Η αρνητικότητα γύρω μας: Μία ψυχολογική, κοινωνιολογική και θεολογική προσέγγιση

1. Εισαγωγή

Κάθε μέρα ερχόμαστε σε επαφή με ανθρώπους και καταστάσεις που μπορεί να μας κουράζουν ή να μας βαραίνουν με αρνητικά συναισθήματα. Το άρθρο που ακολουθεί δεν προσφέρει απλές συμβουλές, αλλά ένα πλαίσιο κατανόησης: ψυχολογικό, κοινωνικό και πνευματικό. Μέσα από τη σοφία των Πατέρων της Εκκλησίας, τη σύγχρονη ψυχολογία και την κοινωνιολογική έρευνα, ανακαλύπτουμε πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την αρνητικότητα γύρω μας με ηρεμία, αγάπη και δύναμη, αλλά και πώς η δική μας παρουσία μπορεί να μεταμορφώσει θετικά τον κόσμο γύρω μας.Η αρνητικότητα γύρω μας αποτελεί μια από τις πιο επίμονες προκλήσεις της καθημερινής ζωής. Μπορεί να εκφράζεται με διάφορους τρόπους: ως επικριτική στάση, απαισιοδοξία, δυσπιστία ή ακόμα και ως ενεργητική εχθρότητα. Η επαφή με τέτοιες στάσεις μπορεί να δημιουργήσει ψυχολογική ένταση, κοινωνική απομόνωση ή πνευματική απογοήτευση. Ωστόσο, η αντιμετώπισή της δεν περιορίζεται σε τεχνικές αυτοβοήθειας ούτε σε απλή «θετική σκέψη». Απαιτεί βαθιά κατανόηση του ψυχολογικού, κοινωνικού και πνευματικού πλαισίου μέσα στο οποίο εκδηλώνεται η αρνητικότητα, καθώς και των τρόπων με τους οποίους μπορούμε να διατηρήσουμε την ψυχική μας ισορροπία και την πνευματική μας ακεραιότητα.

2. Ψυχολογική Προσέγγιση

Σε ψυχολογικό επίπεδο, η αρνητικότητα συχνά προκύπτει από μηχανισμούς άμυνας ή από τραυματικές εμπειρίες. Άτομα που αντιμετωπίζουν συνεχείς αποτυχίες, συναισθηματικές πληγές ή εσωτερικές αβεβαιότητες τείνουν να αναπτύσσουν κριτική στάση προς τους άλλους. Ο Beck υπογραμμίζει ότι η αρνητικότητα αποτελεί εκδήλωση διαστρεβλωμένων γνωστικών σχημάτων, όπου η αντίληψη για τον κόσμο και τους άλλους χρωματίζεται από προσωπικά φίλτρα φόβου, θυμού ή αυτοκατηγορίας (Beck, 1976). Η αναγνώριση αυτού του μηχανισμού είναι το πρώτο βήμα: η κατανόηση ότι η αρνητικότητα των άλλων δεν είναι πάντα προσωπική επίθεση αλλά συχνά αντικατοπτρίζει εσωτερικές τους δυσκολίες, επιτρέπει μια ψύχραιμη και αποτελεσματική αντίδραση.

Η ψυχολογική αντιμετώπιση της αρνητικότητας προϋποθέτει την καλλιέργεια συναισθηματικής ανθεκτικότητας. Η συναισθηματική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει απουσία ευαισθησίας, αλλά ικανότητα να παρατηρούμε τις αρνητικές εκφράσεις χωρίς να τις εσωτερικεύουμε. Σημαντική πρακτική σε αυτό το επίπεδο αποτελεί η ενεργητική ακρόαση: όταν ακούμε έναν αρνητικό συνομιλητή, μπορούμε να τον κατανοήσουμε χωρίς να συμμετέχουμε στο ίδιο αρνητικό συναισθηματικό φορτίο. Επιπλέον, η συνειδητή ενασχόληση με θετικές εμπειρίες, η αναγνώριση των προσωπικών μας επιτυχιών και η καλλιέργεια της ευγνωμοσύνης συμβάλλουν στο να διατηρείται η ψυχική ισορροπία μας (Maslach & Leiter, 2016).

3. Κοινωνιολογική Προσέγγιση

Κοινωνικά, η αρνητικότητα συχνά διαχέεται και δημιουργεί δίκτυα αλληλεπίδρασης όπου η απαισιοδοξία και η καχυποψία αναπαράγονται. Σε επίπεδο ομάδας, η παρουσία ενός ή περισσοτέρων αρνητικών ατόμων μπορεί να υπονομεύσει τη συνοχή, να περιορίσει τη δημιουργικότητα και να προκαλέσει ψυχολογική κόπωση στα υπόλοιπα μέλη (Allport, 1954; Bandura, 1977). Ωστόσο, η επιρροή δεν είναι απόλυτη: η στάση των υπολοίπων μελών και οι θεσμοθετημένοι κανόνες συμπεριφοράς μπορούν να περιορίσουν τη διάχυση της αρνητικότητας. Η κοινωνική στρατηγική που προκύπτει είναι η διατήρηση ορίων, η θετική επανατροφοδότηση και η δημιουργία πλαισίων όπου η κριτική αντιμετωπίζεται ως εποικοδομητική, ενώ η καταστροφική αρνητικότητα αναγνωρίζεται και δεν ενισχύεται, απλά αγνοείται (Bandura, 1977).

4. Θεολογική Αντιμετώπιση

Μέσα στο πνευματικό πλαίσιο, η αρνητικότητα αντιμετωπίζεται με τρόπο που υπερβαίνει την ψυχολογική και κοινωνική διάσταση. Οι Πατέρες της Εκκλησίας διδάσκουν ότι η πηγή κάθε αρνητικότητας είναι η απομάκρυνση από τον Θεό και η κυριαρχία του εγωισμού. Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης (1) διδάσκει ότι η παρουσία του ενάρετου ανθρώπου αρωματίζει και μεταμορφώνει τους γύρω, επειδή η αρετή είναι μετοχή στη θεία ζωή. Ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος (2) υπογραμμίζει ότι η πραότητα και η αγάπη ενός ανθρώπου μπορεί να καταπραΰνουν ακόμη και τους πιο σκληρούς χαρακτήρες.

Η θεολογική αντιμετώπιση της αρνητικότητας δεν σημαίνει παθητική ανοχή. Αντίθετα, προτείνεται μια στάση που συνδυάζει αγάπη, διάκριση και προσευχή. Η αγάπη δεν ταυτίζεται με ανεπιφύλακτη αποδοχή κάθε συμπεριφοράς, αλλά με την κατανόηση της βαθύτερης ανάγκης του άλλου και με την επιθυμία για τη σωτηρία του. Η διάκριση, όπως τη διδάσκει ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής (3), είναι η ικανότητα να ξεχωρίζουμε την ψυχική ασθένεια ή την αδυναμία από την πραγματική πρόθεση, ώστε να μην παρασυρθούμε στην ίδια αρνητικότητα. Η προσευχή και η πνευματική επαφή με τον Θεό παρέχουν δύναμη για να παραμένουμε ψύχραιμοι και ευγενικοί ακόμη και σε αρνητικά περιβάλλοντα (Ware, 1993).

Η κοινωνική διάσταση συνδέεται με τη θεολογική μέσω της παρουσίας του ενάρετου: όπως το σώμα της Εκκλησίας δεν περιορίζεται σε ατομική αγιότητα, έτσι και η επίδραση ενός ενάρετου μέλους μπορεί να περιορίσει τη διάχυση της αρνητικότητας. Η «ευωδία» της αρετής, όπως περιγράφει ο Γρηγόριος Νύσσης (4) λειτουργεί αθόρυβα αλλά αποτελεσματικά: η πραότητα, η ταπείνωση και η αγάπη προσελκύουν και εμπνέουν τους άλλους. Η πνευματική παρουσία, όταν γίνεται βίωμα, είναι ανώτερη από κάθε λεκτική παρέμβαση.

Σε ψυχολογικό επίπεδο, η εμπειρία αυτή συνδέεται με την έννοια της μίμησης (Bandura, 1977). Όταν κάποιος βλέπει τον ενάρετο να αντιμετωπίζει προκλήσεις με ηρεμία και αγάπη, αναπτύσσει εσωτερικά τις ίδιες αρετές. Η παρατήρηση λειτουργεί ως υποσυνείδητη εκπαίδευση του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς. Με άλλα λόγια, η αντιμετώπιση της αρνητικότητας δεν είναι μόνο άμυνα, αλλά και δημιουργία θετικού κύκλου επιρροής.

Η θεολογική διάσταση επεκτείνεται στη συγχώρηση. Ο Άγιος Αυγουστίνος (5) τονίζει ότι η αγάπη και η συγχώρηση απελευθερώνουν από την εσωτερική σκλαβιά της οργής. Η αρνητικότητα των άλλων δεν χρειάζεται να μας κρατά δεμένους· η συγχώρηση και η ευλογία προς τον άλλον λειτουργούν ως μέσο ψυχικής απελευθέρωσης και εσωτερικής ειρήνης. Η προσευχή, ιδιαίτερα, δεν είναι παθητική διαδικασία· ενεργοποιεί την πνευματική δύναμη και επιτρέπει στο άτομο να διατηρεί την ισορροπία του.

Η κοινωνική πρακτική που πηγάζει από αυτή τη θεολογική θεώρηση περιλαμβάνει την ενεργητική παρουσία με παράδειγμα, τη θετική επανατροφοδότηση και τη διατήρηση ορίων. Η αρνητικότητα που δεν μπορεί να μετουσιωθεί αντιμετωπίζεται με υγιή απόσταση: δεν αποφεύγουμε τον άνθρωπο ως πρόσωπο, αλλά περιορίζουμε την επαφή με τις καταστροφικές εκφράσεις της συμπεριφοράς του. Ταυτόχρονα, όταν είναι δυνατό, η θετική αλληλεπίδραση ενισχύει την κοινωνική συνοχή και περιορίζει τη διάχυση αρνητικών στάσεων (Allport, 1954; Bandura, 1977).

Σημαντική είναι και η διάσταση της αυτοπροστασίας. Η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι η συνεχής έκθεση σε αρνητικά άτομα μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική εξάντληση (Maslach & Leiter, 2016). Η αυτοφροντίδα περιλαμβάνει την αναγνώριση των προσωπικών μας ορίων, την καλλιέργεια θετικών σχέσεων και την αναζήτηση κοινοτήτων που ενισχύουν τις αρετές μας. Σε αυτό το επίπεδο, η πνευματική πρακτική και η συμμετοχή σε εκκλησιαστικές ή κοινωνικές ομάδες που καλλιεργούν την αρετή λειτουργούν προστατευτικά (Lossky, 1997; Meyendorff, 1974).

Η αρνητικότητα, τελικά, μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ευκαιρία πνευματικής ανάπτυξης. Η προσευχή για τους άλλους, η μίμηση των ενάρετων, η θετική κοινωνική συμμετοχή και η καλλιέργεια εσωτερικής ανθεκτικότητας μετατρέπουν μια αρνητική κατάσταση σε ευκαιρία για άσκηση των αρετών: υπομονής, πραότητας, διάκρισης και αγάπης (Gregory Nazianzen, 2002). Η εμπειρία αυτή συνδέει την ψυχολογική, κοινωνική και θεολογική διάσταση σε ένα ενιαίο πλέγμα μεταμόρφωσης.

Η πατερική σοφία μας διδάσκει ότι η αρνητικότητα των άλλων δεν είναι δύναμη που πρέπει να φοβόμαστε, αλλά πρόκληση που μπορεί να ενισχύσει την προσωπική μας αρετή και να αναδείξει τη δύναμη της αγάπης (Basil of Caesarea, 2011; Athanasius of Alexandria, 2011). Ο ενάρετος άνθρωπος, με την πραότητά του και την αγάπη του, γίνεται «ευωδία» για τους άλλους, προσκαλώντας τους σε μεταμόρφωση. Ακόμη και σε περιβάλλοντα με έντονη αρνητικότητα, η πίστη στη δύναμη του Θεού, η προσευχή και η πνευματική εγρήγορση καθιστούν δυνατή την υπέρβαση της τοξικής επιρροής.

5. Επίλογος

Η ολοκληρωμένη αντιμετώπιση της αρνητικότητας, λοιπόν, απαιτεί τριπλή στρατηγική: ψυχολογική ανθεκτικότητα, κοινωνική σοφία και πνευματική καλλιέργεια. Δεν πρόκειται για μια απλή τεχνική επιβίωσης, αλλά για διαδικασία βαθιάς εσωτερικής μεταμόρφωσης που επηρεάζει τον κόσμο γύρω μας. Όπως η ευωδία της αρετής προσελκύει, καταπραΰνει και εμπνέει τους άλλους, έτσι και η συνειδητή, πνευματικά θεμελιωμένη στάση απέναντι στην αρνητικότητα μπορεί να δημιουργήσει κύματα θετικής επίδρασης, μεταμορφώνοντας σταδιακά το περιβάλλον μας και ενισχύοντας την αίσθηση κοινότητας, ελπίδας και πνευματικής πληρότητας.

6. Υποσημειώσεις πατερικών αναφορών

1. Gregory of Nyssa. (1978). The Life of Moses (A. Malherbe & E. Ferguson, Trans.). Paulist Press. PG 44, 377B.

2. Chrysostom, J. (1994). Homilies on the Gospel of Matthew (G. Prevost, Trans.). Hendrickson. PG 57, 282.

3. Maximus Confessor. (1985). Four Hundred Texts on Love (G. Palmer, P. Sherrard, & K. Ware, Trans.). Faber & Faber. Capita de caritate, 1,1.

4. Gregory of Nyssa. (1978). The Life of Moses (A. Malherbe & E. Ferguson, Trans.). Paulist Press. PG 44, 401D.

5. Augustine. (1991). De Trinitate (E. Hill, Trans.). New City Press. VIII,7.

7. Βιβλιογραφία 

Allport, G. W. (1954). The Nature of Prejudice. Addison-Wesley.

Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Prentice-Hall.

Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. International Universities Press.

Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Burnout: A Multidimensional Perspective. Taylor & Francis.

Augustine. (1991). De Trinitate (E. Hill, Trans.). New City Press. (Original work published ca. 400–416)

Athanasius of Alexandria. (2011). On the Incarnation (J. Behr, Trans.). St. Vladimir’s Seminary Press. (Original work published ca. 318)

Basil of Caesarea. (2011). On the Holy Spirit (S. Hildebrand, Trans.). St. Vladimir’s Seminary Press. (Original work published ca. 375)

Chrysostom, J. (1994). Homilies on the Gospel of Matthew (G. Prevost, Trans.). Hendrickson. (Original work published ca. 390)

Gregory of Nyssa. (1978). The Life of Moses (A. Malherbe & E. Ferguson, Trans.). Paulist Press. (Original work published ca. 390)

Gregory Nazianzen. (2002). On God and Christ: The Five Theological Orations (F. Williams & L. Wickham, Trans.). St. Vladimir’s Seminary Press. (Original work published ca. 380)

Maximus Confessor. (1985). Four Hundred Texts on Love (G. Palmer, P. Sherrard, & K. Ware, Trans.). Faber & Faber. (Original work published 7th century)

Lossky, V. (1997). The Mystical Theology of the Eastern Church. St. Vladimir’s Seminary Press.

Meyendorff, J. (1974). Byzantine Theology: Historical Trends and Doctrinal Themes. Fordham University Press.

Ware, K. (1993). The Orthodox Way. St. Vladimir’s Seminary Press.

-Λόγος Θείου Φωτός