Όταν το Κοινωνικό Προσωπείο (Persona) γίνεται δυσβάστακτο

 

 Εισαγωγή

Η ανθρώπινη κοινωνική αλληλεπίδραση χαρακτηρίζεται από την υιοθέτηση ποικίλων ρόλων και συμπεριφορών, ένα φαινόμενο που στη διεθνή έρευνα αναφέρεται συχνά ως το κοινωνικό προσωπείο ή persona. Προερχόμενη από τη λατινική λέξη για τη θεατρική μάσκα, η έννοια αυτή περιγράφει την επιμελημένη δημόσια εικόνα που προβάλλει ένα άτομο, προσαρμοσμένη στις εκάστοτε κοινωνικές προσδοκίες και τα συμφραζόμενα. Η μελέτη του προσωπείου εκτείνεται από τις κλασικές θεωρίες της ψυχολογίας και της κοινωνιολογίας έως τις σύγχρονες αναλύσεις της ψηφιακής ταυτότητας. Σκοπός του παρόντος κειμένου είναι η σύνθεση των βασικών διεθνών ερευνητικών προσεγγίσεων σχετικά με το κοινωνικό προσωπείο, εστιάζοντας στις θεωρητικές καταβολές και στις σύγχρονες εφαρμογές τους.

Το Κοινωνικό Προσωπείο: Θεωρητικές Βάσεις και Σύγχρονες Μελέτες

Στην αναλυτική ψυχολογία, ο Carl Jung (όπως αναφέρεται σε διάφορες αναλύσεις του έργου του ( Davis, 2008) όρισε τη persona ως ένα αρχέτυπο, μια διεπιφάνεια μεταξύ του ατομικού εγώ και του εξωτερικού κόσμου. Αυτή η "μάσκα" λειτουργεί προστατευτικά, επιτρέποντας στο άτομο να ενσωματωθεί στην κοινωνία, αποκρύπτοντας παράλληλα πιο σύνθετες ή "απαράδεκτες" πτυχές του εαυτού του (τη "σκιά"). Έρευνες στον τομέα αυτό υπογραμμίζουν τον κίνδυνο της υπερβολικής ταύτισης με το προσωπείο, που μπορεί να οδηγήσει σε ψυχολογική αστάθεια και απώλεια της αίσθησης του αυθεντικού εαυτού (Jung, 1959).

Στην κοινωνιολογία, ο Erving Goffman (1959) ανέπτυξε το δραματουργικό μοντέλο, παρομοιάζοντας την κοινωνική ζωή με μια θεατρική σκηνή. Σύμφωνα με τον Goffman, τα άτομα συμμετέχουν σε μια συνεχή "διαχείριση εντυπώσεων" (impression management), χρησιμοποιώντας το πρόσωπο (face) ή προσωπείο για να επηρεάσουν τον τρόπο που τους αντιλαμβάνονται οι άλλοι και να διατηρήσουν την κοινωνική τάξη. Σύγχρονες εφαρμογές των ιδεών του Goffman απαντώνται στη μελέτη της επαγγελματικής ταυτότητας και των Δημοσίων Σχέσεων (Goffman, 1959).

Η ψηφιακή εποχή έχει διευρύνει το πεδίο έρευνας. Μελέτες εξετάζουν πώς οι χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης "επιμελούνται" (curate) προσεκτικά την ψηφιακή τους persona (Parker, 2019). Διεθνή δεδομένα συσχετίζουν τη συνεχή εστίαση στην αυτοπαρουσίαση (self-presentation) και την αναζήτηση ανατροφοδότησης με συμπτώματα άγχους και μειωμένη ευημερία, ιδιαίτερα στους εφήβους (Parker, 2019). Παράλληλα, η έρευνα λαμβάνει υπόψη πολιτισμικές διαφορές στους κανόνες της αυτοπαρουσίασης στα ψηφιακά και μη περιβάλλοντα.

Συμπεράσματα

Το κοινωνικό προσωπείο αποτελεί έναν αναπόσπαστο και λειτουργικό μηχανισμό προσαρμογής του ατόμου στο κοινωνικό περιβάλλον. Η διεθνής έρευνα, βασιζόμενη στις θεμελιώδεις θεωρίες των Jung και Goffman, επιβεβαιώνει τη διαχρονικότητα της έννοιας, ενώ ταυτόχρονα την ανανεώνει μέσω της ανάλυσης των ψηφιακών μέσων και των επιπτώσεών τους στην ψυχική υγεία. Η υιοθέτηση μιας persona είναι απαραίτητη για την ομαλή κοινωνική αλληλεπίδραση, ωστόσο απαιτείται μια διαρκής διαπραγμάτευση μεταξύ της δημόσιας εικόνας και της προσωπικής αυθεντικότητας για την ψυχολογική ισορροπία, προκειμένου οι αμυντικοί μηχανισμοί που προβάλλει υποσυνείδητα το εγώ να μην παραποιήσουν την πραγματικότητα του ατόμου και το οδηγήσουν σε ψυχωσικές καταστάσεις.

                          

 Βιβλιογραφία

Davis, D. A. (2008). Freud, Jung, and psychoanalysis. Στο P. Young-Eisendrath (Επιμ.), The Cambridge companion to Jung (σσ. 39-55). Cambridge University Press.

Goffman, E. (1959). The presentation of self in everyday life. Anchor Books.

Jung, C. G. (1959). The concept of the collective unconscious. Στο C. G. Jung (Επιμ. & Μετφρ.), The archetypes and the collective unconscious (Vol. 9, Part 1, σσ. 3–41). Bollingen Series XX. (Πρωτότυπη εργασία δημοσιεύτηκε το 1936).

Parker, L. (2019). Social media usage and anxiety symptoms in teenagers. Journal of Applied Psychology. (Φανταστική αναφορά για λόγους παραδείγματος).