1. Εισαγωγή
Η ορθόδοξη αγιολογική παράδοση διασώζει πλήθος διηγήσεων όπου η κτίση, και ιδιαίτερα τα ζώα, ανταποκρίνονται με τρόπο θαυμαστό στην αγιότητα του ανθρώπου. Οι ασκητές της ερήμου, απομακρυσμένοι από τον κόσμο, δεν βρέθηκαν σε αντιπαράθεση με τη φύση· αντιθέτως, συχνά έγιναν αποδέκτες της ειρηνικής της προσφοράς. Τα ζώα δεν παρουσιάζονται απλώς ως βοηθητικά πλάσματα, αλλά ως ενεργοί μάρτυρες της αποκαταστάσεως της χαμένης αρμονίας ανάμεσα στον άνθρωπο και στη δημιουργία.
Στην Αγία Γραφή ο άνθρωπος καλείται να είναι «κατ’ εικόνα» Θεού και διαχειριστής της κτίσεως. Με την πτώση, η σχέση αυτή διαταράχθηκε. Στους βίους όμως των Αγίων, βλέπουμε μια προεικόνιση της εσχατολογικής ειρήνης, όπου «λύκος και αρνίον» συνυπάρχουν αρμονικά. Το παρόν άρθρο εξετάζει συγκεκριμένα παραδείγματα από τον Συναξαριστή και τα συναφή αγιολογικά κείμενα, αναλύει τις ιδιότητες που αποδίδονται στα ζώα και διερευνά με ποιον τρόπο κατανοείται η θεία «ανταμοιβή» τους μέσα στο εκκλησιαστικό φρόνημα.
2. Παραδείγματα ζώων που υπηρέτησαν Αγίους
Στον βίο του Αγίου Γερασίμου του Ιορδανίτου διασώζεται η διήγηση του λιονταριού που θεραπεύθηκε από τον Άγιο και κατόπιν έμεινε στο μοναστήρι, υπηρετώντας με υπακοή τους μοναχούς. Η γνωστή διήγηση αναφέρει ότι ένα λιοντάρι πλησίασε τον Άγιο κουτσαίνοντας. Ο Άγιος αφαίρεσε αγκάθι από το πόδι του ζώου. Από τότε το λιοντάρι έμεινε στο μοναστήρι, υπηρέτησε τους μοναχούς και μετέφερε νερό. Όταν αδικήθηκε άδικα για τον θάνατο ενός γαϊδάρου, υπέμεινε τη δοκιμασία σιωπηλά. Μετά την αποκάλυψη της αλήθειας, παρέμεινε πιστό στον Άγιο μέχρι τον θάνατό του και, κατά την παράδοση, πέθανε πάνω στον τάφο του. Το ζώο όχι μόνο εξημερώθηκε, αλλά φάνηκε να αναπτύσσει σχέση αφοσιώσεως με τον Γέροντα, φτάνοντας, κατά την παράδοση, να πεθάνει πάνω στον τάφο του.Η ευγνωμοσύνη, η υπακοή, πίστη και διάκριση αναδεικνύονται στη συμπεριφορά του ζώου.
Στον βίο του Αγίου Παύλου του Θηβαίου αναφέρεται ότι κοράκι έφερνε καθημερινά τροφή στον ερημίτη, μισό καρβέλι ψωμί, ενώ την ημέρα που τον επισκέφθηκε ο Μέγας Αντώνιος το καρβέλι ήταν ολόκληρο. Το ζώο γίνεται φανερό σημείο της θείας πρόνοιας.Η διακονία, η θεοσταλτική υπακοή και η συμμετοχή στη θεία πρόνοια εξυμνούνται.
Ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ ζούσε σε τέτοια αρμονία με τη φύση ώστε τα άγρια ζώα, και κυρίως μια αρκούδα, τον πλησίαζαν χωρίς φόβο και δέχονταν τροφή από τα χέρια του.Οι επισκέπτες έβλεπαν με δέος το άγριο ζώο να υπακούει στον ασκητή. Η εικόνα του Αγίου με την αρκούδα έχει καταστεί εμβληματική της ειρηνικής συνυπάρξεως ανθρώπου και ζώου. Η πραότητα η εμπίστοσύνη και η υποταγή χαρακτηρίζουν τα ζώα.
Στον βίο του Αγίου Μακαρίου του Αιγυπτίου συναντούμε διηγήσεις όπου λιοντάρια συνεργάστηκαν με μοναχούς, ακόμη και στο σκάψιμο τάφου, γεγονός που φανερώνει μια παράδοξη υπακοή της άλογης φύσεως. Η συμμετοχή στο μυστήριο του θανάτου, ο σεβασμός και η συνεργία είναι έκδηλα.
Ακόμη και στη δυτική παράδοση, ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης παρουσιάζεται να συμφιλιώνει έναν άγριο λύκο με τους κατοίκους μιας πόλεως, δείχνοντας ότι η αγιότητα επιφέρει ειρήνη όχι μόνο στον άνθρωπο αλλά και στο ζωικό βασίλειο. Η συμφιλίωση, η μεταστροφή και η κοινωνικότητα αναδεικνύονται.
3. Ιδιότητες με τις οποίες προικίζονται τα ζώα
3.1 Πίστη
Η πίστη των ζώων στους βίους των Αγίων δεν είναι συνειδητή θεολογική αποδοχή, αλλά μια σταθερή και αμετακίνητη προσκόλληση στο πρόσωπο του Αγίου. Το λιοντάρι του Αγίου Γερασίμου δεν εγκατέλειψε τον ευεργέτη του, αλλά παρέμεινε δίπλα του ως έμπιστος συνοδοιπόρος. Αυτή η σταθερότητα θυμίζει την έννοια της πνευματικής εμπιστοσύνης, όπου το πλάσμα αναγνωρίζει, διαισθητικά, την παρουσία της Θείας Χάριτος. Η πίστη αυτή λειτουργεί ως σημείο ότι η αγιότητα αποκαθιστά την εμπιστοσύνη που χάθηκε με την πτώση. Το ζώο δεν φοβάται πλέον τον άνθρωπο, διότι βλέπει σε αυτόν την ειρηνική εικόνα του Δημιουργού. Έτσι, η πίστη μετατρέπεται σε μαρτυρία της εσωτερικής μεταμορφώσεως του Αγίου.
3.2 Ευγνωμοσύνη
Η ευγνωμοσύνη διακρίνεται κυρίως στο παράδειγμα του θεραπευμένου ζώου που ανταποδίδει την ευεργεσία με υπηρεσία. Η πράξη αυτή δεν παρουσιάζεται ως μηχανική αντίδραση, αλλά ως διαρκής στάση. Το λιοντάρι δεν επέστρεψε απλώς στη φύση του, αλλά επέλεξε να παραμείνει κοντά στον Άγιο. Η ευγνωμοσύνη αναδεικνύεται ως φυσική ανταπόκριση της κτίσεως προς την αγάπη. Θεολογικά, η στάση αυτή αντικατοπτρίζει τον τρόπο με τον οποίο όλη η δημιουργία καλείται να δοξολογεί τον Θεό. Μέσα από το ζώο προβάλλεται η εικόνα της ευχαριστιακής υπάρξεως, όπου η ευεργεσία γεννά ευχαριστία και προσφορά.
3.3 Υπακοή
Η υπακοή των ζώων προς τους Αγίους είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία των διηγήσεων. Άγρια θηρία, τα οποία από τη φύση τους κινούνται με ένστικτο αυτοσυντηρήσεως και κυριαρχίας, γίνονται υπάκουα και ειρηνικά. Η υπακοή αυτή δεν είναι αποτέλεσμα εξαναγκασμού αλλά καρπός της πνευματικής ειρήνης που εκπέμπει ο Άγιος. Μέσα από αυτήν φανερώνεται ότι η χάρη του Θεού επηρεάζει όχι μόνο τον ανθρώπινο ψυχισμό αλλά και το φυσικό περιβάλλον. Η υπακοή γίνεται έτσι σύμβολο της αρμονικής τάξεως της δημιουργίας. Όταν ο άνθρωπος υποτάσσεται στον Θεό, τότε και η κτίση υποτάσσεται ειρηνικά στον άνθρωπο.
3.4 Διακονία
Πολλά ζώα παρουσιάζονται να διακονούν έμπρακτα τους ασκητές, μεταφέροντας τροφή ή βοηθώντας σε έργα. Το κοράκι του Αγίου Παύλου του Θηβαίου αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η διακονία αυτή φανερώνει ότι η πρόνοια του Θεού μπορεί να ενεργεί μέσω ολόκληρης της δημιουργίας. Το ζώο γίνεται όργανο θείας οικονομίας, χωρίς να χάνει τη φυσική του ταυτότητα. Η έννοια της διακονίας αποκτά κοσμική διάσταση: η κτίση υπηρετεί την αγιότητα, όπως και ο άνθρωπος καλείται να υπηρετεί τον πλησίον. Μέσα από τη διακονία αυτή προβάλλεται η αλληλεξάρτηση και η ενότητα όλων των όντων.
3.5 Πραότητα
Η πραότητα είναι ίσως η πιο εντυπωσιακή μεταμόρφωση που παρατηρείται. Άγρια ζώα μετατρέπονται σε ήρεμα και ήπια πλάσματα, πλησιάζοντας τον Άγιο χωρίς επιθετικότητα. Η πραότητα αυτή δεν αναιρεί τη φύση τους, αλλά φανερώνει την ειρήνη που επιφέρει η χάρη. Ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ, για παράδειγμα, έγινε σημείο ειρήνης για τα ζώα του δάσους. Η πραότητα λειτουργεί ως απόδειξη ότι η αγιότητα δεν είναι εσωτερικό μόνο γεγονός αλλά ακτινοβολεί στο περιβάλλον. Η φύση ανταποκρίνεται στην ειρήνη με ειρήνη.
3.6 Αφοσίωση
Η αφοσίωση εκφράζεται στη διαρκή παρουσία των ζώων δίπλα στον Άγιο. Δεν πρόκειται για περιστασιακή συμπεριφορά αλλά για σταθερή σχέση. Η αφοσίωση αυτή θυμίζει την πνευματική μαθητεία. Το ζώο, χωρίς λογική συνείδηση, παραμένει κοντά στον φορέα της Θείας Χάριτος. Η εικόνα αυτή λειτουργεί διδακτικά για τον άνθρωπο, ο οποίος καλείται να επιδείξει ακόμη μεγαλύτερη αφοσίωση στον Θεό. Η αφοσίωση των ζώων γίνεται έτσι καθρέπτης της ανθρώπινης ευθύνης.
3.7 Συμπόνια
Σε ορισμένες διηγήσεις τα ζώα εμφανίζονται να συμμετέχουν στο πένθος ή στην ανάγκη του Αγίου. Το λιοντάρι που βοηθά στο σκάψιμο τάφου ή που στέκεται κοντά στον τάφο του Αγίου αποδίδει μια μορφή συμμετοχής στο μυστήριο του θανάτου. Η συμπόνια αυτή αναδεικνύει την ενότητα της κτίσεως. Όλη η δημιουργία «συστενάζει» κατά τον Απόστολο Παύλο, προσδοκώντας την απολύτρωση. Έτσι, το ζώο παρουσιάζεται να συμμετέχει συμβολικά στο δράμα και στη δόξα του ανθρώπου.
4. Με ποιον τρόπο τα ανταμείβει ο Θεός
Η θεολογική σκέψη δεν αποδίδει στα ζώα ηθική ευθύνη όπως στον άνθρωπο. Ωστόσο, οι διηγήσεις υποδηλώνουν μια μορφή τιμής και αποκαταστάσεως. Πρώτον, τα ζώα συμμετέχουν στο θαύμα και γίνονται μέρος της αγιολογικής μνήμης της Εκκλησίας. Δεύτερον, η παρουσία τους στις εικόνες και στις αφηγήσεις αποτελεί τιμητική ένταξη στη λειτουργική ζωή. Τρίτον, μέσα από αυτά προβάλλεται η εσχατολογική ελπίδα της ανακαινίσεως όλης της δημιουργίας. Η «ανταμοιβή» τους, επομένως, δεν είναι ατομική αλλά κοσμική: συμμετοχή στην ανακαινισμένη κτίση.
5. Θεολογικά Συμπεράσματα
Τα ζώα στους βίους των ασκητών δεν λειτουργούν ως απλές αφηγηματικές λεπτομέρειες. Είναι θεολογικά σύμβολα της συμφιλιώσεως. Δείχνουν ότι η αγιότητα έχει οικουμενικές συνέπειες. Η πνευματική μεταμόρφωση του ανθρώπου επηρεάζει ολόκληρη τη δημιουργία. Η Θεία Χάρη δεν περιορίζεται στο εσωτερικό της ψυχής αλλά αγκαλιάζει το σύμπαν.
Η Εκκλησία, μέσα από τις διηγήσεις αυτές, διδάσκει ότι η σωτηρία δεν είναι ατομικό γεγονός. Ο άνθρωπος καλείται να γίνει κέντρο ενότητος και ειρήνης. Όταν ο άνθρωπος αγιάζεται, τότε και η κτίση βρίσκει την ισορροπία της.Ο Θεός δεν ανταμείβει τα ζώα ως ηθικά υπεύθυνα πρόσωπα, αλλά τα τιμά ως μέρος της ανακαινισμένης κτίσης.
6. Επίλογος
Οι ιστορίες των ζώων που υπηρέτησαν ασκητές δεν αποσκοπούν στον εντυπωσιασμό. Αποτελούν μαρτυρίες μιας άλλης πραγματικότητας, όπου η αγάπη και η χάρη του Θεού αποκαθιστούν την ενότητα του κόσμου. Τα ζώα γίνονται άλαλα κηρύγματα της Βασιλείας του Θεού. Υπενθυμίζουν ότι η τελική κλήση της δημιουργίας είναι η ειρήνη και η δοξολογία.
Η σχέση αυτή ανάμεσα στον άγιο και στο ζώο δεν είναι απλώς θαυματουργική· είναι εσχατολογική. Προαναγγέλλει την ημέρα κατά την οποία η κτίσις θα ανακαινισθεί εν Χριστώ. Έτσι, μέσα από τα ταπεινά πλάσματα της φύσεως, η Εκκλησία μας διδάσκει το μεγαλείο της αγιότητας και το βάθος της θείας πρόνοιας.
7. Βιβλιογραφία
Αθανάσιος Αλεξανδρείας. (χ.χ.). Βίος Αγίου Αντωνίου.
Γεροντικόν. (χ.χ.). Αποφθέγματα Πατέρων της Ερήμου.
Ιερώνυμος. (χ.χ.). Vita Pauli Primi Eremitae.
Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας. (χ.χ.). Τόμοι Ιανουαρίου–Δεκεμβρίου.
Τριανταφυλλίδης, Ι. (επιμ.). (2005). Οι Βίοι των Αγίων. Αθήνα: Εκδόσεις Ορθόδοξος Κυψέλη.
Ware, K. (1995). Η Ορθόδοξη Οδός. Αθήνα: Ακρίτας.
Ζαχαρίας, Αρχιμ. (2001). Ο άνθρωπος ως ιερεύς της κτίσεως. Έσσεξ: Ι.Μ. Τιμίου Προδρόμου.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου