Βορεινά παράθυρα και δικαιώματα γειτονίας στα παλιά πέτρινα σπίτια των κοινοτήτων της Μεσσηνίας

 

                                                           Φωτό: Pinterest

1. Εισαγωγή

Η αρχιτεκτονική των περασμένων αιώνων  στα χωριά της επαρχίας   δεν υπαγορεύτηκε από πολεοδομικά σχέδια αλλά από ανάγκη, οικονομία και κοινωνική συνοχή. Τα πέτρινα σπίτια, χτισμένα κολλητά το ένα στον τοίχο του άλλου, αντανακλούν μια εποχή όπου η γειτονία ήταν τρόπος ζωής και όχι απλώς γεωγραφική συνύπαρξη.

Τα βορεινά παράθυρα που ανοίγονταν προς τις αυλές των γειτόνων τα παλιά χρόνια εξυπηρετούσαν τον φυσικό φωτισμό και τον δροσισμό σε εποχές χωρίς ηλεκτρισμό. Σήμερα, όμως, αυτά τα ίδια ανοίγματα δημιουργούν εντάσεις: ζητήματα ιδιωτικότητας, νομικές αμφισβητήσεις και συγκρούσεις μεταξύ παλαιάς πρακτικής και συγχρόνου δικαίου.

Το ζήτημα δεν είναι απλώς τεχνικό. Είναι νομικό, κοινωνικό και βαθιά ανθρωπολογικό.

2. Η Παραδοσιακή Πραγματικότητα

Στους αγροτικούς οικισμούς της Μεσσηνίας, η στενή δόμηση με μεσοτοιχίες μείωνε το κόστος και ενίσχυε τη στατικότητα. Η έννοια της ιδιωτικότητας είχε διαφορετικό περιεχόμενο από το σημερινό. Όπως επισημαίνεται στη σχετική ανθρωπολογική βιβλιογραφία, οι μεσογειακές κοινότητες λειτουργούσαν με υψηλό βαθμό κοινωνικής ορατότητας και αλληλεξάρτησης (Georgiou, 2010).

Τα βορεινά παράθυρα δεν άνοιγαν από πρόθεση παρακολούθησης αλλά από ανάγκη επιβίωσης.

Ωστόσο, οι ανάγκες και τα κοινωνικά πρότυπα μεταβάλλονται , με αποτέλεσμα οι νεότερες γενιές να βρίσκονται σε αδιέξοδο.

3. Το Σύγχρονο Νομικό Πλαίσιο

Η ελληνική έννομη τάξη ρυθμίζει τις γειτονικές σχέσεις μέσω των άρθρων 1002–1006 του Ελληνικού Αστικού Κώδικα (Ελληνικός Αστικός Κώδικας, 2023). Βασική αρχή είναι ότι:

• Δεν επιτρέπεται υπέρμετρη όχληση.

• Δεν επιτρέπονται ανοίγματα που παρέχουν άμεση θέα σε γειτονική ιδιοκτησία χωρίς νόμιμη απόσταση.

Παράλληλα, ο Νέος Οικοδομικός Κανονισμός — Ν. 4067/2012 — προβλέπει:

• Ελάχιστες αποστάσεις από τα όρια οικοπέδου.

• Απαγόρευση ανοιγμάτων σε μεσοτοιχίες χωρίς συναίνεση.

• Έλεγχο μεταγενέστερων τροποποιήσεων.

  Η νομολογία δέχεται ότι η απλή ύπαρξη παραθύρου δεν δημιουργεί αυτομάτως «δικαίωμα θέας», ιδίως όταν παραβιάζονται τα  όρια και η ιδιωτικότητα του γείτονα  (Κυριαζής, 2018).

 4. Μία ενδεικτική περίπτωση

Μια πέτρινη οικία, κτισμένη περί το 1800, εγκαταλείφθηκε προσωρινά όταν ο ιδιοκτήτης της μετανάστευσε στις Η.Π.Α. το 1910. Κατά την απουσία του, ο γείτονάς του χρησιμοποίησε τον χώρο μπροστά από την είσοδο ως δίοδο για τα ζώα του. Με την πάροδο του χρόνου, ο χώρος παγιώθηκε κοινωνικά ως «παράδρομος».

Η νότια γειτόνισσα άνοιξε βόρεια παράθυρα προς τον χώρο αυτό, με τη λογική ότι «ήταν δρόμος».

Χρόνια αργότερα, ο μετανάστης επανήλθε, αλλά απεβίωσε σύντομα  κατά τον Β΄παγκόσμιο Πόλεμο. Ο γιος του από τον δεύτερο γάμο του ήταν μόλις 7 ετών και αδυνατούσε να υπερασπιστεί το σπίτι του. Μετά από πολλά χρόνια, όταν πλέον καταργήθηκαν τα ζώα ως μέσον μεταφοράς, συνεννοήθηκε με τον γιο του γείτονα, παραχώρησε τμήμα  του κήπου ως δείγμα καλής γειτονίας και αποκατέστησε την ιδιοκτησία του. Το πέτρινο σπίτι επανήλθε στην αρχική του μορφή.

Σήμερα, τα παράθυρα της νότιας ιδιοκτησίας βλέπουν  ακόμη μέσα στην αυλή της παλιάς πέτρινης οικίας. Το επιχείρημα της γειτόνισσας της νεότερης είναι: «Παλιά εδώ ήταν δρόμος».Αλλά και δρόμος να μην ήταν πάλι εκείνη την εποχή θα άνοιγαν βόρεια παράθυρα. Και στην πέτρινη παλιά οικία υπήρχε βόρειο παράθυρο που έβλεπε στην οικία του γείτονα, αλλά αυτό οι νεότεροι ιδιοκτήτες συνειδητά το έκλεισαν.

5. Νομική Αξιολόγηση του Επιχειρήματος

Το κρίσιμο ερώτημα είναι: Ήταν ποτέ νομικά δρόμος; Και η απάντηση με βάση τα παλιά συμβολαία είναι όχι, δεν ήταν ποτέ δρόμος.

Για να θεωρηθεί χώρος κοινόχρηστος απαιτείται:

• Δημόσια παραχώρηση ή

• Ρυμοτομικός χαρακτηρισμός ή

• Σύσταση δουλείας διόδου ή

• Θεμελίωση χρησικτησίας υπό αυστηρές προϋποθέσεις.

Η απλή ανοχή ή προσωρινή χρήση λόγω απουσίας ιδιοκτήτη δεν μετατρέπει μία αυλή σε δημόσιο δρόμο.

Επομένως:

• Αν ο χώρος ήταν ιδιωτική αυλή,

• Αν δεν υπήρξε συμβολαιογραφική σύσταση δουλείας,

• Αν δεν υπάρχει δημόσια πράξη χαρακτηρισμού,

τότε το επιχείρημα «ήταν δρόμος» δεν δημιουργεί νόμιμο δικαίωμα θέας.

Ακόμη και αν υπήρξε κοινωνική χρήση, η μνήμη δεν παράγει εμπράγματο δικαίωμα.

6. Η Πρόταση Συμβιβασμού

Οι σημερινοί ιδιοκτήτες πρότειναν τοποθέτηση ματ υαλοπινάκων στη γειτονική οικία ώστε:

• Να διατηρηθεί ο φυσικός φωτισμός της .

• Να προστατευθεί η ιδιωτικότητα στην παλιά πέτρινη οικία.

• Να αποφευχθεί δικαστική αντιπαράθεση.

Η λύση αυτή είναι τεχνικά ήπια , νομικά εύλογη και ανθρώπινη, προάγοντας την καλή γειτονία.

Η απόλυτη άρνηση ενδέχεται να κριθεί ως καταχρηστική άσκηση δικαιώματος (άρθρο 281 ΑΚ), εφόσον  θίγεται ουσιωδώς η λειτουργικότητα της γειτονικής-πέτρινης  ιδιοκτησίας.

7. Ανθρωπολογική Διάσταση: Μνήμη και Δικαιοσύνη

Στις μικρές κοινότητες, η ιστορία μεταδίδεται προφορικά. «Έτσι το βρήκαμε» γίνεται συχνά ισχυρότερο από το «τι λέει ο νόμος».

Όμως η μετάβαση από την παραδοσιακή κοινότητα στη σημερινή κοινωνία δικαιωμάτων σημαίνει ότι:

• Η ιδιωτικότητα έχει αυξημένη αξία.

• Τα όρια προστατεύονται θεσμικά.

• Η συνύπαρξη απαιτεί ισορροπία και κοινή συννενόηση.

Η κοινωνική ειρήνη δεν εξασφαλίζεται ούτε με επιβολή ούτε με πείσμα, αλλά με αρμονική συμπόρευση, σεβασμό στο δικαίωμα του άλλου και κατά Χριστόν αγάπη.

8. Προς Μια Λύση Κοινοτικής Ισορροπίας

Για την κοινή πορεία και ειρήνη στις κοινότητες απαιτούνται:

1. Σεβασμός των νομίμων ορίων.

2. Αναγνώριση των ιστορικών ιδιαιτεροτήτων.

3. Αποφυγή αυθαίρετων μεταβολών.

4. Διαμεσολάβηση πριν από τη δικαστική οδό.

5. Τεχνικές λύσεις που συμφιλιώνουν.

Η δικαιοσύνη δεν είναι τιμωρία. Είναι αποκατάσταση ισορροπίας.

9. Επίλογος και Ευχές

Τα πέτρινα σπίτια της Βαλύρας δεν είναι απλώς κτίσματα. Είναι φορείς μνήμης, κόπου και κοινής ζωής.

Ο νόμος θέτει όρια. Η παράδοση δίνει ρίζες. Η καλή γειτονία χτίζει το μέλλον.

Είθε οι κάτοικοι των χωριών της Μεσσηνίας να συνεχίσουν να ζουν με σεβασμό, κατανόηση και δικαιοσύνη — ώστε τα βορεινά παράθυρα να μη γίνουν αιτία διχασμού, αλλά αφορμή ώριμου διαλόγου.

Είθε αυτή η ανάρτηση να φωτίσει χωρίς να διχάσει, να προβληματίσει χωρίς να προκαλέσει, και   να συμβάλει στην ειρηνική συνύπαρξη.

Γιατί τελικά, η ειρήνη σε ένα χωριό δεν επιβάλλεται. Καλλιεργείται με αληθινή αγάπη.

10.  Βιβλιογραφία  

Ελληνικός Αστικός Κώδικας. (2023). Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.

Georgiou, M. (2010). Community and privacy in Mediterranean villages. Athens: University Press.

Κυριαζής, Π. (2018). Αστικός Κώδικας και γειτονικές σχέσεις. Αθήνα: Νομική Επιθεώρηση.

Νόμος 4067/2012. Νέος Οικοδομικός Κανονισμός.

Papadimitriou, E. (2015). Negotiating privacy in rural communities. Athens: Hellenic Anthropological Society.