Η Βοστώνη του 1983 είχε έναν αέρα που άλλαζε τους ανθρώπους. Οι δρόμοι μύριζαν καβουρδισμένο καφέ, βρεγμένα φύλλα και θάλασσα. Τα κόκκινα τούβλα των παλιών κτιρίων έμοιαζαν να κρατούν μέσα τους ιστορίες μεταναστών, επιστημόνων, φοιτητών και ονειροπόλων. Σε γνωστή Φαρμακευτική Σχολή της πόλης, ανάμεσα σε εργαστήρια οργανικής χημείας και αμφιθέατρα γεμάτα δοκιμαστικούς σωλήνες, δύο νεαρές γυναίκες επρόκειτο να συναντηθούν με έναν τρόπο που ούτε οι ίδιες δεν μπορούσαν να φανταστούν.
Η μία λεγόταν Νένια Ντιαλό και καταγόταν από ένα μικρό χωριό έξω από το Μπαμακό του Μάλι. Είχε βαθιά, ήρεμα μάτια και μια φωνή χαμηλή σαν βραδινή προσευχή. Η άλλη ήταν η Μαρία Εσκομπάρ από τη Σονόρα του Μεξικού, γεμάτη ζωντάνια, με γέλιο που ξεσήκωνε ακόμα και τους πιο αυστηρούς καθηγητές.
Παρότι βρίσκονταν στο ίδιο έτος, δεν είχαν μιλήσει μεταξύ τους . Η Νένια περνούσε τον περισσότερο χρόνο της στη βιβλιοθήκη, κρατώντας σημειώσεις με σχολαστική επιμονή. Η Μαρία αντίθετα συνήθιζε να διαβάζει ακούγοντας μουσική από μικρό φορητό κασετόφωνο και συχνά συζητούσε με συμφοιτητές για πολιτική, περιβάλλον ή παραδοσιακές θεραπείες.
Ένα παγωμένο πρωινό του Νοεμβρίου, η καθηγήτρια Φαρμακογνωσίας, η δρ Ελενόρ Γουίτμαν, μπήκε στο εργαστήριο κρατώντας έναν φάκελο γεμάτο σημειώσεις.
«Η φαρμακευτική επιστήμη», είπε κοιτάζοντας τους φοιτητές πάνω από τα γυαλιά της, «δεν γεννήθηκε μόνο μέσα σε εργαστήρια. Πριν από τα εργοστάσια και τα πανεπιστήμια υπήρχαν οι παραδόσεις των λαών. Θέλω, λοιπόν, ο καθένας σας να παρουσιάσει ένα παραδοσιακό θεραπευτικό προϊόν από τη χώρα του.»
Η αίθουσα γέμισε ψιθύρους. Άλλοι σκέφτηκαν βότανα, άλλοι ρίζες, άλλοι αφεψήματα. Η Μαρία χαμογέλασε αμέσως. Ήξερε ήδη τι θα διάλεγε.
Το επόμενο απόγευμα, η βιβλιοθήκη μύριζε χαρτί και σκόνη. Η Μαρία πλησίασε διστακτικά τη Νένια.
«Έχεις αποφασίσει τι θα παρουσιάσεις;» τη ρώτησε.
Η Νένια σήκωσε το βλέμμα από τις σημειώσεις της.
«Ναι. Το βούτυρο καριτέ. Στο χωριό μου το χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες για τα πάντα. Για το δέρμα, για τα μωρά, για πληγές. Εσύ;»
Η Μαρία χαμογέλασε πλατιά.
«Τη jojoba.»
Η Νένια συνοφρυώθηκε ελαφρά.
«Δεν την ξέρω.»
«Θα στη γνωρίσω εγώ», απάντησε η Μαρία γελώντας.
Η ημέρα των παρουσιάσεων έφτασε λίγες εβδομάδες αργότερα. Έξω χιόνιζε απαλά και οι φοιτητές είχαν μαζευτεί γύρω από πάγκους γεμάτους γυάλινα βαζάκια, αποξηραμένα φύλλα και μικρά δείγματα.
Η Μαρία ήταν πρώτη.
Άφησε πάνω στο τραπέζι έναν μικρό γυάλινο φιαλίδιο με χρυσαφένιο υγρό.
«Αυτό», είπε, «είναι jojoba. Αν και όλοι τη λένε λάδι, στην πραγματικότητα είναι υγρό κερί. Οι ιθαγενείς της ερήμου Σονόρα τη χρησιμοποιούσαν αιώνες πριν εμφανιστούν οι εταιρείες καλλυντικών.»
Μίλησε για τις φυλές O'odham και Pima, που ζέσταιναν τους σπόρους τους έσπαζαν σε γουδί και άλειφαν το δέρμα τους για προστασία από τον ήλιο της ερήμου. Εξήγησε πως η σύνθεση της jojoba μοιάζει εκπληκτικά με το ανθρώπινο σμήγμα.
«Το δέρμα την αναγνωρίζει σαν κάτι δικό του», είπε με ενθουσιασμό. «Γι’ αυτό είναι τόσο ασφαλής για ευαίσθητα δέρματα.»
Οι φοιτητές άκουγαν με ενδιαφέρον. Όμως όταν η Μαρία ανέφερε ότι η jojoba αντικατέστησε το έλαιο φυσητήρα τη δεκαετία του 1970, η αίθουσα σώπασε.
«Χιλιάδες φάλαινες σώθηκαν,που χρησιμοποιούσαν βιομηχανικά το έλαιο για καλλυντικά, επειδή οι επιστήμονες ανακάλυψαν πως η jojoba έχει ακόμα καλύτερες ιδιότητες», είπε.
Η δρ Γουίτμαν έγνεψε επιδοκιμαστικά.
«Εξαιρετική παρουσίαση, δεσποινίς Εσκομπάρ.»
Ύστερα ήρθε η σειρά της Νένια.
Εκείνη ακούμπησε πάνω στον πάγκο ένα κομμάτι υπόλευκου βουτύρου μέσα σε μεταλλικό μπολ.
«Στο Μάλι», άρχισε αργά, «το καριτέ το λέμε “ο χρυσός των γυναικών”.»
Μίλησε για τα δέντρα της σαβάνας που ζουν διακόσια χρόνια. Για τις γυναίκες που μαζεύουν τους καρπούς κάτω από τον καυτό ήλιο και για τις μητέρες που διδάσκουν στις κόρες τους την τέχνη της παραγωγής.
«Η γιαγιά μου έλεγε πως το καριτέ δεν είναι απλώς προϊόν», συνέχισε. «Είναι προστασία. Είναι τροφή. Είναι μνήμη.»
Περιέγραψε τη διαδικασία παραγωγής: το σπάσιμο των καρπών, το καβούρδισμα, το άλεσμα, το ανακάτεμα με νερό ώσπου το βούτυρο να ανέβει στην επιφάνεια σαν μικρό θαύμα.
Στο τέλος άπλωσε λίγη ποσότητα στα χέρια δύο συμφοιτητριών της.
«Μυρίζει γη», ψιθύρισε μία από αυτές.
Η Νένια χαμογέλασε.
«Ακριβώς.»
Όταν τελείωσαν οι παρουσιάσεις, η δρ Γουίτμαν στάθηκε μπροστά στην τάξη.
«Σήμερα», είπε, «δεν μάθαμε μόνο χημεία. Μάθαμε πώς οι παραδόσεις διαφορετικών λαών μπορούν να συναντηθούν μέσα στην επιστήμη.»
Από εκείνη την ημέρα, η Μαρία και η Νένια έγιναν αχώριστες.
Μελετούσαν μαζί μέχρι αργά τη νύχτα, αντάλλασσαν συνταγές από τις πατρίδες τους και συζητούσαν για το μέλλον.
Η Μαρία μάθαινε στη Νένια ισπανικές λέξεις και η Νένια της τραγουδούσε αφρικανικά νανουρίσματα. Τα Σαββατοκύριακα μαγείρευαν μαζί στο μικρό φοιτητικό διαμέρισμα: πικάντικα φασόλια από το Μεξικό και αρωματικό ρύζι από το Μάλι.
Οι συμφοιτητές τους άρχισαν να τις φωνάζουν «Jojoba και Karité».
Στην αρχή γελούσαν. Έπειτα το αποδέχτηκαν σαν τίτλο τιμής.
«Πού είναι η Jojoba;» ρωτούσαν όταν έλειπε η Μαρία.
«Η Karité διάβαζε όλη νύχτα πάλι», έλεγαν όταν η Νένια νυσταζε στο αμφιθέατρο.
Τα χρόνια πέρασαν γρήγορα.
Η δεκαετία του ’80 έφερε νέες ανακαλύψεις στην κοσμετολογία. Οι μεγάλες εταιρείες άρχισαν να ψάχνουν φυσικά συστατικά και οι δύο φίλες παρακολουθούσαν με ενδιαφέρον τις εξελίξεις.
Ένα βράδυ, λίγο πριν την αποφοίτησή τους, κάθονταν στις όχθες του ποταμού Τσαρλς τυλιγμένες με παλτά.
«Ξέρεις τι σκέφτομαι;» είπε η Μαρία.
«Τι;»
«Ότι οι άνθρωποι αγοράζουν ακριβά προϊόντα και ξεχνούν πως οι πιο σπουδαίες θεραπείες υπάρχουν εδώ και αιώνες.»
Η Νένια κοίταξε τα νερά του ποταμού.
«Ίσως επειδή δεν ακούν τις ιστορίες πίσω από αυτά.»
Η Μαρία έμεινε σιωπηλή για λίγο.
«Τότε πρέπει να τις διηγηθούμε εμείς.»
Μετά την αποφοίτηση οι δρόμοι τους χώρισαν προσωρινά.
Η Μαρία εργάστηκε σε ερευνητικό κέντρο φυσικών καλλυντικών στην Καλιφόρνια. Η Νένια επέστρεψε για λίγο στο Μάλι, όπου συνεργάστηκε με συνεταιρισμούς γυναικών που παρήγαν βούτυρο καριτέ.
Παρότι βρίσκονταν σε διαφορετικές ηπείρους, αντάλλασσαν γράμματα κάθε εβδομάδα.
Η Μαρία έστελνε δείγματα νέων συνθέσεων με jojoba.
Η Νένια έστελνε φωτογραφίες γυναικών της σαβάνας να γελούν κρατώντας καλάθια γεμάτα καρπούς καριτέ.
Σε ένα από τα γράμματά της, η Νένια έγραψε:
«Όταν ήμουν μικρή, νόμιζα πως το καριτέ ανήκε μόνο στο χωριό μας. Τώρα καταλαβαίνω πως ανήκει σε όλο τον κόσμο. Όμως φοβάμαι μήπως οι εταιρείες πάρουν το προϊόν και ξεχάσουν τις γυναίκες που το δημιούργησαν.»
Η Μαρία της απάντησε:
«Τότε θα φροντίσουμε να μη συμβεί ποτέ αυτό.»
Δέκα χρόνια αργότερα ξανασυναντήθηκαν στη Νέα Υόρκη, σε ένα διεθνές συνέδριο φυσικής κοσμετολογίας.
Η Μαρία είχε κοντύνει τα μαλλιά της και φορούσε λευκή εργαστηριακή ρόμπα. Η Νένια κρατούσε ακόμα εκείνο το γαλήνιο βλέμμα που έκανε τους ανθρώπους να την εμπιστεύονται αμέσως.
Όταν αγκαλιάστηκαν, ένιωσαν σαν να μην είχε περάσει ούτε μία μέρα.
Στο συνέδριο παρουσιάστηκαν δεκάδες νέα προϊόντα. Όμως η μεγαλύτερη εντύπωση προκάλεσε η κοινή παρουσίαση των δύο φίλων.
Στην οθόνη εμφανίστηκε μια έρημος του Μεξικού και αμέσως μετά η αφρικανική σαβάνα.
Η Μαρία μίλησε για τη jojoba.
Η Νένια για το καριτέ.
Και έπειτα παρουσίασαν κάτι καινούριο: μια κρέμα που συνδύαζε τα δύο συστατικά.
«Η jojoba», εξήγησε η Μαρία, «μιμείται το φυσικό σμήγμα του δέρματος και απορροφάται αμέσως.»
«Και το καριτέ», συνέχισε η Νένια, «δημιουργεί προστατευτικό φραγμό και προσφέρει βαθιά θρέψη.»
Στο τέλος της παρουσίασής τους, η Μαρία άνοιξε ένα μικρό σημειωματάριο γεμάτο χειρόγραφες παρατηρήσεις από τα χρόνια της έρευνάς τους.
«Πολλοί άνθρωποι», είπε, «θεωρούν τα φυσικά προϊόντα απλώς μια μόδα. Όμως η jojoba και το καριτέ κουβαλούν μέσα τους αιώνες γνώσης και πραγματικής θεραπευτικής εμπειρίας.»
Η Νένια στάθηκε δίπλα της και πήρε στα χέρια της ένα μικρό βαζάκι με χρυσαφένιο έλαιο jojoba.
«Η jojoba», εξήγησε, «δεν είναι στην πραγματικότητα κοινό φυτικό λάδι αλλά ένας υγρός κηρώδης εστέρας. Η δομή της μοιάζει εντυπωσιακά με το φυσικό σμήγμα του ανθρώπινου δέρματος. Αυτό σημαίνει πως η επιδερμίδα την αναγνωρίζει σαν κάτι οικείο. Για τον λόγο αυτό απορροφάται εύκολα χωρίς να αφήνει βαριά λιπαρότητα και χωρίς να φράζει τους πόρους.»
Η Μαρία συνέχισε:
«Σε ανθρώπους με ξηρό ή ευαίσθητο δέρμα, η jojoba λειτουργεί σαν φυσική ασπίδα. Βοηθά το δέρμα να συγκρατεί την υγρασία του και μειώνει το αίσθημα τραβήγματος μετά το πλύσιμο. Είναι πλούσια σε βιταμίνες Α, D και Ε, ενώ η σταθερότητά της την κάνει μοναδική. Δεν οξειδώνεται εύκολα όπως άλλα φυτικά έλαια, γι’ αυτό και μπορεί να διατηρηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς να αλλοιωθεί.»
Ένας από τους συνέδρους σήκωσε το χέρι του.
«Και γιατί θεωρείται τόσο ασφαλής;» ρώτησε.
Η Μαρία χαμογέλασε.
«Επειδή δεν περιέχει έντονες πτητικές ουσίες ή ερεθιστικά αρώματα. Για άτομα με αλλεργίες ή δερματίτιδες, η jojoba είναι συχνά από τις πιο ήπιες και ανεκτές επιλογές. Ακόμα και οι άνθρωποι με λιπαρό δέρμα μπορούν να τη χρησιμοποιούν, γιατί ρυθμίζει τη λιπαρότητα χωρίς να προκαλεί ακμή.»
Τότε η Νένια πήρε στα χέρια της ένα κομμάτι ακατέργαστου βουτύρου καριτέ.
«Το καριτέ», είπε με συγκίνηση, «είναι το δώρο της αφρικανικής σαβάνας. Οι γυναίκες στο χωριό μου το χρησιμοποιούσαν από τη γέννηση ενός παιδιού μέχρι τα βαθιά γεράματα. Είναι πλούσιο σε λιπαρά οξέα, φυτοστερόλες και βιταμίνες που θρέφουν το δέρμα σε βάθος.»
Άφησε λίγη ποσότητα να λιώσει στις παλάμες της.
«Σε αντίθεση με τη jojoba, το καριτέ είναι πιο πυκνό και δημιουργεί προστατευτικό φραγμό πάνω στην επιδερμίδα. Αυτό το κάνει ιδανικό για πολύ ξηρές περιοχές, σκασμένες φτέρνες, χέρια που ταλαιπωρούνται από το κρύο ή πρόσωπα που ξεφλουδίζουν από την αφυδάτωση.»
Η Μαρία συμπλήρωσε:
«Το πιο όμορφο όμως είναι ο τρόπος που συνεργάζονται αυτά τα δύο υλικά. Η jojoba βοηθά το δέρμα να ισορροπήσει και να απορροφήσει καλύτερα τα θρεπτικά συστατικά, ενώ το καριτέ “κλειδώνει” την υγρασία και προστατεύει τον φυσικό δερματικό φραγμό. Μαζί δημιουργούν μια φροντίδα που δεν στηρίζεται στη χημική επιθετικότητα αλλά στην αρμονία με το ίδιο το σώμα.»
Η αίθουσα είχε μείνει σιωπηλή.
Δεν άκουγαν πια μόνο δύο επιστήμονες.
Άκουγαν δύο γυναίκες που μιλούσαν για τη γη τους σαν να μιλούσαν για οικογένεια.
Στο τέλος της ομιλίας η αίθουσα ξέσπασε σε χειροκροτήματα.
Όμως αυτό που συγκίνησε περισσότερο το κοινό δεν ήταν η φόρμουλα.
Ήταν η ιστορία.
Η ιστορία δύο κοριτσιών από διαφορετικές ηπείρους που ενώθηκαν μέσα από τις παραδόσεις των λαών τους.
Με τα χρόνια ίδρυσαν μια μικρή εταιρεία φυσικών καλλυντικών. Δεν ήθελαν να μοιάζει με τις ψυχρές βιομηχανίες της εποχής.
Στις ετικέτες των προϊόντων έγραφαν πάντα από πού προέρχονταν τα υλικά και ποιοι άνθρωποι τα παρήγαν.
Η Νένια επέμενε να συνεργάζονται αποκλειστικά με γυναικείους συνεταιρισμούς του Μάλι.
Η Μαρία φρόντιζε ώστε η jojoba να καλλιεργείται με σεβασμό στην έρημο Σονόρα.
Η εταιρεία τους δεν έγινε ποτέ κολοσσός.
Όμως έγινε κάτι ίσως σημαντικότερο.
Έγινε σύμβολο εμπιστοσύνης.
Οι πελάτες τους έστελναν γράμματα λέγοντας πως για πρώτη φορά βρήκαν προϊόντα που δεν ερέθιζαν το δέρμα τους. Άλλοι έλεγαν πως το άρωμα του καριτέ τους θύμιζε τη μητέρα τους. Άλλοι πως η jojoba τούς έκανε να αγαπήσουν ξανά το πρόσωπό τους.
Μια μέρα, πολλά χρόνια αργότερα, οι δύο γυναίκες βρέθηκαν ξανά στη Βοστώνη.
Το πανεπιστήμιο είχε διοργανώσει εκδήλωση για παλιούς αποφοίτους.
Τα μαλλιά τους είχαν αρχίσει να γκριζάρουν, αλλά όταν περπάτησαν στους διαδρόμους ένιωσαν ξανά φοιτήτριες.
Το παλιό εργαστήριο της δρ Γουίτμαν υπήρχε ακόμα.
Πάνω στους πάγκους υπήρχαν σύγχρονα μηχανήματα, όμως η μυρωδιά των βιβλίων και των χημικών παρέμενε ίδια.
Στην αίθουσα μπήκε μια νεαρή φοιτήτρια.
«Συγγνώμη», είπε διστακτικά. «Είστε η κυρία Εσκομπάρ και η κυρία Ντιαλό;»
Οι δύο γυναίκες χαμογέλασαν.
«Ναι.»
Η φοιτήτρια κρατούσε ένα τετράδιο γεμάτο σημειώσεις.
«Η καθηγήτριά μας μάς μίλησε για εσάς. Για τη Jojoba και την Karité.»
Η Μαρία γέλασε δυνατά.
«Ακόμα έτσι μας λένε;»
«Ναι», απάντησε η κοπέλα. «Και μας είπαν πως αποδείξατε ότι η επιστήμη μπορεί να έχει και καρδιά.»
Για λίγα δευτερόλεπτα καμία από τις δύο δεν μίλησε.
Η Νένια ακούμπησε απαλά το χέρι της φίλης της.
Έξω είχε αρχίσει να χιονίζει, όπως εκείνη την ημέρα των παρουσιάσεων πριν από τόσα χρόνια.
Η Μαρία κοίταξε από το παράθυρο και ψιθύρισε:
«Ποιος θα το φανταζόταν; Μια έρημος από το Μεξικό και μια σαβάνα από την Αφρική να συναντηθούν εδώ.»
Η Νένια χαμογέλασε.
«Ίσως τα πιο σπουδαία πράγματα γεννιούνται όταν οι άνθρωποι μοιράζονται τις ρίζες τους.»
Και κάπως έτσι, η Jojoba και η Karité συνέχισαν να ζουν όχι μόνο μέσα σε βαζάκια και εργαστήρια, αλλά στις ιστορίες όσων πίστεψαν ότι η φιλία, όπως και η φροντίδα, μπορεί να ενώσει ολόκληρους κόσμους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου