Ο Αστήρ της Θείας Επιφανείας: Ο ήλιος της ενθέου σαρκώσεως και το Φως το άνωθεν καταβαίνον

 

                                                          Φωτό: Pinterest

Εισαγωγή

Η εορτή των Θεοφανείων δεν αποτελεί απλώς την ανάμνηση ενός ιστορικού γεγονότος, αλλά τη φανέρωση του ιδίου του Θεού μέσα στην ιστορία, με τρόπο απτό, ορατό και σωτηριολογικά καθοριστικό. Η Εκκλησία ονομάζει την ημέρα αυτή «Ἐπιφάνεια», διότι φανερώνεται ο Χριστός ως Υιός και Λόγος του Πατρός, και συγχρόνως αποκαλύπτεται η Αγία Τριάδα. Το Φως, το οποίο μέχρι τότε προαναγγελλόταν «ἐν σκιά καὶ τύπῳ», προσλαμβάνει πλέον ανθρώπινη σάρκα και εισέρχεται στην κτίση.

Κεντρικό σημείο αυτής της θείας οικονομίας είναι ο Αστήρ, το σημείο εκείνο που δεν λειτουργεί απλώς ως κοσμικό φαινόμενο, αλλά ως θεολογικό σύμβολο και παιδαγωγικό μέσο της θείας συγκαταβάσεως. Ο Αστήρ συνδέει τον ουρανό με τη γη, τη γνώση με τη λατρεία, την κτίση με τον Δημιουργό. Δεν οδηγεί απλώς τους Μάγους σε έναν τόπο, αλλά τους εισάγει σε ένα μυστήριο: στη σάρκωση του «Ἡλίου τῆς Δικαιοσύνης».

Α΄. Ο Αστήρ ως φανέρωση του Πατρός των Φώτων

Η Αγία Γραφή μαρτυρεί ότι κάθε αγαθή δωρεά προέρχεται «ἄνωθεν, καταβαίνουσα ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τῶν Φώτων» (Ιακ. 1:17). Ο Αστήρ της Βηθλεέμ εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη θεολογία της καθόδου: δεν είναι ανθρώπινη αναζήτηση του Θεού, αλλά θεία πρωτοβουλία αποκαλύψεως. Ο Θεός εξέρχεται προς τον άνθρωπο, χρησιμοποιώντας στοιχεία της κτίσεως ως φορείς της θείας ενεργείας.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας επιμένουν ότι ο Αστήρ δεν ήταν ένα απλό αστρονομικό φαινόμενο. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει με έμφαση ότι πρόκειται για θεία δύναμη η οποία προσέλαβε αισθητή μορφή:

«Οὐ γὰρ ἦν ἀστήρ φυσικός, ἀλλὰ δύναμις ἀόρατος, εἰς τοῦτο σχῆμα μεταβαλοῦσα» (PG 57, 61).

Η θέση αυτή δεν απορρίπτει την κτίση, αλλά την αναβαθμίζει. Ο Θεός δεν καταργεί τη φύση· τη χρησιμοποιεί ως όχημα φανερώσεως. Έτσι, ο Αστήρ γίνεται σημείο ότι ο Δημιουργός δεν στέκεται απέναντι στην κτίση ως ξένος, αλλά την διαπερνά με το άκτιστο Φως Του.

Β΄. «Οι Μάγοι υπό Αστέρος εδιδάσκοντο» – Η παιδαγωγία της γνώσεως

Οι Μάγοι, εκπρόσωποι των εθνών και της ανθρώπινης σοφίας, δεν καλούνται μέσω του Νόμου ή των Προφητών, αλλά μέσω ενός σημείου που ανήκει στη δική τους γνωστική γλώσσα: του άστρου. Αυτό αποκαλύπτει τη συγκατάβαση του Θεού και τη βαθιά παιδαγωγική Του σοφία. Ο Θεός μιλά στον άνθρωπο από το σημείο όπου ο άνθρωπος μπορεί να Τον ακούσει.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος συνοψίζει αυτή τη θεολογία λέγοντας:

«Ὁ ἀστήρ ἤγαγε τοὺς σοφοὺς πρὸς τὸν ὑπὲρ σοφίαν Λόγον» (PG 36, 313).

Η γνώση των Μάγων δεν καταργείται, αλλά μεταμορφώνεται. Ο Αστήρ δεν τους αφήνει στην παρατήρηση του ουρανού, αλλά τους οδηγεί στην προσκύνηση του Θεού που έγινε άνθρωπος. Έτσι, η ανθρώπινη επιστήμη βρίσκει το τέλος και την πληρότητά της στη θεογνωσία.

Γ΄. Ο Αστήρ επί της Φάτνης – η σταθεροποίηση της Αποκαλύψεως

Ιδιαίτερη θεολογική σημασία έχει το γεγονός ότι ο Αστήρ «ἐστάθη ἐπάνω οὗ ἦν τὸ παιδίον» (Ματθ. 2:9). Η στάση αυτή δηλώνει ότι η αναζήτηση έφθασε στο τέλος της. Η αλήθεια δεν είναι πλέον σε κίνηση, αλλά παρούσα. Η Φάτνη μεταμορφώνεται σε θρόνο, και το ταπεινό σπήλαιο γίνεται τόπος θείας παρουσίας.

Η Εκκλησία βλέπει στη Φάτνη μια προτύπωση του Σταυρού και της Ευχαριστίας. Εκεί όπου τρέφονται τα άλογα ζώα, προσφέρεται Εκείνος που θα γίνει «βρῶσις ἀφθαρσίας» για τον κόσμο. Ο Αστήρ δεν οδηγεί απλώς στη γέννηση, αλλά προαναγγέλλει ολόκληρη την οικονομία της σωτηρίας.

Δ΄. Το Δένδρο του Παραδείσου, το Δένδρο της Ζωής και το στολισμένο δένδρο των Χριστουγέννων

Η βιβλική αφήγηση αρχίζει με ένα δένδρο και ολοκληρώνεται με ένα δένδρο. Το δένδρο της γνώσεως στον Παράδεισο γίνεται αιτία πτώσεως, ενώ το Ξύλο του Σταυρού γίνεται πηγή ζωής. Ο Άγιος Ειρηναίος διατυπώνει αυτή την αντιστροφή με κλασικό τρόπο:

«Διὰ ξύλου ἡ πτῶσις, διὰ ξύλου ἡ σωτηρία» (Adversus Haereses, V, 17).

Μέσα σε αυτή την προοπτική, το χριστουγεννιάτικο δένδρο –απογυμνωμένο από κοσμικότητα– μπορεί να ιδωθεί ως συμβολική ανάμνηση του Παραδείσου που αποκαθίσταται.Ένα δένδρο με τον πεντάκτινο αστέρα του στην κορυφή (τον Πατέρα των Φώτων) και τους ηλίους του στα κλαδιά του. Ο φωτισμός του δηλώνει το Φως του Χριστού και ο αστέρας στην κορυφή του δηλώνει τον προορισμό της ανθρώπινης ζωής: την κοινωνία με τον Θεό.

Ε΄. Ο πεντάκτινος χρυσός αστέρας – χριστολογική ανάγνωση

Ο πεντάκτινος αστέρας, όταν εντάσσεται σε εκκλησιαστική ερμηνευτική, δεν λειτουργεί ως αυτόνομο σύμβολο αλλά ως δείκτης προς το Πρόσωπο του Χριστού. Μπορεί θεολογικά να αναγνωσθεί ως εικόνα του ανθρώπου αποκατεστημένου εν Χριστώ. 

Η Εκκλησία δεν απολυτοποιεί τα σύμβολα· τα χρησιμοποιεί για να οδηγηθεί στο πρωτότυπο, στην πηγή του θείου φωτός, στον Πατέρα των Φώτων.

ΣΤ΄. Πνευματικά συμπεράσματα

Η θεολογία του Αστέρα μάς διδάσκει ότι:

1. Ο Θεός φανερώνεται με αγάπη και συγκατάβαση.

2. Η αληθινή γνώση οδηγεί στην ταπείνωση.

3. Η κτίση καλείται να συνεργήσει στη σωτηρία.

4. Κάθε ανθρώπινη πορεία βρίσκει τον σκοπό της όταν κορυφώνεται στον Χριστό.

Ζ. Ευχές για τα Άγια Θεοφάνεια

Είθε ο Αστήρ της Θείας Επιφανείας να φωτίζει τη διάνοια, να θερμαίνει την καρδιά και να καθοδηγεί την πορεία μας προς το άκτιστο Φως της Ουρανίου Βασιλείας.

Φῶς Χριστοῦ φαίνει πᾶσι.

Η.  Απολυτίκιον Θεοφανείων

Ήχος α΄

Ἐν Ἰορδάνῃ βαπτιζομένου σου, Κύριε,

ἡ τῆς Τριάδος ἐφανερώθη προσκύνησις·

τοῦ γὰρ Γεννήτορος ἡ φωνὴ προσεμαρτύρει σοι,

ἀγαπητόν σε Υἱὸν ὀνομάζουσα,

καὶ τὸ Πνεῦμα ἐν εἴδει περιστερᾶς,

ἐβεβαίου τοῦ λόγου τὸ ἀσφαλές.

Ὁ ἐπιφανείς, Χριστὲ ὁ Θεός,

καὶ τὸν κόσμον φωτίσας, δόξα σοι.

Επίλογος

Ο Αστήρ δεν ανήκει στο παρελθόν. Συνεχίζει να λάμπει μέσα στην Εκκλησία, στα Μυστήρια, στη ζωή του πιστού. Όποιος τον ακολουθεί, δεν οδηγείται απλώς στη Βηθλεέμ, αλλά στη μετοχή του ακτίστου Φωτός.

Βιβλιογραφία  

 Γρηγόριος ο Θεολόγος. (Patrologia Graeca, τ. 36).

Ειρηναίος Λυώνος. Adversus Haereses

Ιωάννης Χρυσόστομος. (Patrologia Graeca, τ. 57).

Αγία Γραφή. Καινή Διαθήκη.

Μάξιμος Ομολογητής. Μυσταγωγία.

-Λόγος Θείου Φωτός