τόπος μας θεία ευλογία και οι ουράνιες δυνάμεις, όπως του Αρχαγγέλου Μιχαήλ με τη ρομφαία Του, να ηρεμούν το μένος του Μαυροζούμενου. Επίσης να αναστηλωθεί ο ιερός ναός του Αγίου Βλασίου Βαλύρας.
Θερμές ευχαριστίες στον καθηγητή Βιολογίας και Ιστοριοδίφη, κ. Ιωάννη Δ. Λύρα, για το πλούσιο φωτογραφικό υλικό στην ιστοσελίδα του lyrasiblogspot.com.
Βιβλιογραφία
- Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Μεσσηνιακά
- Θέμελης, Πέτρος, Αρχαία Μεσσήνη: Ο αρχαιολογικός χώρος και τα υδάτινα δίκτυα
- Κωνσταντινίδης, Γ., Οι ποταμοί της Μεσσηνίας: Ιστορικά και γεωγραφικά στοιχεία
- Lewis, D. M., Waterways and Settlement in Ancient Greece
- Winter, F. E., Greek Fortifications and Natural Resources
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου