Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος: Ο Φωτιστής της Ορθοδόξου Θεολογίας και της Τριαδικής Πίστεως

 

 

Φωτό: Ε.Η.Κ.
 

Εισαγωγή

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος αποτελεί μία από τις κορυφαίες μορφές της παγκόσμιας χριστιανικής σκέψης και έναν από τους τρεις μεγάλους Ιεράρχες της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η θεολογική του σκέψη, το φιλοσοφικό του βάθος, η ποιητική του γλώσσα και η ασκητική του εμπειρία συνθέτουν μια προσωπικότητα μοναδική στην ιστορία της Εκκλησίας. Δεν είναι τυχαίο ότι η Εκκλησία του απέδωσε τον σπάνιο τίτλο «Θεολόγος», τίτλο που κατέχουν μόνο τρεις μορφές: ο Ευαγγελιστής Ιωάννης, ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός και ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος.

Ο Γρηγόριος δεν θεολογεί θεωρητικά· θεολογεί βιωματικά. Η θεολογία του γεννιέται από την προσευχή, την άσκηση, τη σιωπή και τη θεία εμπειρία. Η σκέψη του αποτελεί θεμέλιο της τριαδολογικής διατύπωσης της Ορθοδοξίας και διαμόρφωσε ολόκληρη την πατερική παράδοση της Ανατολικής Εκκλησίας (McGuckin, 2001).

Βίος του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου

Ο Άγιος Γρηγόριος γεννήθηκε το 329 μ.Χ. στην Αριανζό της Καππαδοκίας. Πατέρας του ήταν ο Γρηγόριος ο Πρεσβύτερος (μετέπειτα επίσκοπος Ναζιανζού) και μητέρα του η αγία Νόννα, γυναίκα μεγάλης πίστης και πνευματικής επιρροής.

Σπούδασε στα σημαντικότερα πνευματικά κέντρα της εποχής:

• Καισάρεια

• Αλεξάνδρεια

• Αθήνα

Στην Αθήνα συνδέθηκε με βαθιά φιλία με τον Μέγα Βασίλειο, ενώ συμφοιτητής του υπήρξε και ο αυτοκράτορας Ιουλιανός ο Παραβάτης.

Η εσωτερική του κλίση ήταν ο μοναχισμός και η ησυχία, όμως η Εκκλησία τον κάλεσε σε διακονία. Χειροτονήθηκε πρεσβύτερος (361 μ.Χ.) και αργότερα επίσκοπος Σασίμων, θέση που ποτέ δεν αγάπησε, καθώς τον βάραινε ο διοικητικός χαρακτήρας της.

Το 379 μ.Χ. ανέλαβε την Κωνσταντινούπολη, η οποία τότε βρισκόταν υπό την επιρροή των Αρειανών. Εκεί εκφώνησε τους περίφημους Πέντε Θεολογικούς Λόγους, με τους οποίους θεμελίωσε δογματικά την Ορθόδοξη Τριαδολογία.

Παραίτηθηκε από το πατριαρχικό αξίωμα το 381 μ.Χ. με σπάνια ταπείνωση και αποσύρθηκε στην Αριανζό, όπου έζησε ασκητικά μέχρι την κοίμησή του το 390 μ.Χ.

Συγγραφικό Έργο

Το έργο του περιλαμβάνει:

• 45 λόγους (ομιλίες)

• Περίπου 250 επιστολές

• Ποιητικά έργα (θεολογικά και αυτοβιογραφικά)

• Δογματικά κείμενα υψηλής ακρίβειας

Κορυφαία θέση κατέχουν οι Θεολογικοί Λόγοι, που αποτελούν κορμό της Ορθόδοξης δογματικής για την Αγία Τριάδα (Daley, 2006).

20 Αποφθέγματα του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου 

1. «Οὐ πάντων ἡ θεολογία.»
    Δεν είναι όλοι έτοιμοι να μιλούν για τον Θεό.

2. «Πρῶτον καθαρισθῆναι, εἶτα καθαίρειν.»
    Πρώτα να καθαριστείς εσύ και μετά να καθαρίσεις τους άλλους.

3. «Θεὸς γὰρ ἀκατάληπτος.»
   Ο Θεός είναι απερίγραπτος και ακατανόητος.

4. «Σιωπὴ μᾶλλον θεολογία.»
    Η σιωπή είναι ανώτερη θεολογία από τα λόγια.

5. «Ὁ Θεὸς φῶς ἐστι τοῖς καθαροῖς.»
   Ο Θεός γίνεται φως για τις καθαρές καρδιές.

6. «Μηχανὴ σωτηρίας ἡ ταπείνωσις.»
    Η ταπείνωση είναι μηχανή σωτηρίας.

7. «Ἀγάπη ἐστὶ Θεοῦ ὄνομα.»
    Η αγάπη είναι το ίδιο το όνομα του Θεού.

8. «Ἀσκησις χωρίς ἀγάπης, σκληρότης.»
    Άσκηση χωρίς αγάπη είναι σκληρότητα.

9. «Ἐκκλησία ἄνευ ἀληθείας, σῶμα ἄνευ ψυχῆς.»
    Εκκλησία χωρίς αλήθεια είναι σώμα χωρίς ψυχή.

10. «Μηδέποτε φιλόδοξος ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ.»
     Μην είσαι ποτέ φιλόδοξος μέσα στην Εκκλησία.

11. «Ἡ θεολογία γεννᾶται ἐν προσευχῇ.»
     Η θεολογία γεννιέται στην προσευχή.

12. «Πίστις ἄνευ ἔργων, νεκρά.»
     Πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή.

13. «Οὐ λόγος σῴζει, ἀλλὰ βίος.»
     Δεν σώζει ο λόγος, αλλά ο τρόπος ζωής.

14. «Ἀληθινὸς πλούτος, ἡ ἀρετή.»
     Αληθινός πλούτος είναι η αρετή.

15. «Ἡ ἀγάπη νικᾷ τὸν φόβον.»
     Η αγάπη νικά τον φόβο.

16. «Ἡ ταπείνωσις γεννᾷ χάριν.»
     Η ταπείνωση γεννά τη χάρη.

17. «Ἀλήθεια ἄνευ ἀγάπης, πληγή.»
     Η αλήθεια χωρίς αγάπη πληγώνει.

18. «Ὁ Θεὸς ἐνοικεῖ ἐν καθαρᾷ καρδίᾳ.»
     Ο Θεός κατοικεί σε καθαρή καρδιά.

19. «Ἡ Ἐκκλησία, λιμὴν σωτηρίας.»
     Η Εκκλησία είναι λιμάνι σωτηρίας.

20. «Θεολογία = ζωή ἐν Χριστῷ.»
     Θεολογία σημαίνει ζωή εν Χριστώ.

1. Τριαδολογία

Η συμβολή του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου στη διαμόρφωση της Ορθόδοξης Τριαδολογίας υπήρξε καθοριστική και θεμελιώδης για ολόκληρη την πατερική παράδοση. Στους Θεολογικούς του Λόγους διατυπώνει με σαφήνεια το δόγμα της μίας ουσίας και των τριών υποστάσεων, αποφεύγοντας τόσο τη διάσπαση της θεότητας όσο και τη σύγχυση των προσώπων. Η θεολογική του σκέψη κινείται σε ισορροπία ανάμεσα στην ενότητα της θείας ουσίας και τη διάκριση των προσώπων του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Ο Γρηγόριος αντιλαμβάνεται την Τριάδα όχι ως φιλοσοφικό σχήμα αλλά ως ζώσα κοινωνία προσώπων αγάπης. Η θεολογία του δεν είναι αφηρημένη οντολογία, αλλά θεολογία σχέσης. Ο Θεός δεν είναι μοναχική ουσία αλλά κοινωνία. Αυτή η τριαδική θεώρηση επηρέασε καθοριστικά την εκκλησιολογία, την ανθρωπολογία και την ηθική της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η Αγία Τριάδα γίνεται πρότυπο κοινωνίας, ενότητας και αγάπης για την ανθρώπινη ζωή και την εκκλησιαστική κοινότητα (McGuckin, 2001; Daley, 2006).

2. Αποφατική Θεολογία

Κεντρικό στοιχείο της θεολογίας του Αγίου Γρηγορίου αποτελεί η αποφατική προσέγγιση του Θεού. Ο Θεός, κατά τον Γρηγόριο, δεν μπορεί να συλληφθεί από τη διάνοια ούτε να περιοριστεί σε έννοιες και ορισμούς. Η ανθρώπινη γλώσσα αποδεικνύεται ανεπαρκής μπροστά στο άπειρο της θείας ουσίας. Γι’ αυτό και η αληθινή θεολογία γεννιέται μέσα στη σιωπή, την προσευχή και τη μυστική εμπειρία. Η αποφατικότητα δεν οδηγεί σε αγνωστικισμό, αλλά σε ταπείνωση και σεβασμό του μυστηρίου. Ο άνθρωπος δεν γνωρίζει τον Θεό ως αντικείμενο γνώσης, αλλά ως πρόσωπο σχέσης. Η γνώση του Θεού είναι εμπειρική, όχι διανοητική. Μέσα από αυτή τη θεολογική προσέγγιση, ο Γρηγόριος θεμελιώνει την Ορθόδοξη μυστική παράδοση, η οποία κορυφώνεται αργότερα στον ησυχασμό. Η σιωπή γίνεται πράξη θεολογίας και η προσευχή μετατρέπεται σε χώρο θεογνωσίας (Lossky, 1997; McGuckin, 2001).

3. Ηθική και Ασκητική Θεολογία

Για τον Άγιο Γρηγόριο, η θεολογία δεν είναι θεωρητική γνώση αλλά τρόπος ζωής. Η ηθική και η άσκηση προηγούνται της δογματικής κατανόησης. Χωρίς καθαρότητα καρδιάς, η θεολογία μετατρέπεται σε ιδεολογία. Η πνευματική ζωή είναι προϋπόθεση θεολογίας και όχι αποτέλεσμα της. Ο άνθρωπος καλείται πρώτα να θεραπεύσει τον εαυτό του και μετά να θεολογήσει. Η άσκηση δεν έχει χαρακτήρα τιμωρητικό αλλά θεραπευτικό. Σκοπός της δεν είναι η καταπίεση του σώματος, αλλά η ελευθερία της ψυχής από τα πάθη. Η αρετή δεν είναι ηθικισμός αλλά μετοχή στη θεία ζωή. Ο Γρηγόριος συνδέει την ηθική ζωή με την αγάπη, την ταπείνωση και τη διάκριση. Η αληθινή άσκηση οδηγεί στη συμπόνια και όχι στη σκληρότητα. Έτσι, η ηθική του θεολογία αποκτά ανθρωποκεντρικό και σωτηριολογικό χαρακτήρα (Daley, 2006; Μαντζαρίδης, 2003).

4. Εκκλησιολογία

Η εκκλησιολογική θεώρηση του Αγίου Γρηγορίου δεν είναι θεσμική αλλά θεραπευτική και σωτηριολογική. Η Εκκλησία δεν ορίζεται ως μηχανισμός εξουσίας, αλλά ως χώρος κοινωνίας, θεραπείας και μεταμόρφωσης του ανθρώπου. Ο Άγιος  Γρηγόριος βλέπει την Εκκλησία ως πνευματικό νοσοκομείο, όπου ο άνθρωπος θεραπεύεται από την αμαρτία και την υπαρξιακή του διάσπαση. Η ιεραρχία δεν είναι εξουσία, αλλά διακονία. Ο ποιμένας δεν είναι άρχοντας, αλλά θεραπευτής και πατέρας. Η εκκλησιαστική ζωή θεμελιώνεται στη σχέση, όχι στον τύπο. Το μυστήριο της Εκκλησίας είναι η εν Χριστώ ενότητα των προσώπων. Ο Γρηγόριος αντιλαμβάνεται την Εκκλησία ως εικόνα της Αγίας Τριάδας: ενότητα μέσα στη διαφορά. Η Εκκλησία γίνεται έτσι προέκταση της τριαδικής ζωής μέσα στην ιστορία και τόπος σωτηρίας του ανθρώπου (Φειδάς, 1994; McGuckin, 2001).

---

Εκκλησίες αφιερωμένες στον Άγιο Γρηγόριο

• Ιερός Ναός Αγίου Γρηγορίου Θεολόγου – Νέα Σμύρνη

• Ιερός Ναός Αγίου Γρηγορίου Θεολόγου – Θεσσαλονίκη

• Ιερός Ναός Αγίου Γρηγορίου Θεολόγου – Λευκωσία

• Παρεκκλήσια σε Μονές Αγίου Όρους

• Ναοί στη Μικρά Ασία και στην Καππαδοκία

Απολυτίκιο (Ήχος α’)

Ἀπολυτίκιον

Τὴν τοῦ ποιμένος φλογερὰν ζῆλον μιμησάμενος,

καὶ τὴν τῆς θεολογίας χάριν κοσμήσας τὴν Ἐκκλησίαν,

Ἱεράρχα Γρηγόριε,

πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ

σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

Ευχή

Άγιε Γρηγόριε Θεολόγε,

φώτισε τον νου μας,

καθάρισε την καρδιά μας,

δίδαξέ μας τη σιωπή που γεννά προσευχή,

την ταπείνωση που γεννά χάρη,

και την αγάπη που γεννά σωτηρία.

Αμήν.

Βιβλιογραφία  

 Daley, B. E. (2006). Gregory of Nazianzus. Routledge.

Lossky, V. (1997). The Mystical Theology of the Eastern Church. St Vladimir’s Seminary Press.

McGuckin, J. A. (2001). Saint Gregory of Nazianzus: An Intellectual Biography. St Vladimir’s Seminary Press.

Μαντζαρίδης, Γ. (2003). Πατερική Θεολογία. Θεσσαλονίκη: Πουρναράς.

Φειδάς, Β. (1994). Εκκλησιαστική Ιστορία. Αθήνα: Γρηγόρης.

-Λόγος Θείου Φωτός