Φωτό: Pinterest
Η λέξη «σουρλουλού» είναι από εκείνες τις χαρακτηριστικές λαϊκές εκφράσεις που κουβαλούν μέσα τους ολόκληρη εποχή. Δεν είναι απλώς ένας χαρακτηρισμός, αλλά ένα κοινωνικό σχόλιο που αποτυπώνει αντιλήψεις, ήθη και φόβους μιας παλαιότερης Ελλάδας. Στη δεκαετία του 1960, μια περίοδο όπου η κοινωνία αλλάζει σταδιακά αλλά εξακολουθεί να στηρίζεται σε παραδοσιακά πρότυπα, η «σουρλουλού» γίνεται μια αναγνωρίσιμη φιγούρα τόσο στην καθημερινή ζωή όσο και στον Ελληνικό κινηματογράφο.
Η λέξη χρησιμοποιείται λαϊκά για να περιγράψει μια γυναίκα ζωηρή, εξωστρεφή, που της αρέσει η βόλτα και η διασκέδαση, αλλά και, ανάλογα με το ύφος, επιπόλαιη ή «άμυαλη» με την παραδοσιακή έννοια. Σε αυστηρότερες κοινωνικές αναγνώσεις της εποχής, μπορούσε να υπονοήσει και μια γυναίκα που ξεφεύγει από τα αποδεκτά όρια σεμνότητας και κοινωνικής συμπεριφοράς. Η λέξη είχε πάντοτε μια διπλή όψη: άλλοτε χρησιμοποιούνταν μειωτικά και άλλοτε σχεδόν χαϊδευτικά, για να περιγράψει μια κοπέλα ζωηρή, παιχνιδιάρα και γεμάτη νάζι.
Στην καθημερινότητα της δεκαετίας του ’60, η χρήση του όρου αντανακλούσε τις κοινωνικές ισορροπίες της εποχής. Σε μια κοινωνία όπου οι ρόλοι ήταν ακόμη σαφώς καθορισμένοι και η παρουσία της γυναίκας στον δημόσιο χώρο συχνά σχολιαζόταν, η «σουρλουλού» ήταν εκείνη που ξεχώριζε επειδή κινούνταν πιο ελεύθερα: σύχναζε σε βόλτες, καφέδες, παρέες, αγαπούσε το φλερτ και τη διασκέδαση. Δεν ήταν απαραίτητα ένας αυστηρά αρνητικός χαρακτηρισμός, αλλά σίγουρα λειτουργούσε ως κοινωνική επισήμανση για ό,τι ξέφευγε από το πρότυπο της «σεμνής και νοικοκυρεμένης» γυναίκας.
Στον Ελληνικό κινηματογράφο της ίδιας περιόδου, η «σουρλουλού» αποτυπώνεται μέσα από συγκεκριμένους γυναικείους τύπους. Στις κωμωδίες εμφανίζεται ως η χαριτωμένη, ζωηρή και γεμάτη ενέργεια κοπέλα που μπλέκει σε παρεξηγήσεις, κάνει νάζια και κινεί την πλοκή με την εξωστρέφειά της. Στα πιο δραματικά έργα, αντίθετα, συχνά παίρνει τη μορφή της γυναίκας του καμπαρέ ή της νύχτας, μιας φιγούρας που προκαλεί αναστάτωση και σχολιασμό, αντικατοπτρίζοντας τους ηθικούς φόβους της τότε κοινωνίας απέναντι στη γυναικεία ανεξαρτησία.
Με την πάροδο του χρόνου, όμως, η λέξη «σουρλουλού» άρχισε να χάνει το κοινωνικό της έδαφος, όχι επειδή απλώς ξεχάστηκε, αλλά επειδή άλλαξε ο κόσμος που τη χρησιμοποιούσε. Η βαθύτερη μεταβολή αφορά τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται και αξιολογεί τη συμπεριφορά, ιδιαίτερα των γυναικών. Στη δεκαετία του 1960, ο χαρακτηρισμός δεν ήταν απλώς περιγραφικός, αλλά ενείχε έντονο ηθικό φορτίο. Δεν περιέγραφε μόνο μια γυναίκα ζωηρή ή κοινωνική, αλλά συχνά τη μετέφραζε ως «μη αποδεκτή» με βάση τα πρότυπα της εποχής. Η κοινωνία δεν περιοριζόταν στην παρατήρηση της συμπεριφοράς, αλλά προχωρούσε σε κρίση αξίας.
Σήμερα, αυτός ο τρόπος σκέψης έχει σε μεγάλο βαθμό υποχωρήσει. Οι ίδιες συμπεριφορές δεν οδηγούν αυτομάτως σε ηθικές ταμπέλες, αλλά περιγράφονται με πιο ουδέτερους και ψυχολογικούς όρους. Αντί για χαρακτηρισμούς που εμπεριέχουν αξιολόγηση, χρησιμοποιούνται εκφράσεις όπως «εξωστρεφής», «κοινωνική» ή «άνθρωπος που του αρέσει η διασκέδαση». Η διαφορά είναι ότι η εστίαση έχει μετατοπιστεί από το αν κάποιος είναι «σωστός ή λάθος» στο πώς απλώς είναι ως προσωπικότητα.
Παράλληλα, έχει αλλάξει και ο ρόλος της γυναίκας στην κοινωνία, κάτι που επηρέασε άμεσα και τη σημασία τέτοιων λέξεων. Στο παρελθόν, η δημόσια παρουσία μιας γυναίκας, η συχνή έξοδος ή η ανεξαρτησία της μπορούσε εύκολα να γίνει αντικείμενο σχολιασμού. Σήμερα, τέτοιες επιλογές θεωρούνται φυσιολογικές πλευρές της καθημερινής ζωής και δεν συνδέονται με κοινωνικό στίγμα, καθώς η γυναικεία ανεξαρτησία έχει κατοχυρωθεί τόσο κοινωνικά όσο και θεσμικά. Έτσι, οι παλιές ερμηνείες έχουν χάσει το έδαφός τους.
Αυτό συνδέεται και με μια γενικότερη μετατόπιση στον τρόπο που η γλώσσα περιγράφει τους ανθρώπους. Η είσοδος των γυναικών στην εργασία, η οικονομική τους αυτονομία και η μεγαλύτερη ελευθερία στις προσωπικές επιλογές έχουν διαφοροποιήσει ριζικά τα κοινωνικά πρότυπα. Ό,τι παλαιότερα αποτελούσε «απόκλιση» από τον κανόνα, σήμερα είναι απλώς μια διαφορετική εκδοχή ζωής. Έτσι, λέξεις όπως «σουρλουλού», που βασίζονταν σε αυστηρές κοινωνικές αξιολογήσεις, σταδιακά κατέστησαν ξεπερασμένες.
Τέλος, σημαντικό ρόλο σε αυτή την αλλαγή έχει παίξει και ο τρόπος που τα μέσα ενημέρωσης και η σύγχρονη κουλτούρα παρουσιάζουν τους ανθρώπινους χαρακτήρες. Ο παλιός κινηματογράφος λειτουργούσε συχνά με έντονες αντιθέσεις και στερεότυπα, όπου κάθε ρόλος είχε συγκεκριμένη ηθική ταυτότητα. Αντίθετα, στη σύγχρονη αφήγηση οι χαρακτήρες παρουσιάζονται πιο σύνθετοι και πολυδιάστατοι, χωρίς εύκολες κατηγοριοποιήσεις. Έτσι, η ανάγκη για λέξεις που «τακτοποιούν» τους ανθρώπους σε απλά ηθικά κουτιά έχει περιοριστεί σημαντικά.
Συνολικά, η «σουρλουλού» δεν εξαφανίστηκε επειδή έπαψε να χρησιμοποιείται τυχαία, αλλά επειδή άλλαξε ο τρόπος που η κοινωνία βλέπει, περιγράφει και κρίνει τη συμπεριφορά. Είναι μία λέξη που έμεινε ως γλωσσικό αποτύπωμα μιας εποχής όπου η καθημερινή ζωή, η ηθική και η γλώσσα ήταν πολύ πιο στενά δεμένες μεταξύ τους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου