Από το Εγώ στον Εαυτό: Ένας Διάλογος μεταξύ ενός Οσίου κι ενός Γνωσιακού Ψυχολόγου στο Άγιον Όρος

 

Το απόγευμα είχε αρχίσει να γέρνει πάνω από τις πλαγιές του Άθω. Ο αέρας κουβαλούσε τη μυρωδιά του πεύκου και της θάλασσας. Ένας ψυχολόγος γνωσιακής κατεύθυνσης, ο Νικόλαος, είχε φτάσει ύστερα από πολύωρη πεζοπορία σε ένα μικρό κελλί. Δεν ήταν η πρώτη φορά που επισκεπτόταν το Άγιον Όρος, αλλά αυτή τη φορά τον απασχολούσε κάτι βαθύτερο. Είχε μελετήσει τη γνωσιακή ψυχολογία, τις θεωρίες του εαυτού, τη θεραπεία σχημάτων, τις σύγχρονες έρευνες για τη συνείδηση. Ωστόσο, ένιωθε ότι κάποια ερωτήματα παρέμεναν ανοιχτά.

Τον υποδέχθηκε ένας ηλικιωμένος μοναχός, γνωστός για τη διάκρισή του. Το πρόσωπό του ήταν γαλήνιο, φωτισμένο από εκείνη την ήρεμη χαρά που δεν μοιάζει με ευχαρίστηση αλλά με βαθιά ειρήνη.

— Καλώς ήρθες, παιδί μου, είπε ο Όσιος. Κάθισε να σε κεράσουμε.

 Αφού κάθισαν έξω από  το κελλί, ο ψυχολόγος άνοιξε τη συζήτηση.

— Γέροντα, ασχολούμαι χρόνια με την ανθρώπινη ψυχή. Βλέπω ανθρώπους να υποφέρουν από άγχος, κατάθλιψη, ενοχές, τραύματα. Η γνωσιακή ψυχολογία μας διδάσκει ότι πολλές φορές η δυστυχία προέρχεται από λανθασμένες πεποιθήσεις και δυσλειτουργικούς τρόπους σκέψης. Όμως διαβάζοντας τους Πατέρες συναντώ άλλες έννοιες: το Εγώ, τον παλαιό άνθρωπο, την κάθαρση, τη θέωση. Αναρωτιέμαι: μιλάμε για τα ίδια πράγματα με διαφορετική γλώσσα;

Ο γέροντας χαμογέλασε.

— Και ναι και όχι. Όπως δύο άνθρωποι που κοιτάζουν το ίδιο βουνό από διαφορετική πλευρά. Βλέπουν το ίδιο βουνό, αλλά όχι την ίδια εικόνα.

— Στη ψυχολογία, συνέχισε ο Νικόλαος, το Εγώ θεωρείται αναγκαία λειτουργία. Ο άνθρωπος χρειάζεται μια αίσθηση ταυτότητας. Αν δεν έχει, διαλύεται ψυχικά.

— Σωστά, απάντησε ο γέροντας. Η Εκκλησία δεν ζητά να καταστραφεί η προσωπικότητα. Δεν ζητά να γίνει ο άνθρωπος ένα τίποτα. Όταν οι Πατέρες μιλούν για θάνατο του εγωισμού, δεν εννοούν τον αφανισμό του προσώπου αλλά την απελευθέρωσή του από τη φιλαυτία.

— Πώς θα το εξηγούσατε σε έναν σύγχρονο άνθρωπο;

— Σκέψου κάποιον που ζει μέσα στα κοινωνικά δίκτυα. Ανεβάζει φωτογραφίες, περιμένει επιβεβαίωση, μετρά την αξία του με τα «μου αρέσει». Δημιουργεί μια εικόνα του εαυτού του και σταδιακά πιστεύει ότι αυτή η εικόνα είναι ο ίδιος. Όμως η εικόνα δεν είναι το πρόσωπο. Το Εγώ που κατασκευάζει για να νιώθει ασφαλής γίνεται φυλακή.

Ο ψυχολόγος έγνεψε.

— Αυτό μοιάζει με όσα περιγράφουμε ως ψευδή εαυτό ή εξαρτημένη αυτοεκτίμηση.

— Ακριβώς. Η ψυχολογία προσπαθεί να θεραπεύσει τις ρωγμές αυτής της εικόνας. Η πνευματική ζωή πηγαίνει βαθύτερα: αποκαλύπτει ότι ο άνθρωπος είναι περισσότερο από κάθε εικόνα που έχει για τον εαυτό του.

— Δηλαδή;

— Υπάρχει διαφορά μεταξύ του Εγώ και του βαθύτερου Εαυτού. Ο Εαυτός, όπως θα λέγατε εσείς, είναι το πρόσωπο όπως το θέλησε ο Θεός. Είναι ο άνθρωπος στην αλήθεια του.

Ο Νικόλαος έμεινε για λίγο σιωπηλός.

— Στη θεραπεία συχνά βοηθούμε τους ανθρώπους να πάψουν να ταυτίζονται με τις σκέψεις τους. Ένας άνθρωπος λέει: «Είμαι αποτυχημένος». Του δείχνουμε ότι αυτή είναι μια σκέψη, όχι η ταυτότητά του.

— Πολύ ωραίο, είπε ο γέροντας. Και η πνευματική ζωή λέει κάτι παρόμοιο. Ο άνθρωπος δεν είναι οι λογισμοί του. Ούτε οι φόβοι του. Ούτε τα πάθη του. Υπάρχει κάτι βαθύτερο.

— Εδώ φαίνεται να συγκλίνουμε.

— Ναι. Η ψυχολογία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να ξεμπερδέψει τα νήματα της ψυχής του. Να δει καθαρότερα. Να αναγνωρίσει τραύματα, αυταπάτες και μηχανισμούς άμυνας.

— Και μετά;

— Μετά αρχίζει ένα άλλο ταξίδι.

Ο ψυχολόγος χαμογέλασε.

— Υποψιάζομαι ότι εννοείτε τη σχέση με τον Θεό.

— Ακριβώς. Η ψυχολογία συνήθως στοχεύει σε έναν λειτουργικό άνθρωπο. Η Εκκλησία στοχεύει σε έναν άγιο άνθρωπο.

— Δηλαδή η ψυχική υγεία δεν είναι το τέλος;

— Είναι πολύτιμη, αλλά όχι το τέλος. Είναι σαν να έχεις ένα καλοκουρδισμένο μουσικό όργανο. Το ερώτημα είναι: ποια μουσική θα παίξεις;

Έξω άρχιζαν να ακούγονται τα πρώτα βραδινά πουλιά.

Ο Νικόλαος πήρε μια βαθιά ανάσα.

— Γέροντα, θα ήθελα να σας ρωτήσω για κάτι που με προβληματίζει ιδιαίτερα. Τη λεγόμενη «σκοτεινή νύχτα».

Το πρόσωπο του μοναχού σοβάρεψε.

— Είναι ένα από τα πιο παρεξηγημένα θέματα.

— Στη ψυχολογία βλέπουμε ανθρώπους που περνούν περιόδους υπαρξιακής κρίσης. Χάνουν το νόημα, νιώθουν εσωτερικό κενό. Μερικές φορές αυτό μοιάζει με κατάθλιψη.

— Μερικές φορές είναι κατάθλιψη, είπε ο γέροντας. Άλλες φορές όμως είναι κάτι διαφορετικό.

— Πώς ξεχωρίζει;

— Η κατάθλιψη συχνά φέρνει αδυναμία αγάπης, απελπισία, αίσθηση απόλυτης ματαιότητας. Η πνευματική νύχτα μπορεί να περιέχει πόνο, αλλά στο βάθος της παραμένει μια δίψα για τον Θεό.

— Δηλαδή ο άνθρωπος συνεχίζει να Τον αναζητά;

— Ναι. Ακόμη κι όταν νιώθει ότι ο Θεός απουσιάζει.

— Και γιατί συμβαίνει αυτό;

Ο γέροντας κοίταξε από το παράθυρο.

— Φαντάσου ένα μικρό παιδί που μαθαίνει να περπατά. Στην αρχή ο πατέρας το κρατά συνεχώς. Αν όμως δεν το αφήσει ποτέ, δεν θα μάθει να στέκεται μόνο του.

— Μιλάτε για την άρση της Χάριτος;

— Για τη μερική απόσυρση της αισθητής παρηγοριάς της Θείας Χάριτος. Ο Θεός δεν εγκαταλείπει τον άνθρωπο. Αλλά επιτρέπει να πάψει να αισθάνεται όσα αισθανόταν προηγουμένως.

— Γιατί;

— Για να μάθει να αγαπά τον Θεό και όχι μόνο τα συναισθήματα που του δίνει ο Θεός και νομίζει ότι είναι δικά του και δεδομένα.

Ο ψυχολόγος έγειρε μπροστά.

— Αυτό μου θυμίζει σχέσεις ενηλίκων. Στην αρχή υπάρχει ενθουσιασμός. Μετά έρχεται μια περίοδος ωρίμανσης.

— Πολύ σωστά. Ένας άνθρωπος μπορεί να αγαπά την αίσθηση της αγάπης. Όχι το πρόσωπο. Η δοκιμασία αποκαλύπτει τι αγαπά πραγματικά.

— Σήμερα πολλοί άνθρωποι κυνηγούν συνεχώς εμπειρίες. Νέες διακοπές, νέες σχέσεις, νέα ερεθίσματα.

— Και όταν η συγκίνηση φεύγει, νομίζουν ότι πέθανε η αγάπη.

— Ενώ δεν πέθανε.

— Ίσως τότε να αρχίζει.

Έπεσε μια μικρή σιωπή.

— Γέροντα, υπάρχει κίνδυνος κάποιος να μπερδέψει μια ψυχική διαταραχή με πνευματική δοκιμασία;

— Βεβαίως. Γι’ αυτό χρειάζεται διάκριση. Υπάρχουν περιπτώσεις που ο άνθρωπος χρειάζεται ψυχολόγο, ψυχίατρο, θεραπεία. Η Εκκλησία δεν αρνείται αυτά τα μέσα.

— Χαίρομαι που το λέτε.

— Γιατί να μην το πω; Αν σπάσω το πόδι μου θα πάω στον ορθοπεδικό. Αν τραυματιστεί η ψυχική μου λειτουργία, γιατί να μη ζητήσω βοήθεια;

— Άρα δεν υπάρχει αντίθεση.

— Όχι απαραίτητα. Υπάρχει αντίθεση μόνο όταν κάποιος θεωρεί ότι η μία πραγματικότητα ακυρώνει την άλλη.

Ο Νικόλαος ένιωσε ανακούφιση.

— Πολλοί συνάδελφοί μου πιστεύουν ότι η θρησκεία είναι απλώς ένας ψυχολογικός μηχανισμός.

— Και πολλοί θρησκευόμενοι πιστεύουν ότι η ψυχολογία είναι περιττή. Και οι δύο κάνουν το ίδιο λάθος: μειώνουν την πραγματικότητα στα μέτρα τους.

Το καντήλι τρεμόπαιξε.

— Και η θέωση; ρώτησε ο ψυχολόγος. Τι σημαίνει πραγματικά;

Ο γέροντας χαμογέλασε απαλά.

— Σημαίνει να γίνει ο άνθρωπος κατά Χάριν αυτό που ο Θεός είναι κατά φύσιν.

— Αυτό ακούγεται πολύ υψηλό.

— Είναι. Αλλά δεν είναι φιλοσοφική ιδέα. Είναι ζωή.

— Μπορείτε να το κάνετε πιο κατανοητό;

— Φαντάσου ένα σίδερο μέσα στη φωτιά. Παραμένει σίδερο, αλλά γεμίζει φωτιά. Λάμπει, θερμαίνει, γίνεται πυρακτωμένο. Δεν μετατρέπεται σε φωτιά ως προς την ουσία του, αλλά μετέχει στις ιδιότητές της.

— Άρα η θέωση δεν καταργεί την ανθρώπινη φύση.

— Την ολοκληρώνει.

— Στη ψυχολογία μιλάμε για αυτοπραγμάτωση.

— Η θέωση είναι κάτι περισσότερο. Η αυτοπραγμάτωση επιδιώκει να γίνει ο άνθρωπος πλήρως ο εαυτός του. Η θέωση επιδιώκει να γίνει ο άνθρωπος κοινωνός της ζωής του Θεού.

— Πού ακριβώς διαφέρουν;

— Η αυτοπραγμάτωση μπορεί να σταματήσει στον άνθρωπο. Η θέωση ξεπερνά τον άνθρωπο χωρίς να τον καταργεί.

— Δηλαδή;

— Ένας άνθρωπος μπορεί να γίνει ισορροπημένος, δημιουργικός, ώριμος, γεμάτος αυτογνωσία. Όλα αυτά είναι πολύτιμα. Αλλά μπορεί ακόμη να ζει στο κέντρο του εαυτού του. Στη θέωση το κέντρο μετατοπίζεται. Το κέντρο γίνεται η αγάπη.

— Προς τον Θεό;

— Προς τον Θεό και προς κάθε άνθρωπο.

Ο Νικόλαος σκέφτηκε τους θεραπευόμενούς του.

— Βλέπω συχνά ανθρώπους που έχουν επιτύχει πολλά. Καριέρα, χρήματα, αναγνώριση. Κι όμως νιώθουν άδειοι.

— Γιατί η ψυχή έχει άπειρη χωρητικότητα. Τίποτε πεπερασμένο δεν μπορεί να την γεμίσει πλήρως.

— Ακόμη και η αυτογνωσία;

— Ακόμη και αυτή.

Η νύχτα είχε πλέον πέσει.

— Άρα, αν καταλαβαίνω καλά, είπε ο ψυχολόγος, συγκλίνουμε στο ότι ο άνθρωπος χρειάζεται να απελευθερωθεί από τις ψευδαισθήσεις του, να γνωρίσει τον εαυτό του, να θεραπεύσει τα τραύματά του, να μην ταυτίζεται με τους λογισμούς του.

— Πολύ σωστά.

— Και διαφέρουμε στο τελικό σημείο αναφοράς.

— Ναι. Η ψυχολογία, ως επιστήμη, συνήθως σταματά εκεί όπου αρχίζει το μυστήριο της κοινωνίας με τον Θεό.

— Όμως μπορεί να προετοιμάσει το έδαφος.

— Βεβαίως. Ένας άνθρωπος με λιγότερες εσωτερικές συγχύσεις μπορεί ευκολότερα να ακούσει τη βαθύτερη κλήση της καρδιάς του.

Ο ψυχολόγος χαμογέλασε.

— Μοιάζει σαν η ψυχολογία να καθαρίζει το παράθυρο.

— Και η Χάρις να φέρνει το φως.

— Ωραία εικόνα.

Ο γέροντας γέλασε.

— Μην ξεχνάς όμως ότι και το καθαρότερο παράθυρο δεν παράγει μόνο του το φως.

Έμειναν για λίγο σιωπηλοί.

— Γέροντα, υπάρχει κάτι που θα θέλατε να πείτε σε έναν σύγχρονο άνθρωπο που αναζητά τον εαυτό του;

Ο γέροντας σκέφτηκε για λίγο.

— Ναι. Να μη φοβηθεί την αλήθεια. Ούτε την ψυχολογική ούτε την πνευματική. Να μη φοβηθεί να δει τις πληγές του. Να μη φοβηθεί να ζητήσει βοήθεια. Να μη φοβηθεί τις περιόδους ξηρασίας. Και κυρίως να μη νομίσει ότι είναι μόνος.

— Ακόμη και στη σκοτεινή νύχτα;

— Ιδίως τότε.

— Και αν νιώθει ότι ο Θεός τον εγκατέλειψε;

— Να θυμάται ότι πολλές φορές ο Θεός είναι πιο κοντά όταν δεν Τον αισθανόμαστε παρά όταν Τον αισθανόμαστε.

Ο Νικόλαος αναστέναξε.

— Αυτό είναι δύσκολο να το πιστέψει κανείς.

— Γι’ αυτό λέγεται πίστη.

Η καμπάνα ενός μακρινού μοναστηριού ακούστηκε μέσα στη νύχτα.

Ο ψυχολόγος σηκώθηκε.

— Σας ευχαριστώ, γέροντα. Νομίζω ότι κατάλαβα καλύτερα τόσο τη σύγκλιση όσο και τη διαφορά.

— Και τι κατάλαβες;

Ο Νικόλαος χαμογέλασε.

— Ότι η ψυχολογία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να γίνει πιο υγιής. Αλλά η κατά Θεόν μεταμόρφωση δεν αρκείται στο να γίνει ο άνθρωπος υγιής. Τον καλεί να γίνει άγιος.

Ο γέροντας ένευσε καταφατικά.

— Και ο άγιος δεν είναι ένας υπεράνθρωπος. Είναι ένας άνθρωπος που άφησε τον Θεό να τον κάνει πραγματικά άνθρωπο.

Οι δύο άνδρες αντάλλαξαν μια τελευταία χειραψία. Έξω ο ουρανός ήταν γεμάτος αστέρια. Ο Νικόλαος πήρε τον δρόμο της επιστροφής έχοντας μαζί του όχι μόνο απαντήσεις, αλλά και βαθύτερα ερωτήματα.

Και ίσως αυτό να ήταν το σημαντικότερο δώρο της συνάντησης: η συνειδητοποίηση ότι από το Εγώ στον αληθινό Εαυτό δεν υπάρχει μόνο μια ψυχολογική διαδρομή αυτογνωσίας, αλλά και ένα μυστήριο αγάπης που, κατά την Ορθόδοξη παράδοση, οδηγεί τον άνθρωπο από την κάθαρση, στη φώτιση και τελικά στην κατά Χάριν θέωση. Εκεί όπου η θεραπεία της ψυχής συναντά τη μεταμόρφωση του προσώπου, και όπου ο άνθρωπος δεν ανακαλύπτει μόνο ποιος είναι, αλλά και για Ποιον πλάστηκε.