Θείο αντίδοτο στη θλίψη του δειλινού

 

                                                             Φωτό: Pinterest

Λογοτεχνική, ψυχολογική και θεολογική προσέγγιση

Το δειλινό αποτελεί μία από τις πιο μυστηριακές ώρες της ανθρώπινης εμπειρίας. Η ημέρα αποσύρεται αθόρυβα, οι θόρυβοι εξασθενούν και η ύπαρξη μένει αντιμέτωπη με τη σιωπή της. Για πολλούς ανθρώπους η ώρα αυτή συνοδεύεται από μια ανεξήγητη μελαγχολία, από ένα λεπτό αίσθημα εσωτερικής εγκατάλειψης, σαν να βαραίνει η ψυχή από την παρουσία της νύχτας που πλησιάζει. Η «θλίψη του δειλινού» δεν είναι απλώς ψυχολογικό φαινόμενο· είναι ταυτόχρονα υπαρξιακό, αισθητικό και πνευματικό γεγονός. Στη λογοτεχνία, στην πατερική θεολογία και στην ανθρώπινη εμπειρία, το δειλινό γίνεται τόπος αποκαλύψεως του βαθύτερου εαυτού.

Η λογοτεχνία υπήρξε πάντοτε ευαίσθητος δέκτης αυτής της εσπερινής μελαγχολίας. Ιδιαίτερα στο έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, το σούρουπο δεν είναι φυσικό σκηνικό αλλά πνευματικό σύνορο. Οι ήρωές του περιπλανώνται ανάμεσα στη γη και στον ουρανό, μέσα σε μια ατμόσφαιρα όπου η θλίψη μεταμορφώνεται σε χαρμολύπη. Στον «Ξεπεσμένο Δερβίση», ο ξένος μουσικός, μόνος και απογυμνωμένος από κάθε βεβαιότητα, παίζει τον αυλό του μέσα στο λιμάνι καθώς πέφτει η νύχτα. Η μουσική του δεν είναι διασκέδαση αλλά προσευχή· μια κραυγή υπάρξεως απέναντι στην εγκατάλειψη του κόσμου. Το δειλινό γίνεται έτσι η στιγμή όπου ο άνθρωπος θυμάται την «πατρίδα της ψυχής» του και αναζητεί ένα χέρι σωτηρίας.

Η ίδια αίσθηση διακρίνει και άλλα έργα του Παπαδιαμάντη, όπως το «Όνειρο στο Κύμα» ή ο «Έρωτας στα Χιόνια». Η δύση του φωτός συμβολίζει τη φθορά της νεότητας, την απώλεια της πληρότητας και τη νοσταλγία του ανέφικτου. Ωστόσο, στον   κόσμο του Παπαδιαμάντη, η θλίψη δεν καταλήγει ποτέ σε απόγνωση. Η φύση λειτουργεί ως ναός, οι ήχοι των εσπερινών ύμνων γεμίζουν το κενό της μοναξιάς και ο άνθρωπος παραμένει ανοιχτός στην παρουσία του Θεού.

Από ψυχολογικής πλευράς, η θλίψη του δειλινού συνδέεται με τη μεταβολή των εσωτερικών ρυθμών του ανθρώπου. Κατά τη διάρκεια της ημέρας, η εργασία και οι εξωτερικές δραστηριότητες λειτουργούν ως άμυνα απέναντι στους βαθύτερους λογισμούς. Όταν όμως μειώνεται το φως και επιβραδύνεται ο ρυθμός της ζωής, η ψυχή μένει εκτεθειμένη απέναντι στον εαυτό της. Η σιωπή αποκαλύπτει υπαρξιακές αγωνίες που κατά τη διάρκεια της ημέρας αποκρύπτονται. Η δύση του ηλίου λειτουργεί συμβολικά ως υπενθύμιση του πεπερασμένου της ζωής· κάθε ηλιοβασίλεμα αποτελεί μικρή εικόνα του τέλους.

Παράλληλα, υπάρχουν και βιολογικοί παράγοντες. Η ελάττωση του φωτός επηρεάζει τη λειτουργία της μελατονίνης και της σεροτονίνης, γεγονός που συχνά επιδρά στη διάθεση. Η ψυχολογία μιλά για μια μορφή «μικρής υπαρξιακής κόπωσης» που εμφανίζεται κατά τις εσπερινές ώρες, όταν ο άνθρωπος αισθάνεται εντονότερα την ανάγκη για συντροφικότητα και ασφάλεια. Το σπίτι, η οικογένεια, η παρουσία του άλλου προσώπου αποκτούν τότε ιδιαίτερη σημασία. Ο άνθρωπος, ως βαθιά κοινωνικό ον, αναζητεί εκείνη την ώρα την επιβεβαίωση ότι δεν είναι μόνος μέσα στο σύμπαν.

Η Χριστιανική θεολογία προσεγγίζει τη θλίψη του δειλινού με εντελώς διαφορετικό βάθος. Η εσπερινή μελαγχολία δεν θεωρείται απλώς ψυχική αδυναμία, αλλά μυστική νοσταλγία της ψυχής για το «ανέσπερον φως» του Θεού. Ο άνθρωπος πλάστηκε για κοινωνία με τον Δημιουργό· κάθε αίσθηση εσωτερικής εγκατάλειψης αποτελεί ανάμνηση αυτής της χαμένης κοινωνίας. Ο Μέγας Βασίλειος αναφέρει ότι η νύχτα προσφέρεται για αυτογνωσία και προσευχή, διότι τότε η ψυχή αποσύρεται από τη διάχυση των αισθήσεων και μπορεί να στραφεί προς τον Θεό (PG 31, 349B). Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος βλέπει το δειλινό ως ώρα πνευματικής εγρηγόρσεως, κατά την οποία ο άνθρωπος συνειδητοποιεί περισσότερο την ευθραυστότητά του και αναζητεί τη θεία παρηγορία (PG 62, 443).

Η Εκκλησία δεν άφησε τυχαία την ώρα αυτή χωρίς λατρεία. Ο Εσπερινός αποτελεί την κατεξοχήν ακολουθία της δύσεως. Μέσα στο ημίφως των κανδηλιών ακούγεται ο ύμνος «Φῶς Ἱλαρόν», μία από τις αρχαιότερες χριστιανικές υμνολογικές συνθέσεις. Ο Χριστός υμνείται ως το «γλυκύ φως» που φωτίζει το σκοτάδι της ύπαρξης. Το σκοτάδι δεν παρουσιάζεται ως απειλή αλλά ως ευκαιρία συναντήσεως με τον Θεό. Εκεί όπου ο άνθρωπος νιώθει πιο μόνος, εκεί ακριβώς μπορεί να βιώσει βαθύτερα τη θεία παρουσία.

Ο 'Αγιος Γρηγόριος Νύσσης συνδέει το σκοτάδι με τη μυστική θεογνωσία· ο άνθρωπος εισέρχεται στον «θείο γνόφο» όχι δια της λογικής βεβαιότητας αλλά δια της πίστεως και της αγάπης (PG 44, 377D). Η νύχτα επομένως δεν είναι μόνον σύμβολο θανάτου αλλά και πέρασμα προς το μυστήριο της Θείας Κοινωνίας. Μέσα στη σιωπή του δειλινού, ο άνθρωπος μπορεί να ακούσει βαθύτερα τη φωνή της ψυχής του.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά στην Ορθόδοξη παράδοση η ευχή του Ιησού: «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, ἐλέησόν με». Η προσευχή λειτουργεί θεραπευτικά τόσο ψυχολογικά όσο και πνευματικά. Ο ρυθμός της ηρεμεί τον νου, μειώνει τη διασπορά των λογισμών και δημιουργεί αίσθηση εσωτερικής παρουσίας. Ο άνθρωπος παύει να βιώνει τη μοναξιά ως εγκατάλειψη και αρχίζει να τη μεταμορφώνει σε κοινωνία με τον Θεό. Η ησυχία γίνεται τόπος σχέσεως και όχι κενότητας.

Η θλίψη του δειλινού μπορεί επομένως να λειτουργήσει δημιουργικά. Από αυτήν γεννήθηκαν μεγάλα έργα τέχνης, προσευχές, ποιήματα και βαθιές μορφές αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος που δεν φοβάται να συναντήσει τη σιωπή του αποκτά τη δυνατότητα να συναντήσει και τους άλλους με μεγαλύτερη αλήθεια. Η μελαγχολία μετατρέπεται τότε σε ευαισθησία, σε συμπόνια και σε πνευματική εγρήγορση.

Το δειλινό δεν είναι μόνο το τέλος της ημέρας· είναι σύμβολο της ανθρώπινης κατάστασης. Ο άνθρωπος στέκεται πάντοτε ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι, ανάμεσα στη φθορά και στην ελπίδα. Η λογοτεχνία του Παπαδιαμάντη, η ψυχολογική παρατήρηση και η πατερική σοφία συγκλίνουν σε μία κοινή αλήθεια: ότι η βαθύτερη θεραπεία της μοναξιάς δεν βρίσκεται στον θόρυβο αλλά στη σχέση. Και η ύψιστη μορφή σχέσεως, κατά τη χριστιανική εμπειρία, είναι η κοινωνία με τον Θεό, το ανέσπερο Φως που δεν δύει ποτέ.

Βιβλιογραφία 

Βασίλειος Καισαρείας, Ὁμιλία εἰς Ψαλμούς, PG 31, 349B–352A.

Γρηγόριος Νύσσης, Περὶ τοῦ βίου Μωυσέως, PG 44, 377D–380A.

Ιωάννης Χρυσόστομος, Ὁμιλία εἰς τοὺς Ψαλμούς, PG 62, 443–448.

Ωριγένης, Περὶ Προσευχῆς, PG 11, 452–541.

Βασίλειος Καισαρείας. (1857). Patrologiae cursus completus: Series Graeca (Vol. 31). Paris: J.-P. Migne.

Γρηγόριος Νύσσης. (1863). Patrologiae cursus completus: Series Graeca (Vol. 44). Paris: J.-P. Migne.

Ιωάννης ο Χρυσόστομος. (1862). Patrologiae cursus completus: Series Graeca (Vol. 62). Paris: J.-P. Migne.

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. (1981). Άπαντα (Τόμ. Α΄–Δ΄). Αθήνα: Δόμος.

Ωριγένης. (1857). Patrologiae cursus completus: Series Graeca (Vol. 11). Paris: J.-P. Migne.

-Λόγος Θείου Φωτός