Ένα άρθρο για γονείς
Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες ένα παιδί δυσκολεύεται να πει με λόγια αυτό που αισθάνεται. Μπορεί να φοβάται, να θυμώνει, να ζηλεύει, να νιώθει μόνο ή να βιώνει μια αλλαγή στην οικογένειά του χωρίς να γνωρίζει πώς να την εξηγήσει. Τότε το παιχνίδι μπορεί να γίνει η γλώσσα μέσα από την οποία το παιδί επικοινωνεί όσα δεν μπορεί ακόμη να εκφράσει λεκτικά.
Μέσα στο πλαίσιο της παιγνιοθεραπείας (play therapy), το κουκλόσπιτο αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον θεραπευτικό μέσο. Πρόκειται για μια μικρή αναπαράσταση ενός «κόσμου», όπου το παιδί μπορεί να τοποθετήσει ανθρώπους, ζώα, αντικείμενα και γεγονότα και να δημιουργήσει τις δικές του ιστορίες. Το σημαντικό δεν είναι το ίδιο το παιχνίδι, αλλά ο τρόπος με τον οποίο το παιδί το χρησιμοποιεί μέσα στη θεραπευτική σχέση (Axline, 1947; Landreth, 2012).
Το κουκλόσπιτο μπορεί να λειτουργήσει σαν μια μικρογραφία του κόσμου του παιδιού. Μέσα σε αυτή τη μικρή πραγματικότητα, το παιδί μπορεί να γίνει ο σκηνοθέτης: να αποφασίσει ποιος θα μπει στο σπίτι, ποιος θα μείνει έξω, ποιος θα κοιμηθεί πού, ποιος θα φροντίσει ποιον, ποιος θα φύγει και –κυρίως– τι θα συμβεί στη συνέχεια.
Γιατί το κουκλόσπιτο μπορεί να είναι θεραπευτικό;
Ένα παιδί δεν χρειάζεται πάντοτε να πει «φοβάμαι», «είμαι θυμωμένος» ή «φοβάμαι ότι θα με αφήσουν». Μπορεί, αντί γι' αυτό, να βάλει μια μικρή φιγούρα κάτω από το κρεβάτι, να κλείσει κάποιον σε ένα δωμάτιο ή να δημιουργήσει ένα σπίτι όπου οι γονείς φωνάζουν και το παιδί κρύβεται.
Η διαδικασία αυτή συνδέεται με την εξωτερίκευση: ένα δύσκολο εσωτερικό βίωμα μεταφέρεται έξω από το παιδί και αποκτά μια μορφή που μπορεί να παρατηρηθεί και να επεξεργαστεί μέσα στο παιχνίδι (Gil, 2006).
Ταυτόχρονα, δημιουργείται μια μορφή ψυχολογικής απόστασης. Δεν είναι απαραίτητο το παιδί να μιλήσει άμεσα για τον εαυτό του. Μπορεί να μιλήσει για «το παιδί της κούκλας», για «τη μαμά στο σπίτι» ή για «ένα παιδί που φοβάται». Αυτή η απόσταση μπορεί να κάνει ένα δύσκολο θέμα περισσότερο ανεκτό και διαχειρίσιμο.
Η παιγνιοθεραπεία βασίζεται ακριβώς στην ιδέα ότι το παιδί μπορεί να επικοινωνεί μέσα από το παιχνίδι με έναν τρόπο που είναι περισσότερο φυσικός και αναπτυξιακά κατάλληλος για το ίδιο (Axline, 1947; Landreth, 2012).
Το σπίτι ως μικρογραφία των σχέσεων
Για ένα παιδί, το σπίτι δεν είναι απλώς ένα κτίριο. Είναι ο χώρος όπου συνδέεται, προστατεύεται, συγκρούεται, αποχωρίζεται και αισθάνεται ότι ανήκει.
Γι' αυτό και στο θεραπευτικό κουκλόσπιτο έχει ενδιαφέρον ο τρόπος με τον οποίο οργανώνονται οι χώροι και οι σχέσεις. Ποιος βρίσκεται στην κρεβατοκάμαρα; Ποιος κάθεται στο σαλόνι; Ποιος φροντίζει το παιδί; Υπάρχει κάποιος που μένει συνεχώς μόνος; Ποιος επιτρέπεται να μπει και ποιος αποκλείεται;
Ο θεραπευτής δεν αντιμετωπίζει αυτές τις επιλογές σαν ένα «τεστ» όπου κάθε συμπεριφορά έχει μία και μοναδική ερμηνεία. Αντίθετα, τις παρατηρεί μέσα στο συνολικό πλαίσιο της θεραπείας και αναζητά επαναλαμβανόμενα μοτίβα στο παιχνίδι και στη συναισθηματική ανταπόκριση του παιδιού (Benedict, 2003; Landreth, 2012).
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τους γονείς: ένα μεμονωμένο παιχνίδι δεν αποτελεί από μόνο του διάγνωση. Η θεραπευτική κατανόηση προκύπτει από τη συνολική εικόνα του παιδιού, την αναπτυξιακή του ηλικία, το ιστορικό του, τη θεραπευτική σχέση και την επανάληψη συγκεκριμένων θεμάτων.
Όταν το παιδί ξαναφτιάχνει τον κόσμο του
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του κουκλόσπιτου είναι το αίσθημα ελέγχου και κυριαρχίας (mastery).
Υπάρχουν καταστάσεις στη ζωή ενός παιδιού τις οποίες δεν μπορεί να ελέγξει: ένας χωρισμός, μια μετακόμιση, μια νοσηλεία, η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου ή μια σοβαρή οικογενειακή σύγκρουση.
Στο παιχνίδι, όμως, μπορεί να δημιουργήσει ξανά την ιστορία. Μπορεί να κάνει έναν χαρακτήρα να φύγει και να επιστρέψει. Μπορεί να χτίσει ένα δεύτερο σπίτι. Μπορεί να προστατεύσει ένα μικρό παιδί από έναν «κακό» χαρακτήρα. Μπορεί να αλλάξει το τέλος.
Αυτή η δυνατότητα να επαναλαμβάνει και να μετασχηματίζει μια ιστορία μπορεί να προσφέρει στο παιδί χώρο για επεξεργασία, πειραματισμό και σταδιακή αίσθηση μεγαλύτερης ικανότητας αντιμετώπισης (Landreth, 2012; Schaefer & Cangelosi, 2016).
Κατευθυνόμενο και μη κατευθυνόμενο παιχνίδι
Η χρήση του κουκλόσπιτου δεν είναι ίδια σε όλες τις θεραπευτικές προσεγγίσεις.
Στη μη κατευθυνόμενη παιγνιοθεραπεία, το παιδί έχει μεγαλύτερη ελευθερία να επιλέξει τι θα κάνει και πώς θα παίξει. Ο θεραπευτής παρακολουθεί, ακολουθεί τον ρυθμό του παιδιού, αντανακλά τα συναισθήματα και δημιουργεί ένα κλίμα αποδοχής και ασφάλειας (Axline, 1947; Landreth, 2012).
Σε μια κατευθυνόμενη παρέμβαση, ο θεραπευτής μπορεί, όταν αυτό είναι θεραπευτικά κατάλληλο, να εισαγάγει ένα συγκεκριμένο στοιχείο ή μια δραστηριότητα που βοηθά το παιδί να επεξεργαστεί ένα θέμα. Η χρήση τέτοιων παρεμβάσεων είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν το παιδί αντιμετωπίζει τραυματικές εμπειρίες ή σημαντικές αλλαγές στη ζωή του (Gil, 2006).
Έτσι, το κουκλόσπιτο δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο παιχνιδιού. Γίνεται ένα μέσο μέσα από το οποίο ο θεραπευτής μπορεί να συναντήσει το παιδί στον δικό του τρόπο έκφρασης.
Ένα παράδειγμα: όταν η οικογένεια αποκτά δύο σπίτια
Ας φανταστούμε ένα παιδί επτά ετών, τον Μάριο, του οποίου οι γονείς έχουν χωρίσει μετά από μια περίοδο έντονων συγκρούσεων.
Στην αρχή της θεραπείας, ο Μάριος τοποθετεί τη φιγούρα της μητέρας και του πατέρα στο ίδιο δωμάτιο και τους βάζει να συγκρούονται. Η φιγούρα του παιδιού κρύβεται κάτω από το κρεβάτι.
Αργότερα, ο θεραπευτής εισάγει ένα δεύτερο, μικρότερο σπίτι. Δεν του λέει τι πρέπει να αισθανθεί. Του δίνει απλώς έναν νέο χώρο για να οργανώσει την ιστορία.
Στην αρχή, ο Μάριος δεν θέλει να βάλει τίποτα στο δεύτερο σπίτι. Στη συνέχεια αρχίζει να μετακινεί τη φιγούρα του παιδιού από το ένα σπίτι στο άλλο. Κάποια στιγμή λέει:
«Το παιδί ξέχασε την τσάντα του στο πρώτο σπίτι και τώρα ο μπαμπάς θα θυμώσει.»
Ο θεραπευτής μπορεί να απαντήσει:
«Το παιδί ανησυχεί μήπως οι γονείς θυμώσουν μαζί του για κάτι που ξέχασε.»
Έτσι, το παιδί δεν χρειάζεται να πει «φοβάμαι μήπως ο μπαμπάς θυμώσει μαζί μου». Το λέει μέσα από την ιστορία.
Σταδιακά, το παιχνίδι μπορεί να βοηθήσει το παιδί να επεξεργαστεί την πραγματικότητα των δύο σπιτιών, να διατηρήσει την αίσθηση ότι έχει θέση και στα δύο και να αρχίσει να διαχωρίζει τη γονεϊκή σύγκρουση από τη δική του ευθύνη.
Το παράδειγμα αυτό είναι ενδεικτικό και όχι διαγνωστικό. Δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που κρύβει μια φιγούρα κάτω από ένα κρεβάτι βιώνει εγκατάλειψη ή ότι κάθε παιχνίδι με δύο σπίτια αφορά διαζύγιο.
Και όταν το παιδί καταστρέφει το κουκλόσπιτο;
Μερικές φορές το παιχνίδι μπορεί να γίνει έντονο. Ένα παιδί μπορεί να πετάξει έπιπλα, να γκρεμίσει το σπίτι, να χτυπήσει φιγούρες ή να δημιουργήσει σκηνές μεγάλης καταστροφής.
Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το παιδί είναι «επιθετικό» ή ότι υπάρχει μία συγκεκριμένη κρυφή αιτία.
Ο θεραπευτής προσπαθεί πρώτα να καταλάβει τι επικοινωνεί το παιχνίδι εκείνη τη στιγμή. Μπορεί να αντανακλάσει το συναίσθημα:
«Είσαι πολύ θυμωμένος και θέλεις να γκρεμίσεις όλο το σπίτι.»
Ταυτόχρονα, η θεραπεία δεν σημαίνει απουσία ορίων. Όταν υπάρχει κίνδυνος για το παιδί, τον θεραπευτή ή τον θεραπευτικό χώρο, τίθενται σαφή και σταθερά όρια. Η λογική είναι να αναγνωριστεί το συναίσθημα χωρίς να επιτρέπεται μια επικίνδυνη πράξη και, όπου είναι δυνατόν, να προσφερθεί ασφαλέστερος τρόπος έκφρασης.
Με άλλα λόγια:
«Το συναίσθημά σου χωράει εδώ. Δεν επιτρέπεται όμως να τραυματίσεις τον εαυτό σου ή κάποιον άλλο.»
Αυτή η διάκριση είναι πολύ σημαντική στην παιδική θεραπεία.
Τι παρατηρεί ο θεραπευτής;
Η θεραπευτική παρατήρηση είναι πολύ ευρύτερη από το «τι έπαιξε το παιδί».
Ο θεραπευτής μπορεί να παρατηρεί:
ποια δωμάτια χρησιμοποιεί συχνότερα το παιδί,
ποιοι χαρακτήρες εμφανίζονται και ποιοι απουσιάζουν,
ποιος φροντίζει ποιον,
αν υπάρχουν επαναλαμβανόμενες σκηνές αποχωρισμού, κινδύνου, προστασίας ή χάους,
πώς χρησιμοποιείται ο χώρος,
πώς αλλάζει το παιχνίδι από συνεδρία σε συνεδρία,
ποια συναισθήματα εμφανίζονται,
πώς αντιδρά το παιδί όταν ο θεραπευτής βάζει ένα όριο.
Το υλικό που καταγράφεται μπορεί επομένως να αφορά τη χωρική διάταξη, τους χαρακτήρες και τους ρόλους, τα επαναλαμβανόμενα θέματα του παιχνιδιού, καθώς και τη συναισθηματική και σωματική ανταπόκριση του παιδιού.
Η επανάληψη είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ένα παιδί μπορεί να παίξει μια φορά μια σκηνή καταστροφής επειδή απλώς εξερευνά ένα παιχνίδι. Όταν όμως ένα συγκεκριμένο θέμα εμφανίζεται επανειλημμένα, με έντονο συναίσθημα ή με διαφορετικά παιχνίδια και χαρακτήρες, μπορεί να αποτελέσει σημαντικό στοιχείο για την κλινική κατανόηση του παιδιού (Benedict, 2003).
Πώς πρέπει να είναι ένα θεραπευτικό κουκλόσπιτο;
Στο υλικό που εξετάσαμε, προτείνεται ένα κουκλόσπιτο σχετικά ουδέτερο, ώστε να μην επιβάλλει στο παιδί μια συγκεκριμένη ιστορία ή αισθητική. Η ανοιχτή και εύκολα προσβάσιμη κατασκευή, τα βασικά δωμάτια και η δυνατότητα μετακίνησης μπορούν να διευκολύνουν το ελεύθερο παιχνίδι.
Αντίστοιχα, οι φιγούρες χρειάζεται να προσφέρουν ποικιλία: διαφορετικές ηλικίες, ενήλικες, παιδιά, μωρά, ηλικιωμένους, καθώς και ζώα. Η ευελιξία των φιγούρων είναι χρήσιμη, επειδή επιτρέπει στο παιδί να τις βάζει να κάθονται, να ξαπλώνουν, να αγκαλιάζονται ή να παίρνουν διαφορετικές θέσεις.
Σημαντική είναι επίσης η ουδετερότητα των εκφράσεων. Μια φιγούρα που χαμογελάει μόνιμα μπορεί να περιορίσει τη δυνατότητα του παιδιού να την εντάξει σε μια ιστορία θλίψης ή φόβου.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;
Οι γονείς συχνά αναρωτιούνται αν πρέπει να αγοράσουν ένα κουκλόσπιτο στο σπίτι και να προσπαθήσουν να «διαβάσουν» το παιχνίδι του παιδιού.
Η απάντηση χρειάζεται προσοχή.
Το παιχνίδι στο σπίτι είναι φυσικά σημαντικό και μπορεί να αποτελέσει έναν υπέροχο τρόπο σύνδεσης γονέα και παιδιού. Ωστόσο, η θεραπευτική ερμηνεία του παιχνιδιού δεν είναι κάτι που χρειάζεται να κάνουν οι γονείς μόνοι τους.
Δεν χρειάζεται, για παράδειγμα, να σκεφτούμε:
«Έβαλε τη μαμά στην κουζίνα, άρα κάτι σημαίνει.»
ή:
«Έβαλε το παιδί κάτω από το κρεβάτι, άρα έχει τραύμα.»
Τέτοιες βιαστικές ερμηνείες μπορεί να οδηγήσουν σε άγχος και παρεξηγήσεις.
Αυτό που μπορούν να κάνουν οι γονείς είναι πολύ πιο ουσιαστικό: να είναι διαθέσιμοι, να παρατηρούν χωρίς να ανακρίνουν και να αφήνουν το παιδί να δημιουργεί τη δική του ιστορία.
Μπορούν να πουν:
«Θέλεις να μου πεις τι συμβαίνει εδώ;»
ή:
«Βλέπω ότι αυτό το παιδάκι είναι μόνο του.»
ή απλώς:
«Είμαι εδώ. Αν θέλεις, μπορείς να μου πεις την ιστορία.»
Το παιδί δεν χρειάζεται πάντα λύσεις. Χρειάζεται έναν ενήλικα που μπορεί να αντέξει να ακούσει την ιστορία του.
Το σημαντικότερο μήνυμα προς τους γονείς
Το κουκλόσπιτο δεν είναι «μαντικό» και οι κούκλες δεν δίνουν αυτόματα απαντήσεις για τον ψυχισμό ενός παιδιού.
Η αξία του βρίσκεται στη θεραπευτική σχέση, στο ασφαλές περιβάλλον και στην ελευθερία που προσφέρεται στο παιδί να εκφραστεί με τον δικό του αναπτυξιακά κατάλληλο τρόπο (Axline, 1947; Landreth, 2012).
Το παιδί μπορεί να πει μέσα από μια κούκλα:
«Φοβάμαι.»
«Μου λείπει.»
«Θυμώνω.»
«Δεν θέλω να φύγει.»
«Θέλω να με προστατέψουν.»
«Δεν φταίω εγώ.»
Και μερικές φορές, το σημαντικότερο θεραπευτικό βήμα είναι απλώς να βρεθεί ένας ενήλικας που θα ακούσει αυτή την ιστορία χωρίς να την ακυρώσει.
Το παιχνίδι δεν αντικαθιστά τον λόγο. Τον προετοιμάζει.
Και όταν ένα παιδί αισθανθεί αρκετά ασφαλές, η ιστορία που αρχικά μπορούσε να παιχτεί μόνο με κούκλες μπορεί κάποια στιγμή να γίνει μια ιστορία που μπορεί να ειπωθεί και με λόγια.
Μια ευχή προς όλους τους γονείς
Εύχομαι σε κάθε γονιό να μπορεί να βλέπει πίσω από τη συμπεριφορά του παιδιού του και να αναρωτιέται όχι μόνο «Πώς θα το σταματήσω;», αλλά και «Τι προσπαθεί να μου πει;».
Και όταν τα λόγια δεν έρχονται, να θυμόμαστε ότι τα παιδιά έχουν πολλούς τρόπους να μιλήσουν.
Εύχομαι σε όλους τους γονείς δύναμη, υπομονή και τρυφερότητα· και σε κάθε παιδί έναν ασφαλή χώρο όπου μπορεί να είναι ο εαυτός του, να παίζει, να εκφράζεται και να μεγαλώνει με την αίσθηση ότι αξίζει να ακούγεται.
Βιβλιογραφία
Axline, V. M. (1947). Play therapy: The inner dynamics of childhood. Houghton Mifflin.
Benedict, H. E. (2003). Object relations/thematic play therapy. In C. E. Schaefer (Ed.), Foundations of play therapy (pp. 281–305). Wiley.
Gil, E. (2006). Helping abused and traumatized children: Integrating directive and nondirective approaches. Guilford Press.
Landreth, G. L. (2012). Play therapy: The art of the relationship (3rd ed.). Routledge.
Schaefer, C. E., & Cangelosi, D. M. (2016). Essential play therapy techniques: Time-tested approaches. Guilford Press.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου