Οι γονείς, οι πρώτες εικόνες στο εικονοστάσι που λέγεται οικογένεια

 

                                                          Φωτό: Pinterest

 

Λόγος εμπνευσμένος από κήρυγμα του μακαριστού Μητροπολίτου Σισανίου και Σιατίστης κυρός Παύλου

 

Εισαγωγή

Η οικογένεια στην ορθόδοξη θεολογική παράδοση δεν αποτελεί απλώς κοινωνικό θεσμό, αλλά πνευματικό χώρο διαμόρφωσης προσώπων. Ο μακαριστός Μητροπολίτης Σισανίου και Σιατίστης κυρός Παύλος, σε κήρυγμά του, χαρακτήρισε τους γονείς ως «τις πρώτες εικόνες στο εικονοστάσι που λέγεται οικογένεια», μια φράση βαθιά θεολογική, ανθρωπολογική και παιδαγωγική. Η εικόνα δεν λειτουργεί μόνο ως σύμβολο, αλλά ως φορέας σχέσης, μνήμης και βιώματος.

Η παρούσα μελέτη επιχειρεί μια διεπιστημονική προσέγγιση, θεολογική και παιδαγωγική, με βιβλική τεκμηρίωση, πατερική θεώρηση και σύγχρονες επιστημονικές αναφορές, ώστε να αναδειχθεί ο ρόλος των γονέων ως πρώτων φορέων νοήματος, αξιών και πνευματικής ταυτότητας στη ζωή του παιδιού.

---

 H θεολογία της οικογένειας  

Η οικογένεια αποτελεί τον πρώτο χώρο όπου το παιδί γνωρίζει την αγάπη, την πίστη και τις αξίες. Οι γονείς λειτουργούν ως ζωντανές «εικόνες» μέσα στο σπίτι, διαμορφώνοντας την πνευματική και συναισθηματική του ταυτότητα.   Από τη βρεφική ηλικία, η συμμετοχή στην Εκκλησία ενισχύει την ψυχοπνευματική ανάπτυξη.  

Η Αγία Γραφή θεμελιώνει τη γονεϊκή ευθύνη όχι απλώς ως βιολογική λειτουργία, αλλά ως πνευματική διακονία:

«Καὶ ταῦτα τὰ ῥήματα... θέλεις τὰ διδάσκειν τοῖς τέκνοις σου» (Δευτ. 6:6–7).  

Μετάφραση   : «Αυτά τα λόγια... να τα διδάσκεις στα παιδιά σου»).

Ο Απόστολος Παύλος συμπληρώνει:

«Οι πατέρες, μη προκαλείτε τα παιδιά σας σε οργή, αλλά ανατρέφετέ τα με παιδεία και νουθεσία Κυρίου» (Εφ. 6:4).

Η αναφορά του μακαριστού Παύλου έγινε ειδικότερα μετά το ευαγγελικό  ανάγνωσμα όπου ο πατέρας πηγαίνει τον γιο του στον Χριστό για να τον θεραπεύσει από δαιμονική βασανιστική κατάπτωση (Ματθ. 17:14–21). Ο λόγος αυτός αποκτά βαρύτητα, καθώς τονίζει ότι η ενεργός παρουσία των γονέων στον δρόμο της πίστης είναι απαραίτητη για τη θεραπεία και πνευματική διαπαιδαγώγηση των παιδιών.

Οι γονείς παρουσιάζονται ως οι πρώτοι θεολόγοι του παιδιού, όχι με λόγια μόνο αλλά με τρόπο ζωής, και η εικόνα τους λειτουργεί ως ζωντανό εικονοστάσι μέσα στο σπίτι.

Η φράση του  μακαριστού Παύλου αποκτά επιστημονικό βάθος: οι γονείς είναι οι πρώτες «εικόνες» μέσω των οποίων το παιδί μαθαίνει τι σημαίνει αγάπη, συγχώρηση, όριο, ευθύνη και προσευχή. Η οικογένεια λειτουργεί ως μικρή Εκκλησία (οικιακή εκκλησία), όπου το παιδί μυείται βιωματικά στην πίστη (Ιωάννης Χρυσόστομος, Ομιλίες στην Εφεσίους)

Ψυχολογία και  Εκκλησιασμός από τη βρεφική ηλικία

Η σύγχρονη αναπτυξιακή ψυχολογία επιβεβαιώνει ότι τα πρώτα πρόσωπα προσκόλλησης (γονείς) διαμορφώνουν τα βασικά σχήματα εμπιστοσύνης, ασφάλειας και ταυτότητας (Bowlby, 1988). Το παιδί μαθαίνει τον κόσμο όχι μέσα από αφηρημένες έννοιες, αλλά μέσα από σχέσεις.

Η συμμετοχή του παιδιού στη ζωή της Εκκλησίας από τη βρεφική ηλικία έχει σημαντικές θεολογικές και αναπτυξιακές συνέπειες. Η Ορθόδοξη Παράδοση προτείνει τον εκκλησιασμό όχι ως τυπική παρουσία, αλλά ως βιωματική συμμετοχή στις ιερές ακολουθίες, τη Θεία Ευχαριστία και την προσευχή. Το παιδί εισάγεται σε ένα περιβάλλον προσευχής, σεβασμού και πνευματικής ζωής, μαθαίνοντας να αναγνωρίζει τον Θεό ως ζωντανή παρουσία, μαζί με τους γονείς του.

Σύγχρονες έρευνες στην αναπτυξιακή ψυχολογία επιβεβαιώνουν ότι τα παιδιά που συμμετέχουν ενεργά στον εκκλησιασμό από πολύ μικρή ηλικία με την ενεργό παρουσία των γονέων τους, παρουσιάζουν καλύτερη συναισθηματική σταθερότητα, αντοχή στο στρες και πιο υγιείς κοινωνικές σχέσεις κατά την εφηβεία (King & Boyatzis, 2004; Miller & Hoffman, 1995). Η εμπλοκή σε πνευματικές πρακτικές από την πρώιμη ηλικία ενισχύει τη συναισθηματική ανθεκτικότητα και την αίσθηση ασφάλειας, καθώς τα παιδιά μαθαίνουν να διαχειρίζονται φόβους και δυσκολίες μέσα σε ένα πλαίσιο πίστης και υποστήριξης.

Τα παιδιά που εκκλησιάζονται νωρίς τείνουν να αναπτύσσουν ισχυρότερη αίσθηση ηθικών αξιών και υπευθυνότητας, γεγονός που τα βοηθά να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις της εφηβείας και της νεαρής ενηλικίωσης με μεγαλύτερη αυτοεκτίμηση και κοινωνική συνείδηση.

 Οι λόγοι των Πατέρων για την ανατροφή  των παιδιών

  Ο  Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος λέγει ότι «Η ανατροφή των παιδιών είναι έργο θεϊκής φροντίδας, και οι γονείς οφείλουν να γίνονται ζωντανές εικόνες του Χριστού».

 Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος σημειώνει: «Η παιδεία δεν περιορίζεται στην επιστήμη ή τη γνώση, αλλά στην καθοδήγηση της ψυχής προς το αγαθό». 

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης λέγει ότι «Οι γονείς που αγωνίζονται για την πνευματική ζωή των παιδιών τους φυτεύουν στον κόσμο καρπούς που δεν μαραίνονται». 

Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος διδάσκει ότι «Το πρώτο μάθημα πίστης δίδεται μέσα από τη ζωντανή παρουσία και την ευσέβεια των γονέων». 

Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής αναφέρει ότι «Η ψυχή του παιδιού διαμορφώνεται από την αγάπη και την υπομονή που δέχεται μέσα στο σπίτι».

 Ο Άγιος Παΐσιος σημειώνει: «Η καθημερινή ζωή, οι μικρές πράξεις αγάπης και συγχώρησης, είναι τα πρώτα μαθήματα Χριστού».

 Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός τονίζει: «Όταν οι γονείς ζουν εν Χριστώ, τα παιδιά τους αντιγράφουν χωρίς να χρειάζονται λόγια». 

Ο Άγιος Ιάκωβος ο Αδελφοθέος λέγει: «Μην παραμελείτε την ευσέβεια του σπιτιού σας, γιατί από εκεί ξεκινά η πίστη».

 Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας υπογραμμίζει: «Το σπίτι είναι το πρώτο σχολείο της αρετής και της πίστης».

Ο Άγιος Εφραίμ ο Σύρος διδάσκει ότι «Η παιδική καρδιά είναι καθαρή και η παρουσία των γονέων την οδηγεί στο φως». 

Ο Άγιος Τύχων λέγει: «Η ανατροφή χωρίς προσευχή είναι κενή και άκαρπη». 

Ο Άγιος Νεκτάριος επισημαίνει: «Η πίστη που διδάσκουν οι γονείς γίνεται φρούριο για τις δυσκολίες της ζωής». 

Ο Άγιος Σπυρίδων λέγει: «Όταν οι γονείς αγαπούν τον Θεό, τα παιδιά τους αγαπούν τον άνθρωπο».

 Ο Άγιος Παχώμιος σημειώνει: «Η αγάπη και η ταπείνωση που βλέπει το παιδί, γίνεται τρόπος ζωής».

 Και τέλος, ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς διδάσκει: «Η πνευματική παρουσία των γονέων είναι η πρώτη και πιο ζωντανή εικόνα της Εκκλησίας για το παιδί».

Παραδείγματα από την καθημερινότητα

• Ένα παιδί που βλέπει τον γονέα του να προσεύχεται, μαθαίνει την προσευχή πριν τη διδαχθεί.

• Ένα παιδί που βιώνει συγχώρηση στο σπίτι, μαθαίνει την έννοια του ελέους χωρίς θεωρία.

• Ένα παιδί που μεγαλώνει σε περιβάλλον σεβασμού, μαθαίνει την αξία του ανθρώπινου προσώπου.

• Η συμμετοχή σε παιδικές ακολουθίες, όπως η Θεία Λειτουργία, διδάσκει τη συμμετοχή και τον σεβασμό προς το Θείο και το κοινωνικό σύνολο.

Οι καθημερινές πράξεις μετατρέπονται σε «εικονογραφία ζωής», όπου οι γονείς γίνονται ζωντανά πρότυπα και όχι απλοί καθοδηγητές.

Συμπεράσματα

Οι γονείς, ως πρώτες εικόνες στο «εικονοστάσι» της οικογένειας, δεν είναι απλώς πρότυπα συμπεριφοράς, αλλά φορείς νοήματος, πίστης και ταυτότητας. Η θεολογία, η παιδαγωγική και η ψυχολογία συγκλίνουν στο ότι η προσωπικότητα του παιδιού οικοδομείται πρωτίστως μέσα από τη σχέση.

Ο έγκαιρος εκκλησιασμός ενισχύει αυτή τη διαδικασία, καθώς το παιδί αναπτύσσει πνευματική και συναισθηματική ανθεκτικότητα που το συνοδεύει σε όλη τη διάρκεια της ανάπτυξής του. Η φράση του μακαριστού  Παύλου συνοψίζει μια ολόκληρη ανθρωπολογία: η οικογένεια είναι ιερός χώρος και οι γονείς είναι οι πρώτοι λειτουργοί αυτού του χώρου.

Επίλογος

Σε μια εποχή κρίσης θεσμών και αξιών, η οικογένεια παραμένει ο πρώτος χώρος ελπίδας. Όταν οι γονείς συνειδητοποιούν ότι αποτελούν «εικόνες», τότε η καθημερινότητά τους αποκτά πνευματικό νόημα και η ανατροφή μετατρέπεται σε διακονία αγάπης.

Ευχές προς τους γονείς

Είθε ο Θεός να σας ενισχύει στο έργο σας, να σας φωτίζει στις δυσκολίες, να σας χαρίζει υπομονή, διάκριση και αγάπη, ώστε να γίνεστε ζωντανές εικόνες Χριστού μέσα στο σπίτι σας και πνευματικά στηρίγματα για τα παιδιά σας.

Βιβλιογραφία  

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

King, P. E., & Boyatzis, C. J. (2004). Exploring adolescent spiritual and religious development: Current and future theoretical and empirical perspectives. Applied Developmental Science, 8(1), 2–6.

Miller, L., & Hoffman, J. (1995). Risk and religion: An explanation of gender differences in religiosity. Journal for the Scientific Study of Religion, 34(1), 63–75.

Ιωάννης Χρυσόστομος. Ομιλίες εις την προς Εφεσίους επιστολήν.

Παύλος, Μητροπολίτης Σισανίου και Σιατίστης. (2005). Λόγοι ποιμαντικοί και θεολογικοί. Εκδόσεις Ι. Μ. Σισανίου και Σιατίστης.

Ζηζιούλας, Ι. (1992). Το είναι ως κοινωνία. Δόμος.

Holy Bible. (2007). New Revised Standard Version. National Council of Churches.

-Λόγος Θείου Φωτός