Η εποχή της αφθονίας: Δημιουργοί νοήματος και καταναλωτές αφθονίας

 

Φωτό: Ε.Η.Κ.

 

1. Εισαγωγή: Από την έλλειψη στην αφθονία

Η προοπτική μιας «εποχής της αφθονίας», όπως την έχει περιγράψει ο Elon Musk, δεν αποτελεί απλώς τεχνολογική υπόσχεση· συνιστά υπαρξιακή πρόκληση. Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, με αιχμή οργανισμούς όπως η OpenAI, διαμορφώνει έναν νέο πολιτισμικό ορίζοντα όπου η παραγωγή αγαθών, υπηρεσιών και ακόμη και γνώσης ενδέχεται να καθίσταται όλο και λιγότερο εξαρτημένη από τον ανθρώπινο κόπο.

Το κεντρικό ερώτημα δεν είναι μόνο οικονομικό ή τεχνολογικό· είναι ανθρωπολογικό: τι γίνεται με την αρετή, το νόημα και την ταυτότητα του ανθρώπου όταν η ανάγκη παύει να αποτελεί κινητήρια δύναμη; Αν η έλλειψη υπήρξε ο παιδαγωγός της ανθρώπινης ιστορίας, τι θα συμβεί όταν αυτή υποχωρήσει; Η αφθονία υπόσχεται ελευθερία από τον μόχθο· ταυτόχρονα, όμως, απειλεί να απογυμνώσει τον άνθρωπο από εκείνη την υπαρξιακή ένταση που γεννά δημιουργία, υπευθυνότητα και υπέρβαση.

2. Η αρετή ως έργο: Φιλοσοφική θεμελίωση

Στην κλασική ελληνική σκέψη, η αρετή δεν είναι ιδέα αφηρημένη αλλά έξη — διαμορφώνεται μέσω της πράξης. Στα Ηθικά Νικομάχεια, ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι γινόμαστε δίκαιοι πράττοντας δίκαια και ανδρείοι πράττοντας ανδρεία. Η αρετή είναι αποτέλεσμα επανάληψης, άσκησης, κόπου. Σε έναν κόσμο όπου η εργασία αυτοματοποιείται, ο κίνδυνος δεν είναι απλώς η ανεργία· είναι η αποσύνδεση της πράξης από την καλλιέργεια του χαρακτήρα. Όταν η τεχνολογία επιτελεί τα έργα μας, ποια είναι η νέα «άσκηση» που θα γεννά αρετή;

Ο Karl Marx, από διαφορετική σκοπιά, θεωρούσε την εργασία ουσιώδες στοιχείο αυτοπραγμάτωσης. Η αλλοτρίωση εμφανίζεται όταν ο άνθρωπος χάνει τον έλεγχο του έργου του. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, η αλλοτρίωση μπορεί να λάβει νέα μορφή:όχ ι επειδή εργαζόμαστε υπερβολικά, αλλά επειδή παύουμε να εργαζόμαστε ουσιαστικά. Από υπαρξιακή άποψη, ο Albert Camus, στο έργο Ο Μύθος του Σισύφου, περιγράφει τον Σίσυφο ως ευτυχισμένο, διότι μέσα στον αγώνα του ανακαλύπτει τη συνείδηση και την ελευθερία του. Το νόημα δεν πηγάζει από το αποτέλεσμα αλλά από τη στάση απέναντι στο έργο. Αν η αφθονία αφαιρέσει τον «βράχο», ποια θα είναι η νέα υπαρξιακή πρόκληση;

3. Η ψυχολογία του νοήματος και το υπαρξιακό κενό

Στο Man’s Search for Meaning, ο Viktor Frankl εισάγει την έννοια του «υπαρξιακού κενού». Ο άνθρωπος, όταν στερείται νοήματος, στρέφεται στην ηδονή ή στην ισχύ. Η αφθονία ενδέχεται να πολλαπλασιάσει τις ευκαιρίες για ηδονή αλλά όχι απαραίτητα για νόημα. Η ψυχολογία επιβεβαιώνει ότι η βαθιά ικανοποίηση προκύπτει από την εμπλοκή σε δραστηριότητες που απαιτούν δεξιότητα, πρόκληση και αίσθηση σκοπού. Όταν όλα προσφέρονται άμεσα, ο ψυχισμός ενδέχεται να βρεθεί σε κατάσταση ατονίας. Ο σύγχρονος άνθρωπος κινδυνεύει όχι από τη στέρηση, αλλά από την υπερπληρότητα ερεθισμάτων. Η υπερβολική κατανάλωση εμπειριών μπορεί να οδηγήσει σε απονέκρωση της επιθυμίας. Όπως σημειώνει ο Frankl, η ευτυχία είναι παραπροϊόν νοήματος· δεν επιδιώκεται άμεσα. Επομένως, η αφθονία χωρίς υπαρξιακό προσανατολισμό μπορεί να παράγει ψυχολογική φτώχεια.

4. Κοινωνιολογικές προεκτάσεις: Από την εργασία στην ταυτότητα

Η εργασία δεν είναι μόνο μέσο βιοπορισμού· είναι θεμέλιο κοινωνικής αναγνώρισης. Η κοινωνιολογία έχει δείξει ότι οι ρόλοι που επιτελούμε συγκροτούν την αυτοαντίληψή μας. Στην εποχή της αυτοματοποίησης, ενδέχεται να αναδυθεί μια νέα μορφή κοινωνικού διαχωρισμού: όχι μόνο μεταξύ πλούσιων και φτωχών, αλλά μεταξύ «δημιουργών νοήματος» και «καταναλωτών αφθονίας». Αν η τεχνολογία συγκεντρώνει ισχύ σε λίγες υπερκεφαλαιοποιημένες εταιρείες, η κοινωνική ανισότητα μπορεί να ενταθεί. Παράλληλα, η αφθονία δύναται να απελευθερώσει χρόνο για τέχνη, εθελοντισμό, φροντίδα και πνευματική καλλιέργεια. Το ερώτημα είναι πολιτικό και πολιτισμικό: πώς θα οργανωθεί η κοινωνία ώστε η απελευθέρωση από τον μόχθο να μετατραπεί σε απελευθέρωση προς το νόημα;

5. Θεολογικός στοχασμός: Το έργο ως κλήση

Στη χριστιανική θεολογία, η εργασία δεν είναι τιμωρία αλλά κλήση. Ο άνθρωπος καλείται να συνεργεί με τον Θεό στη δημιουργία. Η έννοια της «κλήσης» (vocatio) προσδίδει ιερότητα στο έργο. Αν η τεχνητή νοημοσύνη αναλάβει μεγάλο μέρος της παραγωγής, η θεολογική πρόκληση είναι να επαναπροσδιοριστεί η κλήση: όχι ως επιβίωση, αλλά ως διακονία. Το ερώτημα «τι κάνω για να ζήσω;» μπορεί να μετατραπεί σε «ποιον υπηρετώ;». Η αρετή, σε θεολογικό πλαίσιο, δεν εξαγοράζεται· καλλιεργείται. Η αφθονία μπορεί να καταστεί πειρασμός ειδωλολατρίας — λατρεία της ευκολίας, της άνεσης, της αυτάρκειας. Η πνευματική παράδοση υπενθυμίζει ότι η αληθινή πληρότητα δεν ταυτίζεται με την υλική αφθονία.

6. Τα υπέρ της αφθονίας

Η αφθονία, εάν ιδωθεί χωρίς φοβικά αντανακλαστικά, μπορεί να αποτελέσει τη μεγαλύτερη ανθρωπολογική ευκαιρία της ιστορίας. Για πρώτη φορά, ο άνθρωπος ενδέχεται να απαλλαγεί σε μεγάλο βαθμό από τον καταναγκαστικό μόχθο της επιβίωσης. Σκεφτείτε έναν νοσηλευτή που εργάζεται σε υπερφορτωμένο νοσοκομείο: η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναλάβει γραφειοκρατικές διαδικασίες, διαγνωστικές αναλύσεις ή διαχείριση δεδομένων, επιτρέποντάς του να αφιερώσει περισσότερο χρόνο στη φροντίδα του ασθενούς.  Η τεχνολογία, σε αυτή την εκδοχή, δεν αντικαθιστά την ανθρωπιά· την απελευθερώνει. Παράλληλα, η πρόσβαση στη γνώση μπορεί να καταστεί σχεδόν καθολική. Ένας μαθητής σε απομακρυσμένο χωριό θα μπορεί να λαμβάνει εξατομικευμένη εκπαίδευση υψηλού επιπέδου, προσαρμοσμένη στις ανάγκες του. Η αφθονία πληροφοριών, αν συνοδεύεται από κριτική παιδεία, μπορεί να ενισχύσει τη δημοκρατία και τη συμμετοχή. Επιπλέον, η αυτοματοποίηση βαρέων και επικίνδυνων επαγγελμάτων —όπως η εξόρυξη ή η διαχείριση τοξικών αποβλήτων— μπορεί να μειώσει σωματικούς κινδύνους και επαγγελματικές ασθένειες. Σκεφτείτε τον γονέα που σήμερα εργάζεται υπερωρίες για να καλύψει βασικές ανάγκες. Σε μια κοινωνία αφθονίας, ο χρόνος αυτός θα μπορούσε να μετατραπεί σε δημιουργική παρουσία μέσα στην οικογένεια, σε εθελοντική προσφορά ή σε καλλιτεχνική ενασχόληση. Η αφθονία, λοιπόν, δεν είναι απλώς υλική επάρκεια· είναι δυνητικά χρόνος — και ο χρόνος είναι το πιο σπάνιο υπαρξιακό αγαθό. Αν χρησιμοποιηθεί ορθά, μπορεί να μεταμορφώσει την κοινωνία από κοινωνία επιβίωσης σε κοινωνία καλλιέργειας.

7. Τα κατά της αφθονίας

Ωστόσο, κάθε αφθονία εμπεριέχει τον κίνδυνο της απονέκρωσης της επιθυμίας. Όταν όλα παρέχονται άμεσα, ο αγώνας που δίνει γεύση στην επίτευξη αμβλύνεται. Ένας νέος που αποκτά εύκολα εισόδημα μέσω παθητικών ψηφιακών μηχανισμών μπορεί να διαπιστώσει ότι, παρά την οικονομική του άνεση, βιώνει εσωτερικό κενό. Δεν είναι η έλλειψη χρημάτων που τον βασανίζει, αλλά η έλλειψη σκοπού. Ο Viktor Frankl είχε επισημάνει ότι η ηδονή, όταν επιδιώκεται ως αυτοσκοπός, οδηγεί τελικά σε πληθωρισμό και υποτίμηση. Το ίδιο συμβαίνει και με την ευκολία. Παράλληλα, υπάρχει ο κίνδυνος συγκέντρωσης ισχύος. Όταν λίγες τεχνολογικές οντότητες ελέγχουν κρίσιμες υποδομές γνώσης και παραγωγής, η κοινωνική ανισότητα δεν μειώνεται αλλά αναδιαμορφώνεται. Ο εργαζόμενος που αντικαθίσταται από αλγόριθμο δεν βιώνει απλώς οικονομική απώλεια· βιώνει απώλεια ταυτότητας. Το «τι κάνω» συνδέεται άρρηκτα με το «ποιος είμαι». Αν αυτό το «κάνω» αφαιρεθεί, χωρίς να αντικατασταθεί  από κάτι δημιουργικό, γεννάται κοινωνική αποξένωση. Επιπλέον, η υπερκατανάλωση εμπειριών —αδιάκοπη ψυχαγωγία, εικονικές πραγματικότητες, ατέρμονη ροή περιεχομένου— μπορεί να οδηγήσει σε ψυχολογική εξάρτηση. Όπως ο οργανισμός που συνηθίζει τη ζάχαρη χρειάζεται όλο και μεγαλύτερη δόση για να νιώσει ικανοποίηση, έτσι και ο άνθρωπος της αφθονίας ενδέχεται να απαιτεί συνεχώς εντονότερα ερεθίσματα. Η αφθονία, χωρίς εσωτερική πειθαρχία, μπορεί να καταλήξει σε παρακμή του χαρακτήρα.

8. Προτεινόμενες λύσεις: Προς μια ηθική της αφθονίας

Η παιδεία οφείλει να επανεκκινηθεί με ανθρωπιστικό πυρήνα, δίνοντας έμφαση όχι μόνο σε τεχνικές δεξιότητες αλλά και στη φιλοσοφία, την ηθική και τη θεολογία. Ένας νέος που μαθαίνει προγραμματισμό και τεχνητή νοημοσύνη, χωρίς να γνωρίζει την ιστορία των ιδεών ή την ηθική διάσταση των αποφάσεών του, κινδυνεύει να δημιουργήσει ισχυρά εργαλεία χωρίς κοινωνική ευθύνη. Σε αντίθεση, σχολεία που ενσωματώνουν μαθήματα φιλοσοφίας και κριτικής σκέψης, όπως πρωτοβουλίες σε σκανδιναβικές χώρες, δείχνουν ότι οι μαθητές αναπτύσσουν καλύτερη ικανότητα αυτοαντίληψης και συλλογικής λήψης αποφάσεων. Η αυτογνωσία και η κριτική σκέψη μπορούν να λειτουργήσουν ως αντίβαρο στην τεχνολογική ισχύ, προετοιμάζοντας τον άνθρωπο να χρησιμοποιήσει την αφθονία με νόημα και υπευθυνότητα.

Η δημιουργικότητα πρέπει να θεωρηθεί αρετή και τρόπος ζωής, όχι μόνο μέσο παραγωγής ή καριέρας. Η τέχνη, η κοινωνική καινοτομία ή η επιστημονική έρευνα μπορούν να αποτελέσουν καθημερινές πρακτικές αρετής, όπως η μουσική που διδάσκεται σε κοινωνικά εργαστήρια στην Ιταλία ή οι κοινοτικές βιβλιοθήκες που οργανώνουν εργαστήρια καινοτομίας. Η αρετή προκύπτει από την εκούσια ανάληψη έργου: ένας νέος εθελοντής που δημιουργεί δωρεάν ψηφιακά εργαλεία για κοινότητες, για παράδειγμα, καλλιεργεί τον χαρακτήρα του μέσα από την ενεργή συνεισφορά, όχι επειδή υποχρεούται. Ακόμη και η προσωπική τέχνη —ζωγραφική, συγγραφή, μουσική— μπορεί να αποτελέσει πρακτική αρετής όταν συνδέεται με πρόθεση και αφοσίωση, δίνοντας νόημα στην αφθονία του χρόνου και των πόρων.

Η ανάπτυξη κοινωνικών μοντέλων συμμετοχής είναι κρίσιμη για τη σωστή διαχείριση της αφθονίας. Συνεργατικά εγχειρήματα, όπως συνεταιρισμοί που παράγουν και διανέμουν προϊόντα με κοινωνικό όφελος, ή πλατφόρμες ανοιχτού κώδικα όπου όλοι μπορούν να συνεισφέρουν στη γνώση, αναδιανέμουν όχι μόνο πόρους αλλά και ευθύνη. Ένα παράδειγμα είναι οι κοινοτικές ενεργειακές πρωτοβουλίες στη Γερμανία, όπου πολίτες συμμετέχουν στη διαχείριση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Μέσω αυτής της συμμετοχής, η αφθονία δεν γίνεται εργαλείο ατομικής απομόνωσης αλλά συλλογικής ανάπτυξης, ενώ ταυτόχρονα ενισχύεται η αίσθηση σκοπού και συνείδησης υπευθυνότητας.

Η πνευματική ανανέωση αποτελεί άλλο κρίσιμο άξονα. Οι θεολογικές παραδόσεις μπορούν να προσφέρουν πλαίσιο νοήματος που δεν ταυτίζεται με την κατανάλωση ή την ηδονή. Η ενασχόληση με πνευματικές πρακτικές —προσευχή, διαλογισμός, εθελοντική κοινωνική προσφορά— καλλιεργεί εγκράτεια και ευγνωμοσύνη, καθιστώντας την αφθονία εργαλείο αυτογνωσίας και όχι παροδικής ευχαρίστησης. Παράδειγμα αποτελεί η χρήση κοινοτικών κέντρων διαλογισμού σε μεγάλες πόλεις, όπου άνθρωποι που εργάζονται σε τεχνολογικούς κλάδους αφιερώνουν χρόνο σε πνευματικές πρακτικές για να αντιμετωπίσουν την ψυχολογική υπερφόρτωση της αφθονίας.

Η ηθική ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης είναι επίσης απαραίτητη. Διαφάνεια, δημοκρατικός έλεγχος και όρια στη χρήση ισχυρών αλγορίθμων είναι απαραίτητα για να αποφευχθεί η συγκέντρωση υπερβολικής ισχύος στα χέρια λίγων εταιρειών. Στην Ε.Ε., για παράδειγμα, η προσέγγιση των κανονισμών AI Act δείχνει πως η νομοθεσία μπορεί να προστατεύσει την κοινωνία από καταχρηστική χρήση δεδομένων ή αυτοματοποιημένων αποφάσεων. Σε προσωπικό επίπεδο, η ηθική ρύθμιση σημαίνει ότι οι προγραμματιστές και οι χρήστες λαμβάνουν συνειδητές αποφάσεις για το πώς χρησιμοποιούν την τεχνολογία, εξασφαλίζοντας ότι η αφθονία εργαλείων και δεδομένων μετατρέπεται σε υπερδομή για δημιουργία, συνεργασία και ανθρωπιστική πρόοδο, αντί για χειραγώγηση ή απώλεια νοήματος.

9. Συμπέρασμα: Το δίλημμα του ανθρώπου

Η εποχή της αφθονίας δεν είναι αναγκαστικά εποχή παρακμής· είναι πεδίο δοκιμασίας. Ο άνθρωπος καλείται να επιλέξει αν θα παραδοθεί στην ευκολία ή αν θα μετατρέψει την αφθονία σε ευκαιρία ανώτερης δημιουργίας. Η αρετή δεν γεννάται από την έλλειψη καθαυτή, αλλά από την ελεύθερη ανταπόκριση σε ένα κάλεσμα. Αν η ανάγκη υπήρξε μέχρι σήμερα ο αυστηρός παιδαγωγός, η αφθονία μπορεί να γίνει ο λεπτός πειρασμός. Το μέλλον θα εξαρτηθεί από το αν θα καταφέρουμε να διατηρήσουμε την εσωτερική φλόγα της δημιουργίας χωρίς την εξωτερική πίεση της στέρησης. Ο Σίσυφος του Camus είναι ευτυχισμένος επειδή αγωνίζεται. Το ερώτημα της εποχής μας είναι αν μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι δημιουργώντας χωρίς να μας αναγκάζει η ανάγκη —  αν μπορούμε να επιλέξουμε τον «βράχο» μας, τον στόχο της ζωής μας που θα μάς δώσει πνευματικό νόημα. Η απάντηση δεν θα δοθεί από τις μηχανές, αλλά από την ανθρώπινη συνείδηση.

10. Βιβλιογραφία  

Aristotle. (2009). Nicomachean ethics (W. D. Ross, Trans.). Oxford University Press. (Original work published ca. 350 B.C.E.)

Camus, A. (1955). The myth of Sisyphus (J. O’Brien, Trans.). Vintage.

Frankl, V. E. (2006). Man’s search for meaning. Beacon Press. (Original work published 1946)

Marx, K. (1978). Economic and philosophic manuscripts of 1844. In R. C. Tucker (Ed.), The Marx-Engels reader (2nd ed.). Norton.

Musk, E. (2023). Public statements on artificial intelligence and abundance economy.

Sandel, M. J. (2012). What money can’t buy: The moral limits of markets. Farrar, Straus and Giroux.

Taylor, C. (1989). Sources of the self: The making of the modern identity. Harvard University Press.

-Λόγος Θείου Φωτός