Θεόδωρος Λιανός: Το ρολόι της Μεσσήνης εξορκίζει την εξουσία του κακού

                                                         Φωτό: Nikos.Tsiak, Instagram

Αφιερωμένο στην Πρόεδρο της Μεσσήνης, κα Δώρα Βαρανάκη, για τα γενέθλιά της

Η λογοτεχνική παρουσία του οικονομολόγου, καθηγητή του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κ. Θεόδωρου Π. Λιανού, αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν ιδωθεί ως συνέχεια του στοχασμού του γύρω από τον άνθρωπο, όχι πλέον ως οικονομικό υποκείμενο αλλά ως ηθική και υπαρξιακή οντότητα. Στα μυθιστορήματά του, Το Ρολόι και Η εξουσία του κακού, ο συγγραφέας συγκροτεί έναν ενιαίο κόσμο όπου ο χρόνος και το κακό λειτουργούν ως δύο αλληλένδετες δυνάμεις που διαμορφώνουν τη μοίρα και τη συνείδηση.

Το ρολόι της Μεσσήνης ως μνήμη και τραύμα

Στο πρώτο μυθιστόρημα, το ρολόι δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο· είναι η ίδια η υλικότητα του χρόνου που βαραίνει τον άνθρωπο. Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα:

«Το Ρολόι της Μεσσήνης δεν μετρούσε μόνο τις ώρες, μετρούσε τις ελπίδες μας που χάνονταν και τις στιγμές που δεν θα γύριζαν πίσω.»

Η φράση αυτή συμπυκνώνει τη φιλοσοφία του έργου. Ο χρόνος δεν παρουσιάζεται ως ουδέτερη ροή, αλλά ως δύναμη απώλειας. Οι «ελπίδες» που χάνονται συνδέουν το ατομικό βίωμα με μια συλλογική εμπειρία ματαίωσης. Το ρολόι λειτουργεί εδώ ως μνημονικός μηχανισμός: δεν καταγράφει μόνο, αλλά υπενθυμίζει, σχεδόν βασανιστικά.

Σε ένα δεύτερο σημείο, η υπαρξιακή διάσταση γίνεται ακόμη πιο έντονη:

«Υπάρχουν αποφάσεις που τις παίρνεις εσύ και άλλες που τις παίρνει η ανάγκη για σένα.»

Η διάκριση ανάμεσα στην ελευθερία και την αναγκαιότητα αποτελεί κεντρικό φιλοσοφικό άξονα. Ο Λιανός δεν αρνείται την ελεύθερη βούληση, αλλά την τοποθετεί μέσα σε ένα πλαίσιο περιορισμών. Η «ανάγκη» αποκτά σχεδόν μεταφυσική βαρύτητα, θυμίζοντας την τραγική ειρωνεία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας: ο άνθρωπος επιλέγει, αλλά οι επιλογές του είναι ήδη εν μέρει καθορισμένες.

Από τη μνήμη στον πειρασμό

Στο δεύτερο μυθιστόρημα, Η εξουσία του κακού, η προβληματική μετατοπίζεται από τον χρόνο στην ηθική. Το κακό δεν εμφανίζεται ως αφηρημένη έννοια, αλλά ως εμπειρία πειρασμού:

«Ο Σατανάς δεν έρχεται πάντα με βροντές και καπνούς. Τις περισσότερες φορές έρχεται ψιθυρίζοντας στο αυτί αυτό που ήδη λαχταράς.»

Το απόσπασμα αυτό αποκαλύπτει την ουσία της σκέψης του Λιανού: το κακό δεν είναι εξωτερική εισβολή, αλλά εσωτερική συνέργεια. Ο «ψίθυρος» υποδηλώνει λεπτότητα, σχεδόν οικειότητα. Δεν πρόκειται για επιβολή, αλλά για επιβεβαίωση μιας ήδη υπάρχουσας επιθυμίας. Εδώ ο συγγραφέας αγγίζει μια βαθιά ψυχολογική αλήθεια: ο άνθρωπος παρασύρεται όχι από αυτό που φοβάται, αλλά από αυτό που επιθυμεί.

Ακόμη πιο αιχμηρό είναι το ακόλουθο ερώτημα:

«Αν ο άνθρωπος πλάστηκε κατ’ εικόνα του Θεού, τότε πώς εξηγείται η ευκολία με την οποία βάφει τα χέρια του με αίμα;»

Η φράση αυτή λειτουργεί ως θεολογικό και φιλοσοφικό σοκ. Η αντίθεση ανάμεσα στη θεϊκή καταγωγή και την ανθρώπινη βία δεν επιλύεται· αναδεικνύεται. Ο Λιανός δεν προσφέρει απάντηση, αλλά οδηγεί τον αναγνώστη σε μια εσωτερική αντιπαράθεση. Η «ευκολία» του κακού είναι ίσως η πιο ανησυχητική διαπίστωση: δεν απαιτεί ιδιαίτερη προσπάθεια, μόνο μια μικρή υποχώρηση της συνείδησης.

Η ενότητα των δύο έργων μέσα από τα αποσπάσματα

Αν διαβαστούν παράλληλα, τα αποσπάσματα από τα δύο έργα αποκαλύπτουν μια βαθύτερη συνοχή. Στο «Ρολόι», ο άνθρωπος πιέζεται από τον χρόνο και την ανάγκη. Στην «Εξουσία του κακού», δοκιμάζεται από την επιθυμία και τον πειρασμό. Ο χρόνος δημιουργεί το πλαίσιο· το κακό εισχωρεί στο περιεχόμενο της πράξης.

Το ρολόι της Μεσσήνης, ως σύμβολο μνήμης και επίγνωσης, φαίνεται να λειτουργεί τελικά ως αντίβαρο στην ηθική εκτροπή. Όσο ο άνθρωπος θυμάται –όσο «ακούει» τον χρόνο– διατηρεί μια απόσταση από το κακό. Όταν όμως λησμονεί, όταν παραδίδεται στη στιγμή, τότε ο ψίθυρος γίνεται πράξη.

 Η δύναμη της γραφής του Λιανού

Η δύναμη της γραφής του Λιανού έγκειται ακριβώς σε αυτή τη συμπύκνωση: λίγες φράσεις, έντονα νοήματα. Τα αποσπάσματα δεν λειτουργούν απλώς ως λογοτεχνικά στολίδια, αλλά ως πυκνοί κόμβοι σκέψης. Μέσα από αυτά, ο αναγνώστης δεν παρακολουθεί απλώς μια ιστορία· καλείται να αναμετρηθεί με τον εαυτό του.

Το «ρολόι» και το «κακό» δεν είναι αφηρημένες έννοιες. Είναι εμπειρίες καθημερινές, σχεδόν οικείες. Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο ανησυχητική –αλλά και γόνιμη– διάσταση του έργου του: στο ότι μας αναγκάζει να αναγνωρίσουμε πως η μεγαλύτερη μάχη δεν δίνεται έξω από εμάς, αλλά εντός μας.

Η εξέλιξη του λογοτεχνικού σύμπαντος του Λιανού

 Τα αποσπάσματα των έργων του διακεκριμένου καθηγητή και συγγραφέα δεν λειτουργούν απλώς ως αφηγηματικές κορυφώσεις, αλλά ως μικρές φιλοσοφικές εστίες όπου δοκιμάζονται η ανθρώπινη ευθύνη, η επιθυμία, ο χρόνος και το κακό.

Μέσα σε αυτή τη βαθιά και συχνά σκοτεινή ανθρωπογνωσία, διαφαίνεται ως μελλοντική, συγγραφική πρόκληση και ένα ακόμη πεδίο : η δυνατότητα της εσωτερικής υπέρβασης μέσω της ελεύθερης επιλογής και του θείου φωτός που εδρεύει εντός του ανθρώπου.

Στα έργα του Λιανού, ο άνθρωπος εμφανίζεται συχνά εγκλωβισμένος ανάμεσα στην ανάγκη, στον χρόνο και στον πειρασμό. Το κακό αποκτά ισχύ επειδή συνομιλεί με την ανθρώπινη αδυναμία. Εκείνο όμως που μένει ακόμη ανοιχτό ως μελλοντικός πνευματικός και λογοτεχνικός ορίζοντας είναι η άλλη όψη της ανθρώπινης φύσης: η δυνατότητα της συνειδητής αντίστασης, όχι μόνο ως ηθικής άρνησης του κακού, αλλά ως εσωτερικής αφύπνισης.

Διότι αν ο άνθρωπος μπορεί να παραμορφωθεί από την ύλη, την εξουσία και το πάθος, ίσως μπορεί και να ανακτήσει την πνευματική του ενότητα μέσα από μια βαθύτερη σχέση με το «θείον» που φέρει εντός του. Όχι ως θρησκευτικό δόγμα, αλλά ως φως συνείδησης, ως μνήμη αγαθότητας, ως δυνατότητα ελευθερίας.

Εδώ ακριβώς θα μπορούσε να διαμορφωθεί μια επόμενη δημιουργική φάση του έργου του Λιανού: από τη διερεύνηση της εξουσίας του κακού στη διερεύνηση της δύναμης του εσωτερικού φωτός. Από τον άνθρωπο που υποκύπτει, στον άνθρωπο που επιλέγει. Από τη μοίρα, στην αυτογνωσία.

Το «ρολόι» της Μεσσήνης δεν μετρά μόνο την απώλεια και τη φθορά, αλλά και την πιθανότητα μιας πνευματικής ανάτασης. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική νίκη απέναντι στην εξουσία του κακού: όχι η άρνηση της ανθρώπινης αδυναμίας, αλλά η συνειδητή υπέρβασή της μέσω της ελευθερίας και του θείου φωτός που εξακολουθεί να επιμένει εντός μας.