Οι τρεις φίλες της πνευματικής ζωής: Απόσταση, Υπομονή και Σιωπή

 

                                                     Φωτό: Αφροδίτη Δέλλια στο FB

1. Εισαγωγή

Στην πνευματική παράδοση της Ορθοδόξου Εκκλησίας, οι αρετές δεν παρουσιάζονται ως αφηρημένες ηθικές έννοιες, αλλά ως ζωντανές πραγματικότητες που αγιάζουν τον άνθρωπο και τον ενώνουν με τον Θεό. Οι Πατέρες μιλούν για την άσκηση όχι ως αυτοσκοπό, αλλά ως τρόπο θεραπείας της καρδιάς. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μπορούμε να προσεγγίσουμε τρεις «Αγίες» μορφές – την Απόσταση, την Υπομονή και τη Σιωπή – όχι ως ποιητική μεταφορά, αλλά ως τρεις πυλώνες της εν Χριστώ ζωής.

Όπως διδάσκει ο Όσιος Πορφύριος ο Καυσοκαλυβίτης, το ουσιαστικό είναι να φύγουμε από τον τύπο και να πορευθούμε στην ουσία, και ό,τι γίνεται να γίνεται από αγάπη. Οι τρεις αυτές αρετές αποτελούν εκφράσεις αυτής της αγάπης, όταν βιώνονται με διάκριση και ταπείνωση.

2. Η Αγία Απόσταση: Η διάκριση της αγάπης

Η «Αγία Απόσταση» δεν είναι αδιαφορία ούτε ψυχρότητα. Είναι η διάκριση που γνωρίζει πότε η παρουσία μας ωφελεί και πότε πνίγει. Στην πατερική θεολογία, η διάκριση θεωρείται «μητέρα των αρετών». Ο Μέγας Βασίλειος επισημαίνει ότι η αγάπη πρέπει να ασκείται «κατ’ επίγνωσιν», δηλαδή με σοφία και μέτρο (Βασίλειος, Επιστολή 2).

Ο άνθρωπος συχνά συγχέει την προσκόλληση με την αγάπη. Θέλει να ελέγχει, να επιβεβαιώνεται, να εξαρτά. Όμως η αυθεντική αγάπη σέβεται την ελευθερία του άλλου. Ο Θεός ο ίδιος δεν καταλύει την ελευθερία του ανθρώπου· στέκεται «έξωθεν της θύρας και κρούει» (Αποκ. 3:20). Η απόσταση, όταν πηγάζει από ταπείνωση, γίνεται χώρος Θείς Χάριτος.

Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος τονίζει ότι ο αληθινά ελεήμων άνθρωπος σέβεται τον ρυθμό του άλλου και δεν επιβάλλεται. Η βίαιη «αγάπη» τραυματίζει. Η διάκριση όμως οικοδομεί.

2.1 Πνευματικός μαργαρίτης

 Η απόσταση ως αρετή θεραπεύει την ιδιοκτησιακή διάθεση της καρδιάς. Μας μαθαίνει να αγαπούμε χωρίς να κατέχουμε. Αποκαλύπτει τα κίνητρά μας: θέλουμε τον άλλον για τον εαυτό μας ή για τον Θεό; Δημιουργεί χώρο ελευθερίας, όπου ο άλλος μπορεί να αναπνεύσει. Καλλιεργεί την εμπιστοσύνη στη θεία Πρόνοια. Διδάσκει ότι δεν είμαστε σωτήρες κανενός. Ενισχύει την αυτογνωσία, διότι η σιωπηλή απομάκρυνση μας φέρνει αντιμέτωπους με τα πάθη μας. Καταπολεμά τη ζήλια και την ανασφάλεια. Γίνεται άσκηση ταπεινώσεως. Προστατεύει τις σχέσεις από την φθορά της υπερβολής. Τελικά, οδηγεί στην καθαρότητα της αγάπης.

 Παράδειγμα  

Μια μητέρα βλέπει το παιδί της να απομακρύνεται πνευματικά. Αντί να το πιέσει με ελέγχους και κατηγορίες, επιλέγει να προσευχηθεί και να του δώσει χώρο. Η σχέση διασώζεται. Το παιδί επιστρέφει όχι από φόβο, αλλά από ελεύθερη επιλογή. Η απόσταση έγινε γέφυρα.

3. Η Αγία Υπομονή: Η αντοχή της ελπίδας

Η Υπομονή είναι από τις κεντρικές αρετές της Καινής Διαθήκης. «Εν τη υπομονή υμών κτήσασθε τας ψυχάς υμών» (Λουκ. 21:19). Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμηνεύει ότι η υπομονή δεν είναι παθητικότητα, αλλά ενεργός εμπιστοσύνη στο σχέδιο του Θεού (Ομιλίες εις Ματθαίον).

Στην πατερική παράδοση, η υπομονή συνδέεται με τη σταυρική αγάπη. Ο Χριστός δεν κατέβηκε από τον Σταυρό· υπέμεινε μέχρι τέλους. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής διδάσκει ότι η υπομονή καθαρίζει το θέλημα και το εναρμονίζει με το θείο θέλημα. Όταν ο άνθρωπος παύει να αντιδρά εμπαθώς και αποδέχεται τον πόνο ως παιδαγωγία, τότε ωριμάζει πνευματικά.

Η υπομονή είναι μαρτύριο συνειδήσεως. Στον σύγχρονο κόσμο της ταχύτητας και της άμεσης ικανοποίησης, η υπομονή φαίνεται ξεπερασμένη. Κι όμως, είναι ο δρόμος προς τη βαθιά ειρήνη. Δεν σημαίνει ανοχή στην αδικία, αλλά αντοχή χωρίς μίσος.

3.1 Πνευματικός μαργαρίτης 

 Η υπομονή γεννά ταπείνωση, διότι αποκαλύπτει την αδυναμία μας. Μας διδάσκει να περιμένουμε τον χρόνο του Θεού. Καλλιεργεί την εμπιστοσύνη και διαλύει την αγωνία. Μεταμορφώνει τον πόνο σε προσευχή. Ενισχύει την εσωτερική σταθερότητα. Μας απαλλάσσει από τη βιασύνη που οδηγεί σε λάθη. Εξαγνίζει τα κίνητρα των πράξεών μας. Προστατεύει από την απελπισία. Γίνεται μυστική συμμετοχή στο πάθος του Χριστού. Τελικά, γεννά χαρά που δεν εξαρτάται από εξωτερικές συνθήκες.

Παράδειγμα  

Ένας εργαζόμενος υφίσταται αδικία στον χώρο εργασίας. Αντί να εκραγεί, εργάζεται με συνέπεια και προσεύχεται. Με τον χρόνο, η αλήθεια αποκαλύπτεται. Η υπομονή του γίνεται μαρτυρία ήθους και κερδίζει τον σεβασμό όλων.

4. Η Αγία Σιωπή: Η γλώσσα της ταπεινώσεως

Η Σιωπή είναι ίσως η δυσκολότερη αρετή. Ο λόγος έχει δύναμη δημιουργίας αλλά και καταστροφής. Ο Άγιος Εφραίμ ο Σύρος προσεύχεται: «Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου… λόγον αργόν μη μοι δως». Η σιωπή δεν είναι άρνηση επικοινωνίας, αλλά φύλαξη της καρδιάς.

Οι Πατέρες της ερήμου έβλεπαν στη σιωπή τον χώρο όπου μιλά ο Θεός. Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος γράφει ότι η σιωπή του σώματος γεννά τη σιωπή της καρδιάς, και τότε ο άνθρωπος γεύεται την παρουσία του Θεού.

Η γλώσσα συχνά προδίδει την υπερηφάνεια. Με τα λόγια πληγώνουμε, απογοητεύουμε, κατακρίνουμε. Η σιωπή γίνεται άσκηση εγκρατείας. Δεν σημαίνει ότι δεν μιλούμε ποτέ· σημαίνει ότι μιλούμε όταν ωφελεί.

4.1 Πνευματικός μαργαρίτης 

 Η σιωπή καλλιεργεί αυτοέλεγχο. Φανερώνει τον εσωτερικό μας κόσμο. Μας βοηθά να ακούμε βαθύτερα. Μειώνει τις συγκρούσεις. Δημιουργεί χώρο για προσευχή. Προστατεύει από την κατάκριση. Ενισχύει τη διάκριση. Μας φέρνει σε επαφή με τις σκέψεις μας. Καθαρίζει την καρδιά από την πολυλογία. Τελικά, οδηγεί σε λόγο μεστό και αληθινό.

 Παράδειγμα  

Σε μια οικογενειακή ένταση, κάποιος επιλέγει να μη συνεχίσει τον καβγά. Σιωπά, προσεύχεται, περιμένει. Η ένταση υποχωρεί. Την επόμενη ημέρα, ο διάλογος γίνεται με ηρεμία. Η σιωπή έσωσε την ενότητα.

5. Συμπέρασμα

Η Απόσταση, η Υπομονή και η Σιωπή δεν είναι απλώς ηθικές συμβουλές. Είναι οδοί θεώσεως. Εκφράζουν την αγάπη που δεν επιβάλλεται, την ελπίδα που αντέχει και τη σοφία που γνωρίζει πότε να μιλήσει και πότε να σωπάσει.

Στην ουσία τους, οι τρεις αυτές αρετές μάς καλούν να εξέλθουμε από το εγώ και να εισέλθουμε στο μυστήριο της ταπεινώσεως. Όπως τονίζει ο Όσιος Πορφύριος, η Θεία Χάρη δεν προσελκύεται από εξωτερικές πράξεις, αλλά από την καθαρότητα της αγάπης.

Είθε να γίνουν και για εμάς τρεις αχώριστες φίλες. Να μας διδάσκουν τη διάκριση, να μας στηρίζουν στις δοκιμασίες και να φυλάσσουν την καρδιά και το στόμα μας. Είθε  ο Κύριος να χαρίζει σε όλους μας πνεύμα ταπεινώσεως, αγάπης και ειρήνης, ώστε οι σχέσεις μας να γίνουν εικόνες της Βασιλείας Του. Αμήν.

 Θερμές ευχαριστίες στην κα Μαρία Φ. Ηλιοπούλου, Αγιογράφο, για την πρόταση του θέματος προς ανάπτυξη.

6. Βιβλιογραφία  

Βασίλειος Καισαρείας. (1981). Επιστολές (PG 32). Αθήνα: Πατερικαί Εκδόσεις.

Εφραίμ ο Σύρος. (1998). Προσευχές και ύμνοι. Θεσσαλονίκη: Ορθόδοξος Κυψέλη.

Ισαάκ ο Σύρος. (2003). Ασκητικοί λόγοι. Αθήνα: Ετοιμασία.

Ιωάννης ο Χρυσόστομος. (1988). Ομιλίες εις Ματθαίον (PG 57-59). Αθήνα: Πατερικαί Εκδόσεις.

Μάξιμος ο Ομολογητής. (1990). Κεφάλαια περί αγάπης. Αθήνα: Γρηγόρης.

Πορφύριος Καυσοκαλυβίτης. (2003). Βίος και λόγοι. Αθήνα: Ι.Μ. Χρυσοπηγής.

-Λόγος Θείου Φωτός