Η μοναξιά μέσα στη σχέση: επιστημονική και θεολογική προσέγγιση ενός σύγχρονου υπαρξιακού φαινομένου

 

                                                                     Φωτό: Pinterest

Η δημόσια ανάρτηση της ψυχολόγου κας Μάρθας Χατζηιωαννίδου στο FB περιγράφει με λογοτεχνικό αλλά και ψυχολογικά διεισδυτικό τρόπο μια εμπειρία που πολλοί άνθρωποι βιώνουν χωρίς πάντοτε να μπορούν να την ονομάσουν: τη μοναξιά εντός της σχέσης. Δεν πρόκειται για τη φυσική απουσία του άλλου, αλλά για τη συναισθηματική του απουσία. Δύο άνθρωποι μπορεί να συγκατοικούν, να μοιράζονται οικονομικές υποχρεώσεις, κοινωνικές εμφανίσεις ή ακόμη και γονεϊκούς ρόλους, και όμως να βιώνουν μεταξύ τους μια σιωπηλή απόσταση.  Είναι αυτό φυσιολογική φάση των σχέσεων, ψυχολογική δυσλειτουργία ή πνευματική κρίση;

Το παρόν άρθρο εξετάζει το φαινόμενο από δύο συμπληρωματικές οπτικές: την επιστημονική (ψυχολογία, ψυχιατρική, κοινωνιολογία των σχέσεων) και τη θεολογική (Oρθόδοξη πατερική ανθρωπολογία). Στόχος δεν είναι η δραματοποίηση κάθε δυσκολίας, αλλά η κατανόηση των μηχανισμών που γεννούν τη μοναξιά στη συντροφική ζωή και η ανάδειξη δρόμων θεραπείας.

Η μοναξιά μέσα στη σχέση ως ψυχολογικό φαινόμενο

Η μοναξιά δεν ταυτίζεται με την κοινωνική απομόνωση. Επιστημονικά ορίζεται ως η υποκειμενική εμπειρία ανεπαρκούς ή μη ικανοποιητικής σύνδεσης με τους άλλους (Perlman & Peplau, 1981). Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει πολλούς γνωστούς, σύζυγο και οικογένεια, και όμως να αισθάνεται βαθιά μόνος. Αυτό συμβαίνει όταν η σχέση στερείται αμοιβαιότητας, κατανόησης, συναισθηματικής ανταπόκρισης και αυθεντικής παρουσίας.

Ιδιαίτερα οδυνηρή είναι η μοναξιά μέσα στη στενή σχέση, επειδή η προσδοκία εγγύτητας είναι υψηλή. Όταν κάποιος δεν λαμβάνει φροντίδα από εκείνον από τον οποίο την αναμένει, βιώνει διπλό τραύμα: όχι μόνο έλλειψη σύνδεσης, αλλά και διάψευση ελπίδας. Για αυτό πολλοί άνθρωποι περιγράφουν ότι νιώθουν πιο μόνοι μέσα σε έναν ψυχρό γάμο από ό,τι όταν ζούσαν μόνοι.

Η έρευνα έχει δείξει ότι η συναισθηματική αποξένωση σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, καταθλιπτικών συμπτωμάτων, χαμηλής αυτοεκτίμησης και σωματικής δυσφορίας (Hawkley & Cacioppo, 2010). Η χρόνια εμπειρία απόρριψης ή αδιαφορίας επηρεάζει ακόμη και τους βιολογικούς δείκτες του στρες.

Συναισθηματική εγκατάλειψη και «σιωπηλή αφαίρεση οξυγόνου»

Η φράση της ανάρτησης περί «σιωπηλής αφαίρεσης οξυγόνου» περιγράφει εύστοχα αυτό που η κλινική ψυχολογία ονομάζει συναισθηματική παραμέληση. Δεν υπάρχει απαραίτητα λεκτική βία ή εμφανής κακοποίηση. Υπάρχει όμως χρόνια απουσία ενδιαφέροντος, τρυφερότητας, επικοινωνίας και ανταπόκρισης.

Μορφές συναισθηματικής εγκατάλειψης μπορεί να είναι:

• αδιαφορία για τα συναισθήματα του άλλου
• αποφυγή ουσιαστικής συζήτησης
• συνεχής προσκόλληση σε οθόνες ή εργασία
• ειρωνεία αντί για διάλογο
• απουσία επιβεβαίωσης και αναγνώρισης
• ψυχρότητα στη σωματική επαφή
• συνύπαρξη μόνο λειτουργική (πρακτικά θέματα)

Η σταδιακή φύση αυτής της διαδικασίας την καθιστά δύσκολα αναγνωρίσιμη. Δεν υπάρχει ένα δραματικό γεγονός που κινητοποιεί. Υπάρχει φθορά. Οι άνθρωποι συνηθίζουν την έλλειψη και προσαρμόζονται σε ένα κατώτερο επίπεδο ζωής.

Θεωρία δεσμού και φόβος οικειότητας

Η θεωρία δεσμού του Bowlby και οι μεταγενέστερες εφαρμογές της στις ενήλικες σχέσεις εξηγούν γιατί κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται να συνδεθούν ουσιαστικά. Όσοι έχουν ανασφαλή πρότυπα δεσμού συχνά κινούνται ανάμεσα σε δύο πόλους: υπερβολική εξάρτηση ή αποφυγή εγγύτητας.

Ο αποφευκτικός σύντροφος μπορεί να είναι λειτουργικός, ευγενικός και υπεύθυνος, αλλά συναισθηματικά απρόσιτος. Ο αγχώδης σύντροφος αναζητεί συνεχώς επιβεβαίωση και όταν δεν τη λαμβάνει βιώνει πανικό εγκατάλειψης. Ο συνδυασμός αυτών των δύο προτύπων δημιουργεί φαύλο κύκλο: ο ένας πιέζει, ο άλλος απομακρύνεται.

Έτσι, η μοναξιά δεν είναι πάντοτε ένδειξη έλλειψης αγάπης. Συχνά είναι ένδειξη ανεπεξέργαστων τραυμάτων, φόβου έκθεσης και ανωριμότητας στη συναισθηματική επικοινωνία.

Η κοινωνική διάσταση του προβλήματος

Η σύγχρονη κουλτούρα επιδεινώνει το φαινόμενο. Η υπερβολική εργασία, η ψηφιακή διάσπαση προσοχής, η κουλτούρα στιγμιαίας ικανοποίησης και η αδυναμία ουσιαστικού διαλόγου μειώνουν την ποιότητα των σχέσεων. Πολλά ζευγάρια ζουν μαζί αλλά δεν συναντώνται υπαρξιακά.

Επιπλέον, η ιδέα ότι ο σύντροφος οφείλει να καλύψει κάθε ανάγκη οδηγεί σε απογοήτευση. Καμία ανθρώπινη σχέση δεν αντέχει μεσσιανικές προσδοκίες. Όταν ο άλλος καλείται να γίνει ταυτόχρονα εραστής, θεραπευτής, φίλος, σωτήρας και καθρέφτης αυτοεκτίμησης, η σχέση ασφυκτιά.

Η Ορθόδοξη θεολογική κατανόηση του προσώπου και της κοινωνίας

Η πατερική θεολογία βλέπει τον άνθρωπο ως πρόσωπο που υπάρχει εν κοινωνία. Ο άνθρωπος δεν είναι αυτάρκες άτομο αλλά ον σχεσιακό. Η βιβλική φράση «οὐ καλὸν εἶναι τὸν ἄνθρωπον μόνον» (Γεν. 2:18) δεν αφορά μόνο τον γάμο αλλά την ίδια την ανθρώπινη δομή.

Ο Μέγας Βασίλειος τονίζει ότι ο άνθρωπος έχει πλαστεί για κοινωνία και αλληλοβοήθεια (PG 31, 276B). Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος παρουσιάζει τον γάμο ως χώρο αλληλοπαρηγορίας, όπου οι σύζυγοι γίνονται «λιμήν» ο ένας για τον άλλον (PG 51, 230).

Η μοναξιά μέσα στη σχέση, επομένως, δεν είναι απλώς ψυχολογική δυσφορία. Είναι τραυματισμός της κλήσης του ανθρώπου προς την κοινωνία αγάπης με τον Θεό και οτν πλησίον. Όταν ο άλλος παύει να βιώνεται ως πρόσωπο και γίνεται εργαλείο, συνήθεια ή συγκάτοικος, η σχέση εκπίπτει από τον σκοπό της.

Η πτώση από την κοινωνία στην ιδιώτευση

Οι Πατέρες συνδέουν την αποξένωση με τη φιλαυτία, δηλαδή τη νοσηρή αυτάρκεια του εγώ. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής χαρακτηρίζει τη φιλαυτία μητέρα πολλών παθών (PG 90, 964C). Όταν ο άνθρωπος κλείνεται στον εαυτό του, αδυνατεί να αγαπήσει πραγματικά.

Στη συζυγική ζωή αυτό εκδηλώνεται ως:

• απαίτηση να εξυπηρετείται κανείς
• αδυναμία ακρόασης
• εγωισμός στις συγκρούσεις
• άρνηση μετάνοιας
• συναισθηματική τεμπελιά
• χρησιμοθηρική στάση

Η πνευματική γλώσσα της Εκκλησίας καταγράφει αυτό που η ψυχολογία συχνά περιγράφει ως ναρκισσιστικά ή ανώριμα μοτίβα σχέσης.

Η σιωπή ως παθολογία και ως θεραπεία

Η ανάρτηση μιλά για «λέξεις που δεν λέγονται». Η σιωπή μπορεί να είναι δύο ειδών. Υπάρχει η σιωπή της απόρριψης και υπάρχει η σιωπή της αγάπης.

Η πρώτη είναι τιμωρητική: δεν σου μιλώ για να σε ελέγξω, να σε αγνοήσω ή να σε ακυρώσω. Η δεύτερη είναι καρπός ειρήνης: σωπαίνω για να ακούσω, να μην πληγώσω, να προσευχηθώ.

Ο Αββάς Ισαάκ ο Σύρος διδάσκει ότι η σιωπή μπορεί να γίνει μυστήριο του μέλλοντος αιώνος, όταν γεννά ειρήνη και γνώση καρδίας. Όταν όμως χρησιμοποιείται για ψυχρότητα, γίνεται τείχος.

Πότε η μοναξιά σημαίνει κρίση της σχέσης

Δεν είναι κάθε περίοδος απόστασης καταστροφική. Όλες οι σχέσεις περνούν φάσεις κόπωσης, άγχους, πένθους ή πρακτικών πιέσεων. Χρειάζεται διάκριση.

 Παραδείγματα ενδείξεων σοβαρής κρίσης στη σχέση

Οι ενδείξεις σοβαρής κρίσης δεν εμφανίζονται πάντοτε με θεαματικούς καβγάδες ή με μια ξαφνική ρήξη. Συχνά εκδηλώνονται μέσα από επαναλαμβανόμενες καθημερινές συμπεριφορές που σταδιακά διαβρώνουν τη σχέση και δημιουργούν συναισθηματική απόσταση.

Χρόνια αίσθηση ότι δεν ακούγεσαι σημαίνει ότι ο ένας σύντροφος εκφράζει σταθερά σκέψεις, ανάγκες ή παράπονα χωρίς να λαμβάνει ουσιαστική ανταπόκριση. Για παράδειγμα, μια σύζυγος αναφέρει επί μήνες ότι νιώθει υπερφορτωμένη με τις οικογενειακές υποχρεώσεις, αλλά κάθε φορά ο άλλος αλλάζει θέμα ή απαντά μηχανικά «θα το δούμε». Ένας σύζυγος μιλά για την επαγγελματική του πίεση και εισπράττει αδιαφορία ή βιαστική συμβουλή αντί για ακρόαση. Με τον χρόνο παύει να μιλά, επειδή θεωρεί ότι δεν έχει νόημα.

Φόβος να μιλήσεις ανοιχτά υπάρχει όταν η ειλικρίνεια συνοδεύεται από ανασφάλεια. Κάποιος αποφεύγει να πει ότι πληγώθηκε, γιατί ξέρει πως θα δεχθεί θυμό, ειρωνεία ή συναισθηματικό εκβιασμό. Μια γυναίκα δεν τολμά να πει ότι την ενοχλεί η υπερβολική εμπλοκή των πεθερικών, επειδή κάθε προηγούμενη προσπάθεια κατέληξε σε έκρηξη. Ένας άνδρας δεν εκφράζει την ανάγκη του για περισσότερη τρυφερότητα, επειδή φοβάται ότι θα γελοιοποιηθεί ως «αδύναμος».

Απουσία τρυφερότητας επί μακρόν δεν αφορά μόνο τη σεξουαλική ζωή, αλλά τη συνολική ζεστασιά της σχέσης. Μπορεί να περάσουν μήνες χωρίς αγκαλιά, χάδι, βλέμμα στοργής ή μια απλή ερώτηση όπως «πώς είσαι σήμερα;». Οι σύντροφοι συνυπάρχουν πρακτικά, αλλά όχι συναισθηματικά. Επιστρέφουν σπίτι, ασχολούνται με δουλειές, παιδιά ή οθόνες και κοιμούνται σαν ξένοι στο ίδιο δωμάτιο.

Περιφρόνηση ή ειρωνεία εμφανίζεται όταν ο ένας μειώνει συστηματικά τον άλλον. Για παράδειγμα, σε κοινωνική παρέα κάποιος σχολιάζει υποτιμητικά: «Μην τον ακούτε, ποτέ δεν καταλαβαίνει τίποτα». Άλλος γελά ειρωνικά όταν ο σύντροφός του μιλά για ένα όνειρο ή μια ανησυχία. Η περιφρόνηση είναι ιδιαίτερα τοξική, γιατί τραυματίζει την αξιοπρέπεια και διαλύει τον σεβασμό.

Η αδιαφορία για τον πόνο σου φαίνεται στις στιγμές ανάγκης. Όταν κάποιος αρρωσταίνει, πενθεί ή περνά κρίση και ο σύντροφός του παραμένει ψυχρός, απών ή ενοχλημένος, τότε η σχέση χάνει έναν βασικό πυρήνα της. Για παράδειγμα, μια γυναίκα επιστρέφει κλαίγοντας από την κηδεία συγγενή και ο άνδρας της συνεχίζει ατάραχος να βλέπει τηλεόραση χωρίς μια λέξη συμπαράστασης.

Παράλληλες ζωές χωρίς κοινότητα σημαίνει ότι οι δύο άνθρωποι λειτουργούν σαν συγκάτοικοι. Έχουν διαφορετικά προγράμματα, ξεχωριστές παρέες, διαφορετικά ενδιαφέροντα και ελάχιστα κοινά βιώματα. Δεν σχεδιάζουν μαζί, δεν μοιράζονται σκέψεις, δεν χαίρονται ή δεν λυπούνται από κοινού. Το «εμείς» έχει αντικατασταθεί από δύο απομονωμένα «εγώ».

Ψυχική εξάντληση από τη συνύπαρξη είναι όταν η παρουσία του άλλου δεν ανακουφίζει αλλά κουράζει βαθιά. Κάποιος νιώθει ένταση μόλις ακούσει το κλειδί στην πόρτα, επειδή περιμένει ψυχρότητα, κριτική ή σύγκρουση. Άλλος αισθάνεται πως χρειάζεται ώρες για να συνέλθει μετά από κάθε κοινή βραδιά. Όταν το σπίτι παύει να είναι τόπος ανάπαυσης και γίνεται πηγή στρες, η κρίση είναι ουσιαστική και χρειάζεται αντιμετώπιση.

Όταν τα παραπάνω παγιώνονται, η σχέση χρειάζεται άμεση παρέμβαση.

Θεραπευτική και ποιμαντική προοπτική

Η ψυχοθεραπεία ζεύγους έχει αποδειχθεί χρήσιμη στη βελτίωση επικοινωνίας, στη ρύθμιση συγκρούσεων και στην αποκατάσταση συναισθηματικού δεσμού. Παράλληλα, η ποιμαντική συνοδεία μπορεί να στηρίξει πνευματικά το ζευγάρι όταν υπάρχει διάθεση μετανοίας και αλλαγής.

Η Εκκλησία δεν αντιμετωπίζει τον γάμο μαγικά. Δεν αρκεί ένα μυστήριο χωρίς καθημερινή άσκηση αγάπης. Ο Ιερός Χρυσόστομος καλεί τους συζύγους να προτιμούν την ειρήνη από τη νίκη στον καβγά (PG 62, 143).

Η μετάνοια εδώ δεν είναι ενοχική αυτοκατηγορία. Είναι αλλαγή τρόπου υπάρξεως: από το «τι παίρνω» στο «πώς προσφέρομαι».

Συστάσεις για άρση της μοναξιάς μέσα στη σχέση

1. Κατονομάστε την πραγματικότητα
   Πείτε με ειλικρίνεια: «Νιώθω μόνος μέσα στη σχέση μας». Η σαφής ονομασία σπάει την άρνηση.
2. Δημιουργήστε χρόνο καθημερινής συνάντησης
   Έστω 20 λεπτά χωρίς κινητά, τηλεόραση ή περισπασμούς.
3. Μάθετε την ενεργητική ακρόαση
   Ακούστε χωρίς άμεση άμυνα ή αντιλογία. Επαναλάβετε τι ακούσατε.
4. Εκφράστε ανάγκες χωρίς κατηγορία
   Αντί «ποτέ δεν ενδιαφέρεσαι», πείτε «χρειάζομαι περισσότερη παρουσία».
5. Επανενεργοποιήστε τη στοργή
   Μικρές χειρονομίες τρυφερότητας έχουν μεγάλη θεραπευτική δύναμη.
6. Εξετάστε τα ατομικά σας τραύματα
   Παλαιά βιώματα εγκατάλειψης ή φόβου επηρεάζουν το παρόν.
7. Ζητήστε βοήθεια ειδικού
   Η θεραπεία ζεύγους δεν είναι αποτυχία αλλά υπευθυνότητα.
8. Καλλιεργήστε κοινή πνευματική ζωή
   Προσευχή, συγγνώμη, ευχαριστία, συμμετοχή στη λατρευτική ζωή.
9. Θέστε όρια στην ψηφιακή απορρόφηση
   Η συνεχής παρουσία σε οθόνες διαλύει τη σχέση.
10. Αναγνωρίστε πότε απαιτείται προστασία
    Αν υπάρχει κακοποίηση, χειραγώγηση ή σοβαρή ψυχική βία, προέχει η ασφάλεια και η εξειδικευμένη βοήθεια.

Επίλογος

Η φράση «είσαι μόνος μαζί με κάποιον» αποτυπώνει μια από τις βαθύτερες πληγές της εποχής μας. Ο άνθρωπος δεν υποφέρει μόνο από την απουσία ανθρώπων, αλλά από την απουσία αληθινής παρουσίας. Η επιστήμη δείχνει ότι η συναισθημαική αποξένωση τραυματίζει σοβαρά την ψυχική και σωματική υγεία. Η θεολογία υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε για κοινωνία προσώπων, όχι για παράλληλη απομόνωση.

Ωστόσο, η μοναξιά μέσα στη σχέση δεν είναι πάντοτε τελεσίδικη καταδίκη. Μπορεί να γίνει καμπανάκι αφύπνισης. Με αλήθεια, ταπείνωση, θεραπευτική εργασία και χάρη Θεού, η σιωπή μπορεί να μεταμορφωθεί σε διάλογο και η συνύπαρξη σε κοινωνία ζωής.

Φως στο σκοτάδι

Δεν είναι όλες οι σιωπές το τέλος.

Μερικές είναι η στιγμή πριν ακουστεί η αλήθεια.

Δεν είναι κάθε απόσταση χωρισμός.

Μερικές φορές είναι το κάλεσμα να ξαναβρεθούν δύο άνθρωποι ουσιαστικά.

Σχέσεις που πάγωσαν μπορούν να ζεσταθούν.

Καρδιές που κουράστηκαν μπορούν να μαλακώσουν.

Λέξεις που χρόνια δεν ειπώθηκαν μπορούν ακόμη να ειπωθούν.

Όταν υπάρχει ειλικρίνεια, ταπείνωση, διάθεση να ακούσω και να αλλάξω,

η μοναξιά δεν έχει τον τελευταίο λόγο.

Η αγάπη δεν είναι μόνο συναίσθημα.

Είναι απόφαση να ξαναχτίσουμε γέφυρες εκεί που υψώθηκαν τείχη.

Και όσο υπάρχει ζωή, υπάρχει δρόμος.

Όσο υπάρχει πρόσωπο απέναντί σου, υπάρχει δυνατότητα συνάντησης.

Όσο υπάρχει καρδιά που χτυπά, υπάρχει ελπίδα.

 Βιβλιογραφία  

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Hawkley, L. C., & Cacioppo, J. T. (2010). Loneliness matters: A theoretical and empirical review of consequences and mechanisms. Annals of Behavioral Medicine, 40(2), 218–227.

Johnson, S. M. (2019). Attachment theory in practice: Emotionally focused therapy (EFT) with individuals, couples, and families. Guilford Press.

Perel, E. (2017). The state of affairs: Rethinking infidelity. HarperCollins.

Perlman, D., & Peplau, L. A. (1981). Toward a social psychology of loneliness. In R. Gilmour & S. Duck (Eds.), Personal relationships in disorder (pp. 31–56). Academic Press.

Porges, S. W. (2011). The polyvagal theory. Norton.

Schnarch, D. (2009). Intimacy & desire. Beaufort Books.

Yalom, I. D. (1980). Existential psychotherapy. Basic Books.

-Λόγος Θείου Φωτός