Τρεις γυναίκες τρεις γενιές, οι Χάριτες της ζωής μου!

 

Στο μάθημα της Θεωρίας της Προσωπικότητας, είπε ο Γιώργος - ήταν κλινικός ψυχολόγος όταν τον συνάντησα - έπρεπε να γράψουμε μία εργασία με τη μορφή ψυχογραφήματος. 

Επέλεξα να περιγράψω τη γιαγιά, τη μητέρα και την αδελφή μου, ως τρεις γυναίκες διαφορετικών γενεών. Αυτό ήταν και το μεγαλύτερο λάθος των φοιτητικών μου χρόνων. Γιατί μπορεί να αρίστευσα στο μάθημα, αλλά όταν εκείνες διάβασαν την εργασία μου, με πρώτη την αδελφή μου, σχολίασαν ότι τις έσχισα με το γάντι. Την μεν γιαγιά περιέγραψα ως νευρωσική, την αδελφή μου ως ψυχωσική και τη μητέρα μου ως είλωτα που κρατούσε ανάμεσά τους  ισορροπίες.

-Πολύ θα ήθελα να διαβάσω  την εργασία σου.

-Στη διάθεσή σας!

Η γιαγιά είναι «αριστοκρατική και ευσεβής,  δεν δίνει δικαίωμα».  Ανήκει σε έναν τύπο προσωπικότητας βαθιά ριζωμένο σε παλαιότερα κοινωνικά πρότυπα, όπου η αξία του ανθρώπου κρινόταν όχι μόνο από τον εσωτερικό του κόσμο αλλά και από τη δημόσια εικόνα, τη συμπεριφορά και την ικανότητά του να εμπνέει σεβασμό. Αφορά μια μορφή γυναικείας παρουσίας που συνδυάζει την αυτοκυριαρχία, την ηθική συνέπεια, τη λεπτότητα των τρόπων και μια σιωπηλή δύναμη, η οποία δεν έχει ανάγκη να επιβληθεί με θόρυβο. 

Το ψυχογράφημά της αποκαλύπτει έναν χαρακτήρα σύνθετο, πειθαρχημένο και συχνά εσωστρεφή.

Καταρχάς, το στοιχείο της «αριστοκρατίας» δεν αφορά απαραίτητα τη κοινωνική καταγωγή ή την οικονομική επιφάνεια. Είναι μια έμφυτη αίσθηση μέτρου και αξιοπρέπειας.  Πρόκειται για μια γυναίκα που γνωρίζει πώς να στέκεται, πώς να μιλά και πώς να σιωπά. Οι κινήσεις της   είναι ελεγχόμενες, το ύφος της ήρεμο, ο λόγος της προσεκτικός. Δεν υψώνει τη φωνή, δεν επιζητεί εντυπώσεις, δεν καταφεύγει  σε υπερβολές. Εκπέμπει κύρος χωρίς να το διακηρύσσει. Οι άλλοι συχνά αισθάνονται μπροστά της έναν φυσικό σεβασμό, γιατί αντιλαμβάνονται ότι η γιαγιά είναι άνθρωπος με εσωτερική τάξη.

Η εσωτερική αυτή τάξη συνδέεται άμεσα με την ευσέβειά της. Η πίστη για εκείνη  δεν   είναι κοινωνικό στολίδι ούτε εξωτερικός τύπος. Είναι τρόπος ζωής. Η θρησκευτικότητα λειτουργεί ως εσωτερικός άξονας που οργανώνει τη συνείδησή της. Έχει ανάγκη από ηθικές σταθερές, από αρχές που να δίνουν νόημα στις πράξεις της. Είναι  συνεπής στα θρησκευτικά της καθήκοντα, αλλά το ουσιαστικότερο στοιχείο είναι πως βλέπει τη ζωή μέσα από το πρίσμα της ευθύνης, της ταπεινότητας και της εγκράτειας. Δεν  ανέχεται την επιπολαιότητα ούτε στον εαυτό της ούτε στους άλλους.

Το γεγονός ότι «δεν  δίνει δικαίωμα» φανερώνει μια προσωπικότητα βαθιά συνειδητοποιημένη ως προς το κοινωνικό βλέμμα. Γνωρίζει ότι οι άνθρωποι παρατηρούν, κρίνουν και σχολιάζουν. Γι’ αυτό φροντίζει κάθε της πράξη να είναι καθαρή, κάθε της κίνηση μετρημένη, κάθε της συναναστροφή προσεκτική. Δεν αφήνει περιθώρια για παρερμηνείες. Αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην υποκρισία· συχνότερα σημαίνει αυστηρό αυτοέλεγχο. Έχει μάθει να προστατεύει τον εαυτό της μέσω της συνέπειας. Η τιμή και η υπόληψη είναι για εκείνη πολύτιμα αγαθά.

Σε ψυχολογικό επίπεδο, μια τέτοια γυναίκα διαθέτει ισχυρό υπερεγώ. Οι εσωτερικοί κανόνες της είναι αυστηροί και συχνά αδιαπραγμάτευτοι. Έχει υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό της: να είναι σωστή, αξιοπρεπής, χρήσιμη, συνεπής, καθαρή στις προθέσεις της. Η αυτοκριτική της είναι έντονη. Όταν κάνει λάθος, δύσκολα το συγχωρεί στον εαυτό της. Μπορεί να βασανίζεται σιωπηλά από ενοχές ή από την αίσθηση ότι δεν στάθηκε στο ύψος των περιστάσεων. Εξωτερικά μοιάζει ατάραχη, όμως εσωτερικά συχνά παλεύει με την ανάγκη της για τελειότητα.

Στις σχέσεις της είναι επιλεκτική. Δεν ανοίγεται εύκολα ούτε εμπιστεύεται γρήγορα. Προτιμά λίγους και σταθερούς ανθρώπους παρά πολλές επιφανειακές γνωριμίες. Είναι πιστή φίλη, αφοσιωμένη σύζυγος, προστατευτική μητέρα και συγγενής. Εκδηλώνει την αγάπη της περισσότερο με πράξεις παρά με λόγια. Θα φροντίσει, θα στηρίξει, θα σταθεί παρούσα στις δυσκολίες, αλλά δύσκολα θα εκφράσει συναισθηματικές υπερβολές. Η τρυφερότητά της είναι χαμηλόφωνη και διακριτική.

Συχνά, όμως, κάτω από αυτή τη στιβαρή εικόνα κρύβεται μια βαθιά μοναξιά. Όταν κάποιος έχει μάθει να είναι πάντα «σωστός», δυσκολεύεται να δείξει αδυναμία. Μπορεί να μην επιτρέπει στον εαυτό του να καταρρεύσει, να θυμώσει αυθεντικά ή να ζητήσει βοήθεια. Η ανάγκη να παραμένει άμεμπτη γίνεται μερικές φορές βάρος. Οι άλλοι τη θεωρούν ισχυρή και αυτάρκη, άρα δεν αντιλαμβάνονται τις δικές της ανάγκες. Έτσι, ενώ περιβάλλεται από σεβασμό, δεν είναι βέβαιο ότι περιβάλλεται από βαθιά κατανόηση.

Απέναντι στις κοινωνικές αλλαγές μπορεί να εμφανίζεται επιφυλακτική. Δεν απορρίπτει απαραίτητα το νέο, αλλά δυσπιστεί απέναντι στην ασυδοσία, την προχειρότητα και την απώλεια ορίων. Εκτιμά τη σοβαρότητα, την ευγένεια, τη συνέπεια. Συχνά νοσταλγεί εποχές όπου οι άνθρωποι «κρατούσαν τον λόγο τους» και οι σχέσεις διέπονταν από περισσότερο σεβασμό. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι οπισθοδρομική· περισσότερο σημαίνει ότι αναζητά αξίες σταθερές μέσα σε έναν κόσμο ρευστό.

Η δύναμή της βρίσκεται στην αξιοπιστία. Όποιος τη γνωρίζει ξέρει πως μπορεί να στηριχθεί πάνω της. Δεν παρασύρεται εύκολα από πάθη, δεν μεταβάλλεται ανάλογα με το συμφέρον, δεν προδίδει εύκολα αρχές ή ανθρώπους. Έχει αντοχή, υπομονή και αίσθηση καθήκοντος. Σε περιόδους κρίσης γίνεται στήριγμα για τους γύρω της, ακριβώς επειδή δεν πανικοβάλλεται εύκολα.

Η αδυναμία της, αντίστροφα, βρίσκεται στην υπερβολική αυτοσυγκράτηση. Μπορεί να στερείται αυθορμητισμού, να φοβάται το ρίσκο, να καταπιέζει επιθυμίες που θεωρεί ακατάλληλες ή επικίνδυνες. Ενδέχεται να κρίνει αυστηρά ανθρώπους πιο ελεύθερους ή εκδηλωτικούς, επειδή εκείνοι εκφράζουν πλευρές που η ίδια έχει μάθει να πειθαρχεί. Μερικές φορές η εικόνα της «τέλειας κυρίας» γίνεται φυλακή.

Συνολικά, πρόκειται για γυναίκα που οικοδόμησε την ταυτότητά της πάνω στην τιμή, στην πίστη και στην αυτοκυριαρχία. Δεν χρειάζεται θόρυβο για να ξεχωρίσει. Η παρουσία της είναι σταθερή, καθαρή και επιβλητική με ήσυχο τρόπο. Μπορεί να μην αφήνει εύκολα τους άλλους να δουν τα τραύματα ή τις επιθυμίες της, όμως ακριβώς εκεί, πίσω από τη σεμνότητα και το άψογο προσωπείο, βρίσκεται ο πιο ανθρώπινος και συγκινητικός πυρήνας της: μια ψυχή που έμαθε να υπηρετεί το καθήκον, συχνά πριν ακόμη ακούσει τον εαυτό της.

Η   εγγονή βρίσκεται στον αντίποδα της «αριστοκρατικής και ευσεβούς γιαγιάς που δεν  δίνει δικαίωμα  » είναι μια προσωπικότητα που δεν ορίζει την αξία της μέσα από την κοινωνική αποδοχή, αλλά μέσα από την αυθεντικότητα και την ατομική της ελευθερία, όπως αυτή την αντιλαμβάνεται και κατά το συμφέρον της. Δεν ζει για να ανταποκριθεί στις προσδοκίες των άλλων ούτε αισθάνεται υποχρεωμένη να διαφυλάξει μια αψεγάδιαστη εικόνα. Αντιθέτως, θεωρεί πως η ανθρώπινη ύπαρξη είναι πολύ πιο σύνθετη, ατελής και ζωντανή από τα στενά πλαίσια της κοινωνικής ευπρέπειας.

 Το ψυχογράφημά της αποκαλύπτει έναν χαρακτήρα ανεξάρτητο, πολυδιάστατο, συχνά αντιφατικό, αλλά βαθιά αληθινό.

Πρώτο και βασικό γνώρισμά της είναι η ανάγκη για αυτοπροσδιορισμό. Δεν επιθυμεί να την περιγράψουν ως «σωστή», «καλή», «σεμνή» ή «καθώς πρέπει». Αυτές οι λέξεις της φαίνονται εξωτερικές ταμπέλες που συχνά χρησιμοποιήθηκαν ιστορικά για να περιορίσουν τις γυναίκες. Εκείνη θέλει να ορίσει μόνη της ποια είναι, χωρίς να εγκλωβίζεται σε έτοιμους ρόλους. Μπορεί να είναι επαγγελματίας, μητέρα, σύντροφος, δημιουργός, ταξιδιώτισσα, μοναχική ή κοινωνική, και όλα αυτά μαζί ή τίποτε από αυτά. Δεν αντλεί ταυτότητα από έναν τίτλο αλλά από τη διαρκή της εξέλιξη.

Σε επίπεδο συμπεριφοράς είναι πιο άμεση, πιο εκφραστική και λιγότερο τελετουργική. Δεν αισθάνεται ότι πρέπει να μιλά πάντοτε με μέτρο ούτε να σιωπά για να θεωρείται αξιοπρεπής. Λέει τη γνώμη της, διαφωνεί, αμφισβητεί, γελά δυνατά, θυμώνει όταν χρειάζεται. Δεν φοβάται τόσο την έκθεση ούτε την πιθανότητα να παρεξηγηθεί. Θεωρεί προτιμότερο να υπάρξει αληθινά παρά να γίνει αποδεκτή ψευδώς. Η αυθεντικότητα έχει μεγαλύτερη αξία για εκείνη από την καλή φήμη.

Η σχέση της με την ηθική διαφέρει ουσιαστικά από τα παραδοσιακά πρότυπα. Δεν καθοδηγείται πρωτίστως από εξωτερικούς κανόνες ή θρησκευτικές επιταγές, αλλά από προσωπικές αρχές που έχει η ίδια διαλέξει για τον εαυτόν της  . Η δικαιοσύνη, ο σεβασμός, η συναίνεση, η ισότητα, η ειλικρίνεια είναι για εκείνη πιο σημαντικές αξίες από την τυπική συμμόρφωση. Δεν την ενδιαφέρει να φαίνεται ενάρετη· την ενδιαφέρει να είναι δίκαιη. Μπορεί να αμφισβητεί παραδόσεις, να επαναπροσδιορίζει έννοιες, να απορρίπτει ό,τι θεωρεί υποκριτικό.

Το στοιχείο ότι «δεν δίνει λογαριασμό» στον κοινωνικό περίγυρο είναι κεντρικό στην προσωπικότητά της. Δεν οργανώνει τη ζωή της με βάση το τι θα πει ο κόσμος. Αν επιλέξει έναν διαφορετικό τρόπο ζωής, μια μη συμβατική σχέση, μια αλλαγή καριέρας ή μια περίοδο μοναχικότητας, δεν αισθάνεται ότι οφείλει απολογία σε κανέναν. Η ιδιωτική ζωή για εκείνη είναι δικαίωμα και όχι δημόσιο θέαμα. Το κουτσομπολιό το αντιμετωπίζει ως πρόβλημα εκείνων που το παράγουν, όχι ως δική της ευθύνη.

Ψυχολογικά, διαθέτει ισχυρή αίσθηση εαυτού, αλλά αυτή η αίσθηση δεν είναι πάντα σταθερή ή αδιατάρακτη. Η σύγχρονη ελευθερία συνοδεύεται και από άγχος επιλογών. Εφόσον δεν υπάρχουν προκαθορισμένα μονοπάτια, πρέπει η ίδια να αποφασίζει συνεχώς ποια είναι και τι θέλει. Αυτό μπορεί να γεννά ανασφάλεια, εσωτερικές συγκρούσεις ή φόβο μήπως κάνει λάθος. Δεν βασανίζεται από ενοχές επειδή παρέβη έναν κανόνα, αλλά συχνά αγωνιά μήπως δεν αξιοποίησε τις δυνατότητές της ή μήπως πρόδωσε τον αυθεντικό της εαυτό.

Στις σχέσεις της αναζητά ισοτιμία και συναισθηματική διαφάνεια. Δεν ενδιαφέρεται να παίξει προκαθορισμένους ρόλους ούτε να υπηρετήσει μονόπλευρα τις ανάγκες του άλλου. Θέλει σύντροφο που να τη βλέπει ως πρόσωπο και όχι ως λειτουργία. Απαιτεί επικοινωνία, σεβασμό στα όρια, χώρο για προσωπική ανάπτυξη. Αν νιώσει καταπίεση ή χειραγώγηση, αποχωρεί ευκολότερα από ό,τι γυναίκες προηγούμενων εποχών. Δεν θεωρεί την παραμονή σε μια δυσλειτουργική σχέση απόδειξη αρετής.

Στον επαγγελματικό και κοινωνικό χώρο είναι συχνά φιλόδοξη. Επιθυμεί να αναγνωριστεί για την ικανότητά της και όχι για τη συμπεριφορά της. Δεν αρκείται στο να είναι «συμπαθής»· θέλει να είναι ουσιαστική, παραγωγική, δημιουργική. Μπορεί να εργάζεται έντονα, να αλλάζει πορείες, να ρισκάρει, να επιχειρεί. Η αυτοπραγμάτωση αποτελεί βασικό κίνητρο. Ωστόσο, πολλές φορές επιβαρύνεται από την πίεση να πετύχει σε όλα τα πεδία ταυτόχρονα: εργασία, προσωπική ζωή, εμφάνιση, κοινωνική παρουσία.

Η δύναμή της βρίσκεται στην προσαρμοστικότητα και στο θάρρος της να επαναπροσδιορίζεται. Δεν φοβάται να ξεκινήσει από την αρχή, να παραδεχτεί ότι άλλαξε γνώμη, να αφήσει κάτι που δεν την εκφράζει πια. Διαθέτει ψυχική ευκινησία και δημιουργική τόλμη. Εκεί που η παλαιότερη γυναίκα αντλούσε ισχύ από τη σταθερότητα, εκείνη αντλεί ισχύ από την κίνηση.

Η αδυναμία της ενδέχεται να βρίσκεται στη διάχυση και στην κόπωση. Όταν ο άνθρωπος καλείται να είναι τα πάντα, κινδυνεύει να εξαντληθεί. Η συνεχής ανάγκη για προσωπική έκφραση, επιτυχία, συναισθηματική ωριμότητα και κοινωνική επάρκεια μπορεί να τη φθείρει. Επίσης, η απόρριψη των παραδοσιακών πλαισίων μερικές φορές αφήνει κενό σταθερότητας. Μπορεί να νιώθει ελεύθερη, αλλά ταυτόχρονα μόνη.

Συνολικά, η σύγχρονη αυτή γυναίκα δεν επιδιώκει να είναι άτρωτη ούτε αψεγάδιαστη. Αποδέχεται ότι είναι σύνθετη, αντιφατική, εξελισσόμενη. Δεν μετρά την αξία της με βάση την κοινωνική έγκριση, αλλά με βάση το κατά πόσο ζει σύμφωνα με τη δική της αλήθεια. Αν η γυναίκα του παλαιού κόσμου ενσάρκωνε την πειθαρχημένη αξιοπρέπεια, εκείνη ενσαρκώνει την ελεύθερη συνείδηση. Και πίσω από τις εξωτερικές διαφορές τους, και οι δύο αναζητούν το ίδιο θεμελιώδες πράγμα: έναν τρόπο να υπάρξουν με νόημα και σεβασμό προς τον εαυτό τους.

Η μητέρα είναι μία σύγχρονη γυναίκα που κατορθώνει να συνδυάζει την αλήθεια με την πνευματικότητα, χωρίς να χάνει την επαγγελματική της ταυτότητα και την κοινωνική της συμμετοχή, αποτελεί μια από τις πιο ώριμες και σύνθετες μορφές της εποχής μας. Δεν ζει διχασμένη ανάμεσα στον εσωτερικό κόσμο και στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, ούτε θεωρεί ότι πρέπει να επιλέξει ανάμεσα στην επιτυχία και στο βάθος. Αντιθέτως, προσπαθεί να ενώσει αυτά που για πολλούς μοιάζουν ασύμβατα: τη δράση με τη συνείδηση, τη φιλοδοξία με την ταπεινότητα, την παρουσία στον κόσμο με την εσωτερική γαλήνη. 

Το ψυχογράφημά της φανερώνει μια προσωπικότητα ισορροπημένη, στοχαστική, αποτελεσματική και βαθιά ανθρώπινη.

Πρώτο και ουσιώδες γνώρισμά της είναι η αλήθεια. Δεν εννοείται απλώς ως ειλικρίνεια προς τους άλλους, αλλά κυρίως ως ειλικρίνεια προς τον εαυτό της. Γνωρίζει ποια είναι, ποιες είναι οι ανάγκες της, ποια τα όριά της και ποιες οι βαθύτερες επιθυμίες της. Δεν υιοθετεί προσωπεία για να γίνει αρεστή ούτε μιμείται πρότυπα που δεν την εκφράζουν. Αν χρειαστεί να αλλάξει πορεία, το κάνει χωρίς να ντρέπεται. Αν αναγνωρίσει ένα λάθοςτης, το παραδέχεται δημόσια. Η αλήθεια για εκείνη δεν είναι σκληρότητα ούτε επίδειξη ωμότητας· είναι καθαρότητα σχέσης με τη ζωή.

Η πνευματικότητά της επίσης δεν είναι φυγή από την πραγματικότητα. Δεν περιορίζεται σε τελετουργίες, συνθήματα ή εξωτερικές ταυτότητες. Είναι μια βαθιά ανάγκη νοήματος, σύνδεσης και επίγνωσης. Μπορεί να εκφράζεται μέσα από τη θρησκευτική πίστη, τη φιλοσοφική αναζήτηση,  την προσευχή,τη μελέτη ή τη σιωπή. Το ουσιαστικό είναι ότι καλλιεργεί έναν εσωτερικό χώρο όπου επιστρέφει για να ξαναβρεί τον εαυτό της. Μέσα σε έναν κόσμο θορύβου, διατηρεί μια σχέση με την εσωτερική της σιωπή.

Αυτή η σχέση με τον εσωτερικό της πυρήνα την καθιστά πιο σταθερή και λιγότερο εξαρτημένη από εξωτερικές επιβεβαιώσεις. Δεν χρειάζεται διαρκή θαυμασμό ούτε αδιάκοπη κοινωνική αναγνώριση για να αισθανθεί άξια.. Χαίρεται την επιτυχία, αλλά δεν ταυτίζεται με αυτήν. Αντιμετωπίζει την αποτυχία χωρίς να διαλύεται. Έχει μάθει ότι η ανθρώπινη αξία δεν εξαντλείται στους τίτλους, στα χρήματα ή στη δημόσια εικόνα. Αυτό της προσφέρει μια σπάνια ελευθερία: μπορεί να προσπαθεί πολύ χωρίς να χάνεται μέσα στην προσπάθεια.

Στον επαγγελματικό χώρο ξεχωρίζει για τη συνέπεια, την επάρκεια και την ήρεμη αυτοπεποίθησή της. Δεν χρειάζεται να επιβληθεί θορυβωδώς για να ακουστεί. Η παρουσία της γίνεται αισθητή μέσα από την ποιότητα της εργασίας της, την καθαρότητα της σκέψης της και την ικανότητά της να συνεργάζεται. Διαθέτει φιλοδοξία, αλλά όχι κενή ματαιοδοξία. Θέλει να προσφέρει, να εξελιχθεί, να δημιουργήσει έργο με ουσία. Δεν επιδιώκει μόνο επιτυχία, αλλά νόημα ζωής .

Η ηγετικότητα που μπορεί να αναπτύσσει είναι διαφορετικού τύπου από τα παλαιά ανταγωνιστικά μοντέλα. Δεν βασίζεται στον φόβο ούτε στην ανάγκη ελέγχου. Εμπνέει εμπιστοσύνη, ακούει, οργανώνει, ενδυναμώνει άλλους ανθρώπους. Συνδυάζει αποφασιστικότητα με ενσυναίσθηση. Μπορεί να θέτει όρια χωρίς σκληρότητα και να διεκδικεί χωρίς επιθετικότητα. Η δύναμή της δεν είναι θορυβώδης αλλά σταθερή.

Στην κοινωνική ζωή συμμετέχει ενεργά, αλλά όχι επιφανειακά. Δεν αναζητά απλώς δικτύωση ή δημόσια εικόνα. Την ενδιαφέρουν οι κοινότητες με ουσία, οι σχέσεις αμοιβαιότητας, η συμμετοχή σε δράσεις που βελτιώνουν κάτι πέρα από τον εαυτό της. Μπορεί να ασχολείται με τον πολιτισμό, τον εθελοντισμό, την παιδεία, την προστασία του περιβάλλοντος ή ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης. Πιστεύει ότι ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται μόνο ιδιωτικά αλλά και μέσα από τη συμβολή του στο κοινό καλό.

Στις προσωπικές της σχέσεις είναι παρούσα και συνειδητή. Δεν αγαπά μέσα από εξάρτηση ούτε μέσα από θυσίες που ακυρώνουν την προσωπικότητά της. Αναζητά σύνδεση με ελευθερία, οικειότητα με σεβασμό, αγάπη με αλήθεια. Μπορεί να εκφράζει τρυφερότητα αλλά και να θέτει σαφή όρια. Δεν φοβάται τη μοναξιά, γι’ αυτό και δεν προσκολλάται εύκολα σε σχέσεις που την μικραίνουν. Προτιμά τη γνήσια συντροφικότητα από τη συμβατική συμβίωση.

Ψυχολογικά, διαθέτει υψηλό βαθμό αυτοπαρατήρησης. Αναγνωρίζει τα τραύματα, τις άμυνες και τις αντιφάσεις της. Δεν θεωρεί τον εαυτό της «τελειωμένο έργο», αλλά διαρκή πορεία. Αυτό την κάνει πιο επιεική με τους άλλους, επειδή γνωρίζει από προσωπική εμπειρία πόσο δύσκολη είναι η ανθρώπινη ωρίμανση. Η κατανόηση δεν την οδηγεί σε παθητικότητα· αντιθέτως, την βοηθά να ξεχωρίζει πότε χρειάζεται αποδοχή και πότε αλλαγή.

Η αδυναμία μιας τέτοιας γυναίκας μπορεί να είναι η κόπωση από τη συνεχή προσπάθεια ισορροπίας. Το να υπηρετεί κανείς την εργασία, τις σχέσεις, την κοινωνική προσφορά και την εσωτερική ζωή ταυτόχρονα απαιτεί ενέργεια και πειθαρχία. Κάποιες στιγμές ίσως νιώθει ότι όλοι ζητούν κάτι από εκείνη. Άλλοτε κινδυνεύει να γίνει υπερβολικά υπεύθυνη, ξεχνώντας την απλότητα της χαράς ή την ανάγκη ανάπαυσης.

Ωστόσο, η βαθύτερη δύναμή της βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητα σύνθεσης. Δεν βλέπει τη ζωή ως πεδίο αντιθέσεων όπου πρέπει να θυσιάσεις κάτι ουσιώδες για να κερδίσεις κάτι άλλο. Ξέρει ότι μπορείς να είσαι δυναμική και ήρεμη, επιτυχημένη και ταπεινή, κοινωνική και εσωτερική, λογική και τρυφερή. Γι’ αυτό η παρουσία της εμπνέει: αποδεικνύει ότι η ολοκλήρωση δεν βρίσκεται στα άκρα, αλλά στην αρμονία.

Συνολικά, πρόκειται για μια γυναίκα που βαδίζει στον κόσμο με τα πόδια στη γη και το βλέμμα στραμμένο ψηλά. Εργάζεται, δημιουργεί, αγαπά, συμμετέχει, προσφέρει, αλλά δεν χάνει τον εσωτερικό της άξονα. Δεν ζει για να εντυπωσιάσει ούτε για να αποσυρθεί. Ζει για να ενώσει. Και μέσα σε αυτή τη σύνθεση γίνεται ένα σύγχρονο πρότυπο ωριμότητας: άνθρωπος αληθινός, χρήσιμος και φωτεινός.

-Μάλιστα! Συνέβη και κάτι άλλο όταν διάβασαν την εργασία σου οι τρεις Χάριτες της οικίας σου;

-Βεβαίως! Η αδελφή μου πέταξε με νεύρα όλες τις μπλούζες μου, που τις είχε δανειστεί, και την κούπα του καφέ πάνω στο κρεβάτι μου. Από τότε άρχισε να πίνει καφέ με τη γιαγιά σε παραδοσιακό φλιτζάνι του 1960, και να φορεί που και που φουλάρι στο λαιμό. Η γιαγιά είπε να δώσω σε εκείνη δύο από τα  μπλουζάκια μου που ήταν ζεστά να κοιμάται το βράδυ.Η δε μητέρα μου πήγε και μου αγόρασε δύο καινούρια και πολύ ακριβά μπλουζάκια, σαν εκείνα που θα φορούσε ο Φρόϋντ σε διεθνείς συνεδρίες!

Τρεις γυναίκες, τρεις γενιές, οι Χάριτες της ζωής μου!