Φωτό: Pinterest
1. Εισαγωγή
Η Ορθόδοξη Θεολογία δεν αντιλαμβάνεται την αρετή ως μια απλή ηθική τελειοποίηση ή ως προϊόν ψυχολογικής καλλιέργειας. Η αρετή είναι κίνηση της ελευθερίας του ανθρώπου προς τον Θεό, αλλά η τελείωσή της συντελείται μόνο μέσα στη ζωοποιό ενέργεια της Θείας Χάριτος. Ο άνθρωπος πλάστηκε «κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν» και φέρει μέσα του τη δυνατότητα της κοινωνίας με τον Δημιουργό του. Ωστόσο, μετά την πτώση, η φύση του είναι τραυματισμένη· οι δυνάμεις του είναι περιορισμένες και συχνά στρέφονται προς τον εγωκεντρισμό.
Η αρετή χωρίς τη Θεία Χάρη μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση προόδου, αλλά παραμένει ατελής, διότι δεν οδηγεί στη θέωση. Μπορεί να παράγει εξωτερική ευπρέπεια, αλλά δεν μεταμορφώνει την καρδιά. Αντίθετα, η Θεία Χάρη δεν προστίθεται απλώς στην ανθρώπινη προσπάθεια· την καθαγιάζει, τη φωτίζει και την ανακαινίζει. Η μεταμόρφωση του ανθρώπου είναι καρπός συνεργίας: ο άνθρωπος προσφέρει την προαίρεση και ο Θεός χαρίζει τη Χάρη Του.
2. Πατερική τεκμηρίωση
Ο Μέγας Βασίλειος διδάσκει ότι το Άγιο Πνεύμα είναι εκείνο που αγιάζει και τελειοποιεί τον άνθρωπο (Περί Αγίου Πνεύματος, PG 32). Η ανθρώπινη αρετή, όσο αξιέπαινη κι αν είναι, δεν έχει σωτηριολογική πληρότητα χωρίς τη Θεία Χάρη. Ο Μέγας Βασίλειος τονίζει ότι η πνευματική ζωή δεν είναι αποτέλεσμα φυσικής ηθικής ικανότητας, αλλά δωρεά του Θεού που ενεργεί μέσα στον ταπεινό άνθρωπο.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναπτύσσει τη διδασκαλία περί συνεργίας: «Οὐδὲν ἄνευ ἡμῶν ὁ Θεός, οὐδὲ ἡμεῖς ἄνευ τοῦ Θεοῦ» (PG 62). Η σωτηρία δεν επιβάλλεται, αλλά ούτε και επιτυγχάνεται με αυτονομία. Η αρετή που καλλιεργείται με εγωισμό γεννά υπερηφάνεια· η αρετή που ριζώνει στη Θεία Χάρη γεννά ταπείνωση και αγάπη.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής επισημαίνει ότι η ανθρώπινη φύση θεραπεύεται μέσω της μετοχής στις άκτιστες ενέργειες του Θεού (Κεφάλαια περί αγάπης, PG 90). Η αρετή είναι η ελεύθερη συγκατάθεση του ανθρώπου στην ενέργεια του Θεού. Χωρίς τη Θεία Χάρη, η φύση παραμένει υποδουλωμένη στα πάθη. Με τη Θεία Χάρη, η αρετή γίνεται τρόπος υπάρξεως εν Χριστώ.
Ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς θεμελιώνει τη διδασκαλία περί ακτίστου Χάριτος (Υπέρ των Ιερώς Ησυχαζόντων, PG 150). Η Θεία Χάρη δεν είναι κτιστό βοήθημα, αλλά πραγματική μετοχή στη ζωή του Θεού. Επομένως, η αρετή χωρίς αυτή τη μετοχή παραμένει στο επίπεδο της κτιστής προσπάθειας. Η Θεία Χάρη μεταμορφώνει τον άνθρωπο οντολογικά, καθιστώντας τον «κοινωνόν θείας φύσεως» (Β΄ Πέτρ. 1,4).
3. Πνευματικοί μαργαρίτες
Η ταπείνωση με αυτογνωσία είναι η ρίζα κάθε αρετής. Ορίζεται ως η αληθινή γνώση του εαυτού μας ενώπιον του Θεού. Δεν είναι μειονεξία ούτε αυτοϋποτίμηση, αλλά συνείδηση ότι κάθε καλό προέρχεται από τη Θεία Χάρη. Η ταπείνωση ανοίγει την καρδιά στη θεία ενέργεια και απομακρύνει το δηλητήριο της υπερηφάνειας. Είναι η ελεύθερη αποδοχή ότι χωρίς τον Θεό «οὐ δύναμαι ποιεῖν οὐδέν». Για παράδειγμα, ένας επιτυχημένος επιστήμονας συνήθιζε να αποδίδει τα επιτεύγματά του αποκλειστικά στις ικανότητές του. Όταν μια σοβαρή αποτυχία τον συγκλόνισε, στράφηκε στην προσευχή. Εκεί ανακάλυψε ότι η αληθινή ειρήνη δεν ερχόταν από τις διακρίσεις, αλλά από τη συναίσθηση της θείας παρουσίας. Σταδιακά έμαθε να ευχαριστεί τον Θεό για κάθε επιτυχία και να αποδέχεται κάθε δυσκολία ως παιδαγωγία. Η ταπείνωση μετέβαλε τη γνώση του σε σοφία και την εργασία του σε διακονία.
Η προσευχή είναι η αναπνοή της ψυχής. Ορίζεται ως ζωντανή σχέση και διάλογος με τον Θεό. Δεν είναι απλή απαγγελία λόγων, αλλά άνοιγμα της καρδιάς. Η προσευχή ελκύει τη Θεία Χάρη και καθαρίζει τον νου από τους λογισμούς. Μέσα στην προσευχή ο άνθρωπος μαθαίνει να παραδίδει το θέλημά του στον Θεό. Για παράδειγμα, μια μητέρα, καταπονημένη από τα βάρη της καθημερινότητας, ένιωθε εξάντληση και απόγνωση. Αποφάσισε να αφιερώνει λίγα λεπτά καθημερινά σε σιωπηλή προσευχή. Στην αρχή δεν ένιωθε τίποτε. Με τον χρόνο όμως, η καρδιά της γέμισε ειρήνη. Τα προβλήματα δεν εξαφανίστηκαν, αλλά η στάση της άλλαξε. Η Θεία Χάρη της έδωσε υπομονή, διάκριση και πραότητα. Η προσευχή μετέτρεψε την αγωνία σε εμπιστοσύνη.
Η συγχώρηση είναι η ελεύθερη άρση της εχθρότητας προς εκείνον που μας έβλαψε. Δεν είναι λήθη της αδικίας, αλλά υπέρβαση του μίσους. Ορίζεται ως μίμηση της θείας ευσπλαχνίας. Η συγχώρηση απελευθερώνει την καρδιά από τη δουλεία της πικρίας. Για παράδειγμα, ένας άνδρας προδόθηκε από στενό φίλο και για χρόνια κρατούσε μέσα του σιωπηλή οργή. Εξωτερικά έλεγε ότι «προχώρησε», αλλά εσωτερικά πονούσε. Όταν άρχισε να προσεύχεται για εκείνον που τον πλήγωσε, ένιωσε σταδιακά αλλαγή. Η καρδιά του μαλάκωσε και η οργή μετατράπηκε σε συμπόνια. Η Χάρη θεράπευσε το τραύμα και του χάρισε ελευθερία. Η συγχώρηση έγινε για εκείνον εμπειρία αναστάσεως.
Η νηστεία είναι η εκούσια εγκράτεια από την τροφή και τις επιθυμίες για χάρη της πνευματικής εγρήγορσης. Δεν είναι απλή διατροφική συνήθεια, αλλά άσκηση ελευθερίας. Ορίζεται ως μέσο καθάρσεως του νου και της καρδιάς. Η νηστεία χωρίς αγάπη γίνεται τυπικότητα· με τη Θεία Χάρη γίνεται πηγή ταπεινώσεως. Ένας νέος τηρούσε αυστηρά τους κανόνες, αλλά κατέκρινε όσους δεν έκαναν το ίδιο. Με τον χρόνο κατάλαβε ότι η αυστηρότητα δεν τον έκανε πιο άγιο, αλλά πιο σκληρό. Ζήτησε καθοδήγηση και έμαθε να συνδυάζει τη νηστεία με την ελεημοσύνη και την προσευχή. Τότε ένιωσε εσωτερική γλυκύτητα. Η Θεία Χάρη μετέβαλε τη νηστεία από εξωτερική πράξη σε εσωτερική μεταμόρφωση.
Η διάκριση είναι η ικανότητα να αναγνωρίζουμε το θέλημα του Θεού σε κάθε περίσταση. Ορίζεται ως ο φωτισμός του νου από τη Θεία Χάρη. Δεν είναι απλή λογική κρίση, αλλά πνευματική όραση. Χωρίς διάκριση, ακόμη και ο ζήλος μπορεί να γίνει αιτία σκανδάλου. Για παράδειγμα, μια κατηχήτρια επέπληττε αυστηρά τα παιδιά για να τα «διορθώσει». Παρατήρησε όμως ότι τα απομάκρυνε. Με προσευχή και συμβουλή πνευματικού έμαθε να προσεγγίζει με αγάπη. Η στάση της άλλαξε και τα παιδιά άνοιξαν την καρδιά τους. Η Θεία Χάρη της χάρισε σοφία και η διακονία της απέδωσε καρπούς.
Η υπομονή είναι η σταθερότητα της ψυχής μέσα στις δοκιμασίες. Ορίζεται ως καρτερική εμπιστοσύνη στη θεία πρόνοια. Δεν είναι παθητικότητα, αλλά δυναμική αντοχή με ελπίδα. Η υπομονή στηρίζεται στη βεβαιότητα ότι ο Θεός εργάζεται μυστικά για το καλό μας. Για παράδειγμα, ένας ασθενής με χρόνια νόσο πάλευε με απελπισία. Όταν άρχισε να βλέπει την ασθένεια ως ευκαιρία πνευματικής ωριμότητας, η καρδιά του άλλαξε. Η Θεία Χάρη του έδωσε δύναμη να ευχαριστεί τον Θεό ακόμη και μέσα στον πόνο. Η υπομονή του έγινε μαρτυρία πίστεως για τους γύρω του.
Η αγάπη είναι η κορωνίδα των αρετών. Ορίζεται ως ανιδιοτελής προσφορά και κοινωνία ζωής. Δεν είναι συναίσθημα, αλλά τρόπος υπάρξεως. Η αγάπη πηγάζει από τη μετοχή στη Θεία Χάρη, διότι «ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστίν». Για παράδειγμα, ένας εθελοντής βοηθούσε αστέγους από ανθρωπιστικό καθήκον. Κάποια ημέρα συνειδητοποίησε ότι κάθε πρόσωπο είναι εικόνα του Θεού. Η διακονία του άλλαξε χαρακτήρα. Δεν έδινε απλώς τρόφιμα, αλλά χρόνο, προσοχή και σεβασμό. Η Θεία Χάρη γέννησε μέσα του χαρά και ειρήνη. Η αγάπη έγινε βίωμα παρουσίας του Χριστού.
4. Συμπεράσματα
Η αρετή χωρίς Θεία Χάρη παραμένει ατελής, διότι δεν θεραπεύει ριζικά τον άνθρωπο. Η Θεία Χάρη δεν αναιρεί την ανθρώπινη προσπάθεια, αλλά τη μεταμορφώνει. Οι Πατέρες της Εκκλησίας επιμένουν ότι η σωτηρία είναι συνεργία Θεού και ανθρώπου. Όταν ο άνθρωπος ταπεινώνεται, προσεύχεται και αγωνίζεται, η Θεία Χάρη ενεργεί και τον ανακαινίζει. Η αρετή τότε γίνεται οδός θεώσεως και η ζωή μετατρέπεται σε κοινωνία με τον Θεό.
5. Ευχές
Είθε ο Κύριος να χαρίζει σε όλους μας πνεύμα ταπεινώσεως και διάκρισης, ώστε οι αρετές μας να είναι καρπός της Θείας Χάριτος. Να μας αξιώσει να ζούμε όχι με αυτάρκεια, αλλά με εμπιστοσύνη στην αγάπη Του. Και η ζωή μας να γίνει μαρτυρία μεταμορφώσεως και φωτός μέσα στον κόσμο. Αμήν.
6. Βιβλιογραφία
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου