Αγία Φιλοθέη: Ασκητική αυταπάρνηση και κοινωνική επανάσταση

 

1. Εισαγωγή

Η Αγία Φιλοθέη η Αθηναία (1522–1589), η επονομαζόμενη «Κυρά των Αθηνών», αποτελεί μία από τις λαμπρότερες μορφές της περιόδου της Τουρκοκρατίας. Το πρόσωπό της συνδυάζει την αρχοντική καταγωγή με την ασκητική αυταπάρνηση, τη μυστική προσευχή με την έμπρακτη κοινωνική επανάσταση. Σε μια εποχή κατά την οποία ο ελληνικός λαός βίωνε τη σκληρότητα της οθωμανικής κυριαρχίας, εκείνη ανέδειξε ένα πρότυπο πίστεως, φιλανθρωπίας και εθνικής συνείδησης, που υπερέβαινε τα στενά όρια της προσωπικής ευσέβειας και μεταβαλλόταν σε οργανωμένο έργο αγάπης.

2. Ο βίος και η κοινωνική δράση  της Αγίας Φιλοθέης

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1522 με το όνομα Ρηγούλα Μπενιζέλου, από επιφανή και εύπορη οικογένεια. Οι γονείς της, άνθρωποι με κύρος αλλά και πίστη, της έδωσαν επιμελημένη ανατροφή. Από μικρή διακρινόταν για την κλίση της προς την προσευχή και την ελεημοσύνη. Ο γάμος της πραγματοποιήθηκε σε   ηλικία 14 ετών, σύμφωνα με τα ήθη της εποχής, όμως σύντομα έμεινε χήρα. Η εμπειρία αυτή δεν τη λύγισε· αντίθετα, έγινε η απαρχή μιας ολοκληρωτικής αφιέρωσης στον Θεό.

Το 1551 ίδρυσε τη Μονή του Αγίου Ανδρέα στην Πλάκα και εκάρη μοναχή λαμβάνοντας το όνομα Φιλοθέη. Η μονή δεν υπήρξε απλώς τόπος προσευχής, αλλά κέντρο πνευματικής και κοινωνικής αναγέννησης της Αθήνας. Η ίδια ζούσε ασκητικά, με νηστεία και αγρυπνία, αλλά ταυτόχρονα διαχειριζόταν με σοφία την περιουσία της, μετατρέποντάς την σε μέσο κοινωνικής προσφοράς. Η πνευματική της ζωή τροφοδοτούσε το κοινωνικό της έργο· η αγάπη προς τον Θεό γινόταν αγάπη προς τον άνθρωπο.

Το κοινωνικό έργο της Αγίας Φιλοθέης υπήρξε οργανωμένο, πολυδιάστατο και πρωτοποριακό. Σε μια περίοδο όπου η δουλεία, η αμάθεια και η φτώχεια κυριαρχούσαν, εκείνη δημιούργησε ένα δίκτυο πρόνοιας που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως το πρώτο συγκροτημένο κοινωνικό σύστημα της μεταβυζαντινής Αθήνας.

3. Πυλώνες δράσης της Αγίας Φιλοθέης

Πρώτος πυλώνας της δράσης της υπήρξε η παιδεία. Ίδρυσε σχολεία για τα ελληνόπουλα, προσφέροντας στοιχειώδη μόρφωση σε αγόρια και κορίτσια. Η εκπαίδευση εκείνη δεν περιοριζόταν στη γραφή και την ανάγνωση· περιλάμβανε κατήχηση, εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας και καλλιέργεια της ορθόδοξης συνείδησης. Σε συνθήκες δουλείας, η γλώσσα και η πίστη ήταν τα τελευταία οχυρά του Γένους. Για παράδειγμα, ένα παιδί που μάθαινε να διαβάζει το Ψαλτήρι όχι μόνο αποκτούσε γνώση, αλλά διατηρούσε ζωντανή την πολιτισμική του ταυτότητα. Έτσι, η Φιλοθέη δεν παρείχε απλώς εκπαίδευση, αλλά θεμελίωνε ελευθερία εσωτερική.

Ιδιαίτερη μέριμνα έδειξε για τις γυναίκες. Ίδρυσε το συγκρότημα που ονομάστηκε «Παρθενώνας», ένα είδος σχολής θηλέων, όπου οι νέες μάθαιναν γράμματα, υφαντική, ραπτική και οικιακή οικονομία. Σε μια εποχή όπου η γυναίκα συχνά θεωρούνταν ευάλωτη και εξαρτημένη, η Αγία πρόσφερε τα μέσα για μια στοιχειώδη αυτάρκεια. Να φανταστεί κανείς μια νεαρή κοπέλα, ορφανή ή φτωχή, που αντί να οδηγηθεί σε εξευτελισμό ή αναγκαστικό γάμο, αποκτούσε δεξιότητες και μπορούσε να εργαστεί τίμια. Αυτό αποτελούσε αληθινή χειραφέτηση.

Συγκλονιστική υπήρξε η δράση της στην απελευθέρωση αιχμαλώτων από τα σκλαβοπάζαρα. Με προσωπικά της έξοδα εξαγόραζε Έλληνες και Ελληνίδες που είχαν συλληφθεί. Ιδιαίτερη έμφαση έδινε στις γυναίκες που κινδύνευαν να οδηγηθούν σε χαρέμια. Τις φιλοξενούσε κρυφά και συχνά τις φυγάδευε προς νησιά όπως τη Τζιά,  Άνδρο και  Σαλαμίνα. Σκεφθείτε μια νέα γυναίκα που, μέσα σε απόγνωση, έβλεπε μπροστά της την προοπτική βίαιου εξισλαμισμού. Η παρέμβαση της Αγίας Φιλοθέης δεν ήταν απλώς πράξη φιλανθρωπίας, αλλά πράξη έμπρακτης αντίστασης.

Στον τομέα της υγείας, ίδρυσε νοσοκομεία και πτωχοκομεία κοντά στη Μονή του Αγίου Ανδρέα. Εκεί προσφερόταν τροφή, περίθαλψη και φροντίδα ανεξαρτήτως φυλής ή θρησκείας. Η πράξη αυτή μαρτυρεί βαθιά ευαγγελική συνείδηση. Όπως ο Χριστός θεράπευε χωρίς διάκριση, έτσι και η Αγία Φιλοθέη άνοιγε τις πόρτες σε Έλληνες, Τούρκους και Φράγκους. Ένας ασθενής που δεν είχε χρήματα ή συγγενείς έβρισκε καταφύγιο και αξιοπρέπεια.

Παράλληλα δημιούργησε εργαστήρια και αγροκτήματα στα μετόχια της, ιδίως στη Φιλοθέη και στα Πατήσια. Εκεί καλλιεργούνταν τρόφιμα για τη στήριξη του φιλανθρωπικού έργου, ενώ προσφερόταν εργασία σε άπορους. Ένας άνεργος Αθηναίος δεν λάμβανε απλώς ελεημοσύνη, αλλά αποκτούσε εργασία και αίσθηση αξιοπρέπειας. Η προσφορά της δεν καλλιεργούσε εξάρτηση, αλλά ενίσχυε την αυτοδυναμία.

Το έργο της, ωστόσο, προκάλεσε την οργή των οθωμανικών αρχών. Η προστασία γυναικών από τον εξισλαμισμό θεωρήθηκε πρόκληση. Κατά τη διάρκεια αγρυπνίας στο μετόχι του Αγίου Ανδρέα στα Πατήσια, Τούρκοι εισέβαλαν και τη βασάνισαν άγρια. Τα τραύματα που υπέστη οδήγησαν στην κοίμησή της στις 19 Φεβρουαρίου 1589, στην Καλογρέζα. Το μαρτύριό της σφράγισε μια ζωή ολοκληρωτικής προσφοράς.

Μετά την κοίμησή της, το σώμα της βρέθηκε άφθαρτο και ευωδιάζον. Πολλές θεραπείες αποδίδονται στις πρεσβείες της, ενώ πιστοί μαρτυρούν πνευματική ενίσχυση και παρηγορία. Το ιερό λείψανό της φυλάσσεται σήμερα στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών, υπενθυμίζοντας ότι η αγιότητα δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά ιστορική πραγματικότητα.

4. Πνευματικοί Μαργαρίτες

 4.1 Η αγάπη ως σταυρική προσφορά.

Η Αγία Φιλοθέη δίδαξε ότι η αγάπη δεν εξαντλείται σε συναισθηματισμούς, αλλά απαιτεί θυσία. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι «οὐδὲν οὕτω ψυχρὸν ὡς Χριστιανὸς μὴ μεριμνῶν ὑπὲρ σωτηρίας τοῦ πλησίον». Η αγάπη είναι ευθύνη. Η Αγία Φιλοθέη δεν κράτησε την περιουσία της για ασφάλεια· τη διέθεσε για τον άλλον. Στην καθημερινή ζωή, ένας οικογενειάρχης που στερείται προσωπική άνεση για να στηρίξει έναν άνεργο συγγενή βιώνει την ίδια λογική θυσίας. Η πατερική διδασκαλία βλέπει στον πλησίον την εικόνα του Θεού. Όταν βοηθούμε έμπρακτα, κοινωνούμε του Σταυρού. Η θυσιαστική αγάπη μεταμορφώνει και τον δότη και τον δέκτη.

4.2  Η παιδεία ως διακονία φωτός.

Ο Μέγας Βασίλειος υπογραμμίζει ότι η παιδεία κατευθύνει την ψυχή προς την αρετή. Η Αγία Φιλοθέη, ιδρύοντας σχολεία, επένδυσε στο μέλλον του Γένους. Η μόρφωση δεν ήταν απλή γνώση, αλλά καλλιέργεια ήθους. Σήμερα, όταν ένας δάσκαλος αφιερώνει χρόνο σε μαθητές που δυσκολεύονται, συνεχίζει αυτό το πνεύμα. Η υπομονή, η ενθάρρυνση, η μετάδοση αξιών αποτελούν πράξεις πνευματικής μητρότητας και πατρότητας. Η αληθινή παιδεία φωτίζει τον νου και θερμαίνει την καρδιά.

4.3 Η υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος μιλά για την ισότητα όλων ενώπιον του Θεού. Η Αγία Φιλοθέη προστάτευσε γυναίκες που κινδύνευαν από κακοποίηση και εξισλαμισμό. Η πράξη της ήταν ομολογία ότι κάθε άνθρωπος έχει ανεκτίμητη αξία. Στη σύγχρονη κοινωνία, η στήριξη μιας κακοποιημένης γυναίκας, η καταγγελία της αδικίας ή η φιλοξενία ενός ανθρώπου σε ανάγκη αποτελούν συνέχεια αυτής της μαρτυρίας. Η αξιοπρέπεια δεν είναι θεωρία· είναι πράξη υπεράσπισης του αδύναμου.

 4.4 Η πίστη που νικά τον φόβο.

Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής διδάσκει ότι η τέλεια αγάπη εκβάλλει τον φόβο. Η Αγία γνώριζε τον κίνδυνο, αλλά δεν υποχώρησε. Η εμπιστοσύνη της στον Θεό υπερίσχυσε της απειλής της εξουσίας. Στην καθημερινότητα, όταν κάποιος αρνείται να συμμετάσχει σε άδικη πράξη στον χώρο εργασίας του, παρότι φοβάται τις συνέπειες, μιμείται αυτή την παρρησία. Η πίστη γεννά ελευθερία εσωτερική, που καμία εξωτερική δύναμη δεν μπορεί να την καταργήσει.

4.5  Η κοινωνική προσφορά ως εθνική και εκκλησιαστική διακονία.

Η δράση της Αγίας Φιλοθέης δεν ήταν μόνο φιλανθρωπία· ήταν διατήρηση της ταυτότητας του λαού. Η πατερική παράδοση, όπως φαίνεται και στον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό αργότερα, συνδέει την πίστη με την παιδεία και την κοινωνική αφύπνιση. Σήμερα, η εθελοντική συμμετοχή σε ενοριακά συσσίτια, η στήριξη πολύτεκνων οικογενειών ή η ενίσχυση νέων ανθρώπων που αναζητούν εργασία αποτελούν συνέχιση αυτής της διακονίας. Όταν η πίστη εκφράζεται κοινωνικά, τότε γίνεται δύναμη αναγέννησης.

5. Ευχές

Είθε η Αγία Φιλοθέη να πρεσβεύει υπέρ της πόλεως των Αθηνών και υπέρ παντός του ελληνικού λαού. Να εμπνέει τους άρχοντες σε δικαιοσύνη, τους γονείς σε υπευθυνότητα, τους νέους σε καθαρότητα και τόλμη. Να μας διδάσκει ότι η αληθινή ελευθερία πηγάζει από την αγάπη και ότι η κοινωνική προσφορά αποτελεί καρπό ζωντανής πίστεως. Αμήν.

6. Βιβλιογραφία  

Αγιολόγιον της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Βασίλειος ο Μέγας, Ομιλίαι εις την Εξαήμερον.

Γρηγόριος ο Θεολόγος, Λόγοι Θεολογικοί.

Δημητρακόπουλος, Ιστορία των Αθηνών.

Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλίαι εις το Κατά Ματθαίον.

Μάξιμος ο Ομολογητής, Κεφάλαια περί αγάπης.

Συναξάριον της 19ης Φεβρουαρίου.

-Λόγος Θείου Φωτός