Η νομική κατοχύρωση του Σταυρού και των Ορθοδόξων Εικόνων στα σχολεία και στις δημόσιες υπηρεσίες

 

Η παρουσία του Σταυρού και των Ορθοδόξων εικόνων στα δημόσια σχολεία και στις δημόσιες υπηρεσίες αποτελεί ένα από τα πλέον σύνθετα ζητήματα της σύγχρονης συνταγματικής θεωρίας και της σχέσης κράτους και θρησκείας. Το ζήτημα συνδέεται άμεσα με τη θρησκευτική ελευθερία, την κρατική ουδετερότητα, την πολιτισμική παράδοση και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η νομική αντιμετώπιση του θέματος διαφοροποιείται σημαντικά μεταξύ των κρατών, ανάλογα με το ιστορικό, πολιτισμικό και συνταγματικό τους υπόβαθρο.

Στην Ελλάδα, η παρουσία θρησκευτικών συμβόλων στα σχολεία και στις δημόσιες υπηρεσίες θεωρείται συμβατή με τη συνταγματική τάξη. Το άρθρο 3 του Συντάγματος αναγνωρίζει την Ορθόδοξη Εκκλησία ως επικρατούσα θρησκεία, ενώ το άρθρο 16 παρ. 2 αναφέρει ότι σκοπός της παιδείας είναι και η ανάπτυξη της θρησκευτικής συνείδησης των Ελλήνων. Παράλληλα, το άρθρο 13 κατοχυρώνει τη θρησκευτική ελευθερία και απαγορεύει τον προσηλυτισμό.

Η ανάρτηση εικόνων του Χριστού ή της Παναγίας στις σχολικές αίθουσες δεν προβλέπεται πάντοτε από ειδικό νόμο, αλλά αποτελεί πάγια διοικητική πρακτική, η οποία έχει ενσωματωθεί στην εκπαιδευτική παράδοση του Ελληνικού κράτους.

Η νομιμότητά της στηρίζεται τόσο στη διοικητική πρακτική όσο και στη νομολογία των Ελληνικών δικαστηρίων. Το Συμβούλιο της Επικρατείας έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η Ελληνική εκπαίδευση δεν έχει αυστηρά ουδετερόθρησκο χαρακτήρα, αλλά διατηρεί ιστορικούς και πολιτισμικούς δεσμούς με την Ορθοδοξία.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας σχετικά με το μάθημα των Θρησκευτικών κατά τα έτη 2018 και 2019, όπου κρίθηκε ότι το μάθημα πρέπει να διατηρεί Ορθόδοξο προσανατολισμό για τους Ορθόδοξους μαθητές. Το δικαστήριο έκρινε ότι η ανάπτυξη της Ορθόδοξης χριστιανικής συνείδησης συμβαδίζει με τις συνταγματικές επιταγές της Ελληνικής έννομης τάξης. Παράλληλα, αναγνωρίστηκε το δικαίωμα απαλλαγής από το μάθημα για λόγους θρησκευτικής συνείδησης, χωρίς υποχρέωση αποκάλυψης συγκεκριμένων θρησκευτικών πεποιθήσεων.

Η πρωινή προσευχή και η παρουσία θρησκευτικών συμβόλων στα σχολεία εξακολουθούν να θεωρούνται θεμιτές πρακτικές στο Ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Οι μαθητές που απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά απαλλάσσονται και από τη συμμετοχή στην προσευχή, χωρίς όμως να αμφισβητείται η γενική νομιμότητα της ύπαρξής της.

Στις δημόσιες υπηρεσίες και ιδιαίτερα στα δικαστήρια, η παρουσία της εικόνας του Χριστού αποτελεί επίσης πάγια πρακτική. Παρότι ο πολιτικός όρκος έχει πλέον καθιερωθεί ως ισότιμη εναλλακτική μορφή διαβεβαίωσης, τα θρησκευτικά σύμβολα εξακολουθούν να υπάρχουν σε πολλές δικαστικές αίθουσες και δημόσιες υπηρεσίες. Η Ελληνική έννομη τάξη αντιμετωπίζει τα σύμβολα αυτά ως στοιχεία ιστορικής και πολιτισμικής συνέχειας και όχι ως μορφή υποχρεωτικής θρησκευτικής επιβολής.

Αντίθετα, στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής επικρατεί αυστηρότερη αντίληψη περί διαχωρισμού κράτους και θρησκείας. Η Πρώτη Τροπολογία του Αμερικανικού Συντάγματος περιλαμβάνει τη λεγόμενη Establishment Clause, σύμφωνα με την οποία το κράτος δεν μπορεί να υιοθετεί ή να προωθεί κάποια θρησκεία. Η Αμερικανική νομολογία έχει διαμορφώσει ένα ιδιαίτερα αυστηρό πλαίσιο ως προς τα θρησκευτικά σύμβολα στα δημόσια σχολεία.

Χαρακτηριστική είναι η υπόθεση της Marisol Arroyo-Castro στο Κονέκτικατ. Η εκπαιδευτικός αρνήθηκε να απομακρύνει τον Σταυρό από την αίθουσα διδασκαλίας της, υποστηρίζοντας ότι επρόκειτο για έκφραση της προσωπικής της θρησκευτικής ελευθερίας. Η διοίκηση του σχολείου θεώρησε ότι η ανάρτηση του σταυρού μέσα στην τάξη μπορούσε να εκληφθεί ως κρατική υιοθέτηση θρησκευτικής θέσης. Το ομοσπονδιακό δικαστήριο έκρινε ότι η συγκεκριμένη έκφραση δεν αποτελούσε ιδιωτικό λόγο, αλλά στοιχείο συνδεδεμένο με την άσκηση δημόσιου λειτουργήματος και επομένως μπορούσε να περιοριστεί προς διασφάλιση της κρατικής ουδετερότητας.

Η Αμερικανική νομολογία ακολουθεί γενικά τη λογική ότι οι δημόσιοι λειτουργοί, όταν ενεργούν υπό την ιδιότητά τους ως εκπρόσωποι του κράτους, δεσμεύονται από την αρχή της θρησκευτικής ουδετερότητας. Ωστόσο, η Αμερικανική κοινωνία παρουσιάζει και έντονες αντιπαραθέσεις γύρω από το ζήτημα, ιδιαίτερα σε πολιτείες με ισχυρή Χριστιανική παράδοση.

Η Γαλλία αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυστηρής κοσμικότητας (laïcité). Με τον νόμο του 1905 καθιερώθηκε πλήρης διαχωρισμός κράτους και Εκκλησίας. Το Γαλλικό κράτος δεν αναγνωρίζει επίσημη θρησκεία ούτε χρηματοδοτεί θρησκευτικές οργανώσεις. Η δημόσια διοίκηση και κυρίως η δημόσια εκπαίδευση οφείλουν να τηρούν απόλυτη θρησκευτική ουδετερότητα.

Ο νόμος του 2004 στη Γαλλία, απαγόρευσε στους μαθητές των δημοσίων σχολείων να φέρουν εμφανή θρησκευτικά σύμβολα, όπως ισλαμική μαντίλα, κιπά ή μεγάλους σταυρούς. Για τους εκπαιδευτικούς και τους δημόσιους λειτουργούς η υποχρέωση ουδετερότητας είναι ακόμη αυστηρότερη. Οι εκπαιδευτικοί δεν επιτρέπεται να εκδηλώνουν θρησκευτικές πεποιθήσεις κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Η Γαλλική προσέγγιση στηρίζεται στην αντίληψη ότι το δημόσιο σχολείο πρέπει να αποτελεί απολύτως ουδέτερο χώρο, προστατευμένο από κάθε μορφή θρησκευτικής επιρροής.

Η Ιταλία ακολουθεί διαφορετική προσέγγιση. Παρότι είναι επίσης κοσμικό κράτος, διατηρεί στενούς ιστορικούς δεσμούς με τον Καθολικισμό. Η σημαντικότερη δικαστική εξέλιξη υπήρξε η υπόθεση Lautsi κατά της  Ιταλίας ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η προσφεύγουσα υποστήριξε ότι η υποχρεωτική παρουσία Σταυρού στις σχολικές αίθουσες παραβίαζε την ελευθερία της συνείδησης και την αρχή της ουδετερότητας.

Αρχικά, το ΕΔΑΔ έκρινε ότι υπήρχε παραβίαση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ωστόσο, η Ολομέλεια του Δικαστηρίου το 2011 ανέτρεψε την απόφαση, κρίνοντας ότι ο Σταυρός αποτελεί «παθητικό σύμβολο» και ότι τα κράτη διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης σε ζητήματα σχέσεων κράτους και θρησκείας. Η απόφαση αυτή είχε μεγάλη σημασία για ολόκληρη την Ευρώπη, καθώς αναγνώρισε ότι η παρουσία θρησκευτικών συμβόλων μπορεί να συνδέεται με την ιστορική και πολιτισμική ταυτότητα ενός κράτους.

Η σύγκριση των τεσσάρων χωρών αναδεικνύει διαφορετικά μοντέλα σχέσεων κράτους και θρησκείας. Η Ελλάδα και η Ιταλία αντιμετωπίζουν τα θρησκευτικά σύμβολα ως μέρος της πολιτισμικής και ιστορικής τους ταυτότητας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δίνουν προτεραιότητα στην αποφυγή κρατικής υιοθέτησης θρησκείας, ενώ η Γαλλία εφαρμόζει την αυστηρότερη μορφή κρατικής ουδετερότητας.

Το ζήτημα του Σταυρού και των Ορθοδόξων εικόνων στα σχολεία και στις δημόσιες υπηρεσίες παραμένει αντικείμενο έντονου επιστημονικού και κοινωνικού διαλόγου. Η πρόκληση για τα σύγχρονα δημοκρατικά κράτη είναι να εξισορροπήσουν τον σεβασμό της θρησκευτικής παράδοσης με την προστασία της θρησκευτικής ελευθερίας και της ισότητας όλων των πολιτών, ανεξαρτήτως θρησκευτικών πεποιθήσεων.

Βιβλιογραφία  

Lautsi v. Italy. (2011). European Court of Human Rights, Grand Chamber, Application no. 30814/06.

Αλιβιζάτος, Ν. (2012). Οι θεσμοί σε κρίση 1922–1974: Όψεις της ελληνικής εμπειρίας. Αθήνα: Θεμέλιο.

Βενιζέλος, Ε. (2020). Μαθήματα συνταγματικού δικαίου. Αθήνα: Σάκκουλας.

Δαγτόγλου, Π. (2015). Ατομικά δικαιώματα (4η έκδ.). Αθήνα: Σάκκουλας.

Ελληνικό Σύνταγμα. (2019). Αθήνα: Εθνικό Τυπογραφείο.

Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. (1950).

Κατρούγκαλος, Γ. (2017). Το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας στην ελληνική έννομη τάξη. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.

Κτιστάκις, Ι. (2019). Θρησκευτική ελευθερία και Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Αθήνα: Σάκκουλας.

Νόμος 1566/1985. Δομή και λειτουργία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Νόμος 4823/2021. Αναβάθμιση του σχολείου και ενδυνάμωση των εκπαιδευτικών.

Προεδρικό Διάταγμα 79/2017. Οργάνωση και λειτουργία νηπιαγωγείων και δημοτικών σχολείων.

Συμβούλιο της Επικρατείας. (2018). Αποφάσεις 660/2018 και 926/2018.

Συμβούλιο της Επικρατείας. (2019). Αποφάσεις 1749/2019 και 1750/2019.

Τσάτσος, Δ. (2002). Συνταγματικό δίκαιο: Θεμελιώδη δικαιώματα. Αθήνα: Αντ. Ν. Σάκκουλας.