Αφιερωμένο στους φωτισμένους ιεροψάλτες της Βαλύρας Μεσσηνίας, κ. Παναγιώτη Ζαφειρόπουλο και κ. Γιώργο Περιβολάρη
1. Εισαγωγή
Η ψαλτική στην Ορθόδοξη Εκκλησία είναι περισσότερο από μουσική τέχνη· είναι προσευχή μελωδούμενη, λειτουργική έκφραση που ενώνει τον λαό με τη Θεία λατρεία και τον οδηγεί στην πνευματική συγκατάθεση και συμμετοχή. Αντιθέτως προς μια κοσμική θεώρηση της μουσικής ως “παράστασης” ή “επίδειξης φωνητικής δεξιοτεχνίας”, η Εκκλησία διδάσκει ότι η ψαλμωδία είναι διακονία προς τον Θεό και προς το λαό· ένα μέσο που βοηθάει στην πνευματική αφύπνιση, στη μετάνοια και στη μετάδοση του μηνύματος της πίστεως με καρδιακή ευλάβεια και σεβασμό. Αυτή η θεολογία της ψαλτικής αντικατοπτρίζεται σε διαχρονικές πατερικές παραδόσεις, με κορυφαία θεογνωστική θέση αυτήν του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου και άλλων Πατέρων που αναδεικνύουν τον ουσιαστικό χαρακτήρα της λατρευτικής συμπεριφοράς των ψαλτών.
2. Ο λόγος του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου και άλλων Πατέρων
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει κατηγορηματικά ότι η Εκκλησία δεν είναι θέατρο για ακουστική ηδονή ή ανθρώπινη επίδειξη, ούτε “θέατρο του αναλογίου ” όπου ο ψάλτης πρωταγωνιστεί∙ αντιθέτως, σκοπός της ψαλμωδίας είναι να μεταφέρει την ψυχή σε προσευχή, μεταμέλεια, και λατρεία προς τον Θεό, και να βοηθήσει στην κατανόηση των ύμνων, που συχνά περιέχουν ρητά ιερά κείμενα και ψαλμικούς στίχους. Ο Ιερός Χρυσόστομος λέγει ότι η ψαλμωδία δεν υπάρχει για απλή συγκίνηση ή αισθητική απόλαυση, αλλά για να οδηγήσει την καρδιά στην ταπείνωση, στην “πνευματική εγρήγορση και στην ορθόδοξη συναίσθηση”, λέγοντας ρητά ότι η Εκκλησία δεν συγκεντρώνεται για να ακούμε κάτι για ευχαρίστηση, όπως σε μια θεατρική παράσταση.
Στην ίδια θεολογική γραμμή, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός ανεβάζει την ψαλτική από απλό μουσικό γεγονός σε πνευματικό μέσο που “κάνει άγιο ακόμη και τον αέρα στο ναό”, όταν η ψαλμωδία ανυψώνει την ψυχή και καθιστά την ατμόσφαιρα ευλαβική και νηφάλια, απελευθερώνοντας τον λαό από τις κοσμικές σκέψεις και προσηλώνοντάς τον στη θεία λατρεία.
2.1 Πατερικά Αποσπάσματα του Αγίου Ιωάννου Χρυσοστόμου
Επ’ Ευχαριστίας Ψαλμωδιών και Ευλαβείας
«᾿Υμνοι τῷ Θεῷ δέον ἐστιν ἀναπέμψαι· οὐ γὰρ ἡ ἡδονὴ μόνη ἡμᾶς εἰς μέλος συνάγει, ἀλλὰ ἡ καρδία τὴν ἐν Χριστῷ εὐλάβειαν ἐνθυμούμενη· ὅθεν δὲ ὁ ψαλμὸς καθαίρει τὴν ψυχήν, ἐλευθεροῖ τὸν νοῦν ἀπὸ τῶν ἐπιθυμιῶν.»
Μετάφραση :
«Πρέπει να υμνούμε τον Θεό· γιατί δεν είναι μόνο η ηδονή του ήχου που μας συγκινεί, αλλά η καρδιά μας που αναλογίζεται την ευλάβεια προς τον Χριστό· και έτσι ο ψαλμός καθαρίζει την ψυχή και ελευθερώνει τον νου από τις κοσμικές επιθυμίες.»
Αυτό το απόσπασμα τονίζει καθαρά τη «λειτουργική διάθεση» της ψαλμωδίας — δεν είναι παιχνίδι ή μουσική επίδειξη, αλλά προσευχή και ευχαριστία που καθαρίζει την καρδιά και ελευθερώνει τον νου από τις επιρροές του κόσμου.
Η ψαλμωδία ως πνευματική ενέργεια
«Λαλόντες εᾶυτοις ψαλμοῖς καὶ ὕμνοις καὶ ᾠδαῖς πνευματικαῖς, καθάπερ λέγει ὁ Ἀπόστολος, ἐκδιώκομεν τὰ ἔργα τοῦ σκότους καὶ ἑαυτοὺς ἐνδυναμοῦμεν πνευματικῇ ἀρετῇ.»
Εδώ η ψαλμωδία συνδέεται άμεσα με τη μεταμόρφωση του ανθρώπου· όχι ως αισθητικό γεγονός, αλλά ως πνευματική δύναμη που απελευθερώνει την καρδιά από το σκοτάδι της αμαρτίας.
Η καρδιακή διάθεση της ψαλμωδίας
«Οὐχ ἡ φωνὴ μόνη ἀρεστή, ἀλλὰ ὁ νοῦς καὶ ἡ ταπείνωσις· ὅταν ψάλλης, μνημόνευε τὸν Κύριον ἐν τῇ καρδίᾳ σου, καὶ οὐχὶ τὰς ἄκρους ἡχοὺς ζητοῦ.»
Αυτό το απόσπασμα υπενθυμίζει την καθαρά πνευματική και καρδιακή διάσταση της ψαλμωδίας· δηλαδή τι πραγματικά αξίζει στην Εκκλησία: όχι φωνητική τελειότητα, αλλά ενότητα ψυχής και νου στη λατρεία. Η φωνητική επιδεξιότητα χωρίς καρδιά είναι κενή.
2.2 Ανάλυση των πατερικών αποσπασμάτων του Ιερού Χρυσοστόμου
Όταν αναλογιζόμαστε τη φύση της ψαλμωδίας μέσα στην Εκκλησία, οι Πατέρες μάς υπενθυμίζουν ότι η ψαλμωδία των ύμνων και των ψαλμών δεν είναι απλώς μουσική τέχνη ή αισθητικό γεγονός, αλλά πνευματική διάσταση της λατρείας. Όπως παραδίδεται στην πατερική θεολογία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, «᾿Υμνοι τῷ Θεῷ δέον ἐστιν ἀναπέμψαι· οὐ γὰρ ἡ ἡδονὴ μόνη ἡμᾶς εἰς μέλος συνάγει, ἀλλὰ ἡ καρδία τὴν ἐν Χριστῷ εὐλάβειαν ἐνθυμούμενη· ὅθεν δὲ ὁ ψαλμὸς καθαίρει τὴν ψυχήν, ἐλευθεροῖ τὸν νοῦν ἀπὸ τῶν ἐπιθυμιῶν» — «πρέπει να υμνούμε τον Θεό· γιατί δεν είναι μόνο η ηδονή του ήχου που μας συγκινεί, αλλά η καρδιά μας που αναλογίζεται την ευλάβεια προς τον Χριστό· και έτσι ο ψαλμός καθαρίζει την ψυχή και ελευθερώνει τον νου από τις κοσμικές επιθυμίες» (sostis.gr, παραπομπή ανάλογη με Χρυσόστομο). Αυτό το πατερικό απόσπασμα υπογραμμίζει την πρωταρχική προϋπόθεση της ψαλμωδίας: καρδιακή ευλάβεια και πνευματική διάθεση, όχι απλή ηχητική επίδοση.
Σε συνέχεια, ο ίδιος Πατέρας συνδέει την ψαλμωδία με την πνευματική αγωγή και την απομάκρυνση από το πνεύμα του κόσμου, παραθέτοντας λόγους όπως «λαλόντες εᾶυτοις ψαλμοῖς καὶ ὕμνοις καὶ ᾠδαῖς πνευματικαῖς, καθάπερ λέγει ὁ Ἀπόστολος, ἐκδιώκομεν τὰ ἔργα τοῦ σκότους καὶ ἑαυτοὺς ἐνδυναμοῦμεν πνευματικῇ ἀρετῇ» — «ψάλλοντας ψαλμούς, ύμνους και πνευματικές ωδές, όπως λέγει ο Απόστολος (βλ. Εφεσίους 5:19), αποδιώκουμε τα έργα του σκότους και ενισχύουμε τον εαυτό μας στη πνευματική αρετή» (vimaorthodoxias.gr, θεολογική ερμηνεία Χρυσοστόμου). Το σημείο αυτό δείχνει ότι η ψαλτική αποτελεί πράξη πνευματικής μεταμόρφωσης και όχι απλής μουσικής έκφρασης.
Είναι σημαντικό επίσης να τονιστεί η προτεραιότητα που δίνουν οι Πατέρες στην καρδιά και την ταπείνωση έναντι της φωνητικής δεξιότητας. Στο ίδιο πατερικό ρεύμα βρίσκουμε τη φράση «οὐχ ἡ φωνὴ μόνη ἀρεστή, ἀλλὰ ὁ νοῦς καὶ ἡ ταπείνωσις· ὅταν ψάλλης, μνημόνευε τὸν Κύριον ἐν τῇ καρδίᾳ σου, καὶ οὐχὶ τὰς ἄκρους ἡχοὺς ζητοῦ» — «δεν είναι η φωνή μόνη που είναι ευάρεστη, αλλά ο νους και η ταπείνωση· όταν ψάλλεις, να θυμάσαι τον Κύριο στην καρδιά σου, και όχι να επιδιώκεις υψηλούς ήχους» (sostis.gr, σχόλιο σε πατερική διδασκαλία). Η παρατήρηση αυτή είναι θεμελιώδης για τη λειτουργική ψαλτική: η ποιότητα της ψαλμωδίας δεν μετριέται από την τεχνική ή την έκταση της φωνής, αλλά από την καρδιακή συμμετοχή και την ταπείνωση του ψάλτη προς τον Θεό.
Αυτές οι πατερικές μαρτυρίες αναδεικνύουν ότι στο μέσον της Εκκλησίας η ψαλμωδία είναι πρώτιστα προσευχή και ευχαριστία που αναπέμπεται προς τον Θεό· είναι δε μέσο πνευματικής καθάρσεως και αναγέννησης του πιστού, όταν εκφράζεται με ευλάβεια και not με θέαμα ή τεχνική επίδειξη. Η θεολογία αυτή ενισχύεται μέσα στους ύμνους, στους ψαλμούς και στη λειτουργική πρακτική που επικρατεί στις Ορθόδοξες κοινότητες, όπου η ψαλτική ενώνει το λαό στην κοινή λειτουργική προσευχή και όχι ως ιδιαίτερο καλλιτεχνικό γεγονός.
2.3 Η ερμηνεία του Ιερού Χρυσοστόμου για τους Ψαλμούς
Όταν ο Ιερός Χρυσόστομος ερμηνεύει τον Ψαλμό 50 (Λόγος εις τον νʹ Ψαλμόν) στην Patrologia Graeca, εξηγεί ότι η πραγματική προσφορά στον Θεό δεν είναι οι εξωτερικές θυσίες αλλά ο συντετριμμένος, ταπεινωμένος νους και καρδιά — δηλαδή η εσωτερική προσευχή και μετάνοια. Η Αγία Γραφή λέγει: «θυσία τῷ Θεῷ πνεῦμα συντετριμμένον» και ο Ιερός Χρυσόστομος σχολιάζει ότι η ψαλμωδία και οι ύμνοι πρέπει να προέρχονται από τα βάθη της καρδιάς που μετάνοιωσε και όχι από το στόμα μόνο· αυτό δείχνει τη σωστή πίστη και λατρεία. Αυτό το νόημα βρίσκεται στις ομιλίες του Ιερού Χρυσοστόμου στους Ψαλμούς που περιέχονται στον τόμο PG 55, ιδίως στις ομιλίες στον Ψαλμό 50 και στον Ψαλμό 100, όπου επαναλαμβάνεται η ιδέα ότι η πραγματική “θυσία ύμνων” στον Θεό είναι η ψαλμωδία που συνοδεύεται από καρδιακή ευλάβεια και μετάνοια (PG 55:565‑588· PG 55:629‑636).
Σε άλλο σημείο των υπομνημάτων στους Ψαλμούς (PG 55:636‑674), σχολιάζοντας τον «Ψαλμό 104/105», ο Ιερός Χρυσόστομος τονίζει επίσης ότι η ψαλμωδία συμβάλλει στην πνευματική αναγέννηση του πιστού, επειδή η ψυχή στοχάζεται τον Θεό, αφήνει τις κοσμικές έγνοιες και στρέφει την προσοχή της στον Πανάγαθο Κύριο, εκδικώντας έτσι τα έργα του σκοταδιού και ενδυναμώνοντας την πνευματική αρετή του ψάλτου και του λαού.
Παράλληλα, άλλες πατερικές θέσεις εκφράζονται και σε μεταγενέστερα θεολογικά σχόλια: «Ὡς λέγει ο Απόστολος, ψάλλοντας ψαλμούς, ύμνους και ωδές πνευματικές, αποδιώκουμε τα έργα του σκότους και ενδυναμώνουμε εαυτούς στη πνευματική αρετή» — παραπομπή που ο Ιερός Χρυσόστομος κάνει σε σχέση με τον ζήλο για πνευματική ζωή και την πρακτική εφαρμογή των ύμνων στην προσωπική πίστη και μετάνοια, όχι ως απλή επίδειξη φωνητικής τέχνης (Εφεσίους 5:19).
Επιπλέον, σε τέτοια πατερικά κείμενα εμφανίζεται συχνά η ιδέα ότι οι ύμνοι καθιστούν «άγιο ακόμη και τον αέρα στον ναό» — έκφραση που δείχνει πως μια ψαλμωδία που απηχεί καρδιακή ευλάβεια μπορεί να καθαγιάσει μ ετον θείο λόγο σωστά εκφερόμενο το περιβάλλον και να οδηγήσει τους πιστούς σε πνευματική εγρήγορση και λειτουργική συμμετοχή, υπερβαίνοντας τον απλό ήχο (σύνολο ερμηνειών που συνοψίζονται σε εκκλησιαστικές πηγές για τη θεολογία της ψαλτικής).
Από τα ίδια κείμενα προκύπτει ότι ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος περιλαμβάνει στους σχολιασμούς του και παραδείγματα για τη στάση του ψάλτου· για παράδειγμα, επισημαίνει ότι η ψαλμωδία που προέρχεται από καρδιά που επικεντρώνεται στον Θεό είναι πιο ισχυρή και ωφέλιμη από κάθε εξωτερική τεχνική δεξιότητα, και ότι μόνο αυτή η εσωτερική ψαλμωδία μπορεί να καθαγιάσει την Εκκλησία και να φέρει πνευματική ευλάβεια στον λαό.
3. Η διάκριση μεταξύ θείας λατρείας και επίδειξης στη σύγχρονη εποχή μας
Πρώτο σημείο κρίσης στην εκκλησιαστική ψαλμωδία είναι η διάκριση μεταξύ θείας λατρείας και θεατρινισμού. Χωρίς διάκριση, ένας ψάλτης μπορεί να εστιάσει υπερβολικά στη φωνητική δεξιοτεχνία, στις εντυπωσιακές μελωδικές ραφές ή στις θεατρικές εκφράσεις, και να κάνει την ψαλμωδία να μοιάζει με “μουσική εκτέλεση” παρά με προσευχή. Στην πραγματικότητα, το αιώνιο παράδειγμα της Εκκλησίας δείχνει ότι το επίκεντρο πρέπει να βρίσκεται στην πνευματική διάθεση και στην καθαρότητα της καρδιάς· η ψαλμωδία πρέπει να ενώνει το πλήρωμα στη λειτουργική προσευχή, αντί να αποσπά την προσοχή από τον κύριο σκοπό της θείας λατρείας.
Παράδειγμα: Σε ιερό ναό όπου ένας ψάλτης επιλέγει περίτεχνες φιγούρες ή υπερβολικές διακοσμήσεις φράσεων, η προσοχή των συμμετεχόντων μετατοπίζεται από το νόημα του ύμνου στην προσωπική επίδειξη. Αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα το εκκλησίασμα να γίνει “ακροατής” και όχι συμμετέχων στη λειτουργική πράξη, χάνοντας την πνευματική εστίαση και την κοινή λατρευτική εμπειρία.
Λύση: Η εκπαίδευση των ψαλτών και η πνευματική καθοδήγηση πρέπει να ενισχύουν την τάξη, την απλότητα και την καρδιακή συμμετοχή. Η ψαλμωδία πρέπει να ενθαρρύνει το πλήρωμα να “ψάλλει με την καρδιά”, αναγνωρίζοντας τα λόγια και αναλογιζόμενο το νόημά τους, προάγοντας έτσι τη συλλογική προσευχή και συμπροσευχή.
4. Η εσωτερική διάθεση και ο φόβος του Θεού
Είναι καθοριστικό το γεγονός ότι ο Ιερός Χρυσόστομος και άλλοι Πατέρες, αναφερόμενοι στη θεία ψαλμωδία, εστιάζουν στη νοητική και καρδιακή κατάσταση του ψάλτου. Σε μια υγιή πνευματική κατάσταση, η ψαλμωδία γίνεται μέσο καθάρσεως των παθών, επειδή “η μελωδία διώχνει την ασέβεια και εγκαθιστά μέσα μας ευλάβεια”, οδηγώντας τον συμμετέχοντα στο να προσευχηθεί με κατανυκτική διάθεση και όχι με επίδειξη φωνητικών δυνατοτήτων.
Παράδειγμα: Ψάλτης με άριστη τεχνική αλλά εσωτερικά αποστασιοποιημένος μπορεί να ψάλλει “ωραία”, αλλά χωρίς καρδιακή ταπείνωση και φόβο Θεού. Το αποτέλεσμά του δεν θα επιφέρει πνευματική ωφέλεια για τη συμετοχή του εκκλησιάσματος και μπορεί ακόμη να δημιουργήσει απόσταση μεταξύ θείας λατρείας και κοινότητας.
Λύση: Υιοθέτηση πνευματικών πρακτικών όπως προσευχή πριν την ψαλμωδία, αγωνία για προσωπική ταπείνωση και συνειδητή εστίαση στο νόημα των ύμνων, όχι απλά στην εκτέλεση εκ μέρους του ψάλτου.
5. Η συμπεριφορά στο αναλόγιο και η σωματική στάση
Η στάση και οι κινήσεις του ψάλτου κατά τη διάρκεια της θείας λατρείας πρέπει να αντικατοπτρίζουν σεμνότητα και ευλάβεια, χωρίς περιττές ή υπερβολικές χειρονομίες, που μπορούν να αποσπούν τους πιστούς από το λατρευτικό γεγονός. Η Εκκλησία βλέπει την ιερή τάξη ως μέσο πνευματικής εστίασης, όπου κάθε κίνηση έχει λειτουργικό σκοπό και όχι αισθητικό.
Παράδειγμα: Ψάλτης που μετακινείται ή κάνει έντονες σωματικές εκφράσεις μπορεί να τραβά την προσοχή σε αυτό που κάνει, και όχι στον ύμνο ή στο νόημά του.
Λύση: Εφαρμογή κανόνων ιεροπρέπειας· ο ψάλτης να στέκεται σταθερά, με ευλάβεια στο σώμα και το πρόσωπο, δείχνοντας συνειδητά, με δέος ψυχής ότι η ψαλμωδία είναι λειτουργική συνύπαρξη με την κοινότητα, όχι προσωπική επίδειξη.
6. Ο ρόλος της κοινότητας στην ψαλμωδία
Η ψαλτική δεν είναι προσωπική επίδειξη ούτε «μουσική παράσταση»· είναι συλλογική πράξη, όπου η κοινότητα ενώνεται στη θεία λατρεία μέσω των ύμνων. Ο ψάλτης έχει ρόλο διακονίας· είναι η φωνή του πλήθους, που συμμετέχει ενεργά στη Θεία Λειτουργία. Αυτή η θεώρηση αναδεικνύει την ψαλτική ως κοινή ευχή και λατρεία, αντί για σόλο ερμηνεία.
Παράδειγμα: Σε θείες λειτουργίες όπου οι ψάλτες ή τα χορωδιακά σχήματα συμμετέχουν αυστηρά ως “επί σκηνής” μουσικό σχήμα, η συμμετοχή των πιστών μπορεί να περιοριστεί σε απλή ακρόαση, αντί για ενότητα ψαλμωδίας με το πλήρωμα, όπως τονίζουν οι πατερικές παραδόσεις.
Λύση: Ενθάρρυνση της αντιφωνίας και της κοινής ψαλμωδίας, όπου το πληθυντικό σώμα των πιστών ψάλλει μαζί με το αναλόγιο, δημιουργώντας μια ενιαία λειτουργική έκφραση.
7. Επίλογος
Η συμπεριφορά των ψαλτών στο αναλόγιο καθρεπτίζει τον βαθμό στον οποίο η θεία λατρεία εκτελείται με πνευματική ευλάβεια, λειτουργική τάξη και καρδιακή διάθεση. Οι Πατέρες της Εκκλησίας, με πρώτο τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, υπενθυμίζουν ότι η ψαλμωδία δεν είναι μουσικό σόου ή φωνητική επίδειξη, αλλά λειτουργική προσευχή και κοινή λατρεία που ενώνει τον λαό με τον Θεό.
8. Βιβλιογραφία
Chrysostom, J. (1857‑1866). Patrologia Graeca (J.‑P. Migne, Ed.) Vols. 47‑64. Paris: J.‑P. Migne. (Υπόμνημα εις τους Ψαλμούς, PG 55:565‑588; 629‑636; 636‑674)
Chrysostom, J. (1998). St. John Chrysostom: Commentary on the Psalms (R. C. Hill, Trans.). Holy Cross Orthodox Press. (Αγγλόφωνη πρόσβαση σε ομιλίες επί των Ψαλμών του Ιερού Χρυσοστόμου)
9. Πηγές:
alanya‑orthodox.com. (2020). Orthodox Ecclesiastical Hymnography. https://www.alanya‑orthodox.com/index.php/en/messages/787‑orthodox‑ecclesiastical‑hymnography‑15‑11‑2020
diakonima.gr. (2015). Ωφέλειες από την υμνολογία και ψαλμωδία (θεολογική προσεγγιση). https://www.diakonima.gr/2015/08/13/ωφέλειες‑από‑την‑υμνολογία‑και‑ψαλμωδ/
sostis.gr. (χ.χ.). Ψαλμωδία και πατερική παράδοση. https://www.sostis.gr/blog/item/4557‑psalmodia‑agios‑ioannis‑chrysostomos
vimaorthodoxias.gr. (2021). Η θεολογία των Ψαλμών κατά τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο. https://www.vimaorthodoxias.gr/theologikos‑logos‑διαφορα/agios‑ioannis‑o‑chrysostomos‑oi‑psalmoi‑tou‑dayid‑allazoyn‑ta‑panta/
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου