Ο Θεός δεν απουσιάζει από τον άπιστο· ο άπιστος απουσιάζει από τον Θεό

 

                                                      Φωτό: Pinterest

Εισαγωγή

Η πίστη στον Θεό αποτελεί διαχρονικά έναν από τους βαθύτερους άξονες της ανθρώπινης ύπαρξης. Δεν αφορά μόνο τη θρησκευτική συνείδηση, αλλά διαπερνά την ψυχολογική ισορροπία, την κοινωνική συνοχή, τη φιλοσοφική αναζήτηση νοήματος και την πνευματική ολοκλήρωση του ανθρώπου. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνεται στην πατερική παράδοση, «ο άνθρωπος πλάσθηκε κατ’ εικόνα Θεού», γεγονός που υποδηλώνει ότι η αναφορά στον Θεό δεν είναι εξωτερική επιβολή, αλλά εσωτερική ανάγκη (Γρηγόριος Νύσσης, Περί κατασκευής ανθρώπου).

Στο παρόν δοκίμιο δεν εξετάζεται η έννοια του αθεϊσμού ως φιλοσοφικής άρνησης, αλλά η απιστία προς τον Θεό ως υπαρξιακή αποξένωση. Η θέση ότι «άθεος δεν είναι κανένας, διότι όλοι έχουν τον Θεό μέσα τους», στηρίζεται τόσο στη θεολογική όσο και στην ανθρωπολογική παρατήρηση ότι ο άνθρωπος φέρει εγγενώς την αναζήτηση του Απόλυτου. Η άρνηση αυτής της σχέσης γεννά μια πολυεπίπεδη δυστυχία, η οποία εκδηλώνεται σωματικά, ψυχικά, κοινωνικά και πνευματικά — όχι μόνο στο ίδιο το άτομο, αλλά και σε όσους συναναστρέφονται μαζί του.

Η έννοια της απιστίας: υπαρξιακή και κοινωνική διάσταση

Η απιστία προς τον Θεό δεν ταυτίζεται απλώς με τη διανοητική αμφισβήτηση, αλλά συχνά εκφράζει μια ρήξη σχέσης. Όπως σημειώνει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, «ρίζα κάθε κακού είναι η απομάκρυνση του ανθρώπου από τον Θεό» (Ομιλίες εις Ρωμαίους). Η απιστία οδηγεί σε εσωτερική διάσπαση, όπου ο άνθρωπος παύει να βιώνει τον εαυτό του ως ενιαίο πρόσωπο και μετατρέπεται σε άθροισμα λειτουργιών.

Παράδειγμα αποτελεί η σύγχρονη κοινωνία της υπερκατανάλωσης, όπου η απουσία πνευματικού νοήματος αντικαθίσταται από υλικά υποκατάστατα. Το άτομο επιδιώκει διαρκή ικανοποίηση, χωρίς όμως εσωτερική πληρότητα, γεγονός που εντείνει το άγχος και την απογοήτευση (Bauman, 2007).

Πατερική θεώρηση της απιστίας

Οι Πατέρες της Εκκλησίας αντιμετωπίζουν την απιστία όχι ως πνευματικό «έγκλημα», αλλά ως ασθένεια της ψυχής. Ο Μέγας Βασίλειος αναφέρει ότι «η ψυχή χωρίς Θεό μοιάζει με σώμα χωρίς ψυχή» (Όροι κατά πλάτος). Η απιστία θεωρείται καρπός φιλαυτίας και πνευματικής τύφλωσης, που οδηγεί τον άνθρωπο σε υπαρξιακή μοναξιά.

Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής τονίζει ότι ο άνθρωπος εκτός Θεού εγκλωβίζεται στα πάθη και στη φθορά, καθώς χάνει τον τελικό σκοπό της ύπαρξής του, δηλαδή τη θέωση (Κεφάλαια περί αγάπης).

Ιατρική προσέγγιση: επιπτώσεις στη σωματική υγεία

Σύγχρονες ιατρικές μελέτες δείχνουν ότι η πνευματική αποξένωση σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα στρες, καρδιαγγειακά νοσήματα και εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα (Koenig, 2012). Η απουσία πίστης και ελπίδας στερεί από τον άνθρωπο έναν ισχυρό μηχανισμό ανθεκτικότητας απέναντι στην ασθένεια.

Παράδειγμα αποτελούν ασθενείς με χρόνιες παθήσεις, όπου η πνευματική πίστη έχει συσχετιστεί με καλύτερη συμμόρφωση στη θεραπεία και υψηλότερη ποιότητα ζωής. Αντίθετα, η υπαρξιακή απιστία εντείνει το αίσθημα ματαιότητας και σωματικής εξάντλησης.

Ψυχολογική προσέγγιση: απιστία και ψυχική υγεία

Η ψυχολογία αναγνωρίζει ότι η απώλεια νοήματος αποτελεί βασικό παράγοντα κατάθλιψης και υπαρξιακού κενού. Ο Viktor Frankl (2006) υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς νόημα, και η πνευματική διάσταση είναι θεμελιώδης για την ψυχική υγεία.

Η απιστία στον Θεό συχνά συνοδεύεται από υπαρξιακό άγχος, φόβο θανάτου και δυσκολία συγχώρεσης. Σε διαπροσωπικό επίπεδο, το άτομο εμφανίζει μειωμένη ενσυναίσθηση και αυξημένο εγωκεντρισμό, επηρεάζοντας αρνητικά οικογενειακές και επαγγελματικές σχέσεις.

Φιλοσοφική και ανθρωπολογική θεώρηση

Από φιλοσοφικής πλευράς, η απιστία εγείρει το πρόβλημα του τελικού σκοπού της ύπαρξης. Ο Νίτσε διακήρυξε τον «θάνατο του Θεού», αλλά το αποτέλεσμα, όπως παρατηρεί ο Camus (1955), ήταν η εμπειρία του παραλόγου και όχι η ελευθερία.

Ανθρωπολογικά, όλες οι γνωστές κοινωνίες ανέπτυξαν μορφές θρησκευτικής αναφοράς, γεγονός που υποδηλώνει ότι η πίστη αποτελεί δομικό στοιχείο του ανθρώπου (Eliade, 1959). Η απιστία, επομένως, λειτουργεί αντίθετα προς την ανθρώπινη φύση, προκαλώντας εσωτερική αποδόμηση.

Η φιλοσοφική ιστορία της νεωτερικότητας και της μετανεωτερικότητας αποτυπώνει μια σταδιακή μετατόπιση από τη θεοκεντρική αντίληψη του ανθρώπου προς έναν ανθρωποκεντρικό και εντέλει υλιστικό τρόπο σκέψης. Στο πλαίσιο αυτό, η απιστία στον Θεό δεν εμφανίζεται απλώς ως προσωπική επιλογή, αλλά ως ιδεολογικό πρόταγμα που επηρέασε βαθιά την πνευματική πορεία της ανθρωπότητας.

Ο Friedrich Engels, σε συνάρτηση με τον Karl Marx, θεμελίωσε έναν ιστορικό υλισμό στον οποίο η θρησκεία θεωρείται παράγωγο των υλικών συνθηκών και εργαλείο αλλοτρίωσης (Engels, 1880/1970). Η απόρριψη του Θεού ως υπερβατικής πραγματικότητας οδήγησε σε μια μονοδιάστατη θεώρηση του ανθρώπου, περιορισμένου στις οικονομικές και βιολογικές του λειτουργίες. Η πνευματική διάσταση εκλαμβάνεται ως ψευδαίσθηση, με αποτέλεσμα την αποσύνδεση του ανθρώπου από το υπαρξιακό του βάθος.

Παρόμοια, ο Ludwig Feuerbach υποστήριξε ότι ο Θεός είναι προβολή των ανθρώπινων επιθυμιών, ακυρώνοντας έτσι κάθε έννοια αποκαλύψεως και σχέσης Θεού–ανθρώπου. Αυτή η θέση, αν και παρουσιάστηκε ως απελευθέρωση, οδήγησε τελικά σε ανθρωπολογικό ναρκισσισμό, όπου ο άνθρωπος λατρεύει τον ίδιο του τον εαυτό, χωρίς ηθικό και πνευματικό μέτρο.

Η κορύφωση της φιλοσοφικής απιστίας εκφράζεται στον Nietzsche με τη διακήρυξη του «θανάτου του Θεού». Αν και ο ίδιος διέγνωσε τις συνέπειες αυτής της ρήξης, το αποτέλεσμα δεν ήταν η ανάταση, αλλά το υπαρξιακό κενό, ο μηδενισμός και η απώλεια αντικειμενικών αξιών (Nietzsche, 1882/2001). Η ιστορική εμπειρία του 20ού αιώνα έδειξε ότι ιδεολογίες που αποθεοποίησαν τον άνθρωπο και αρνήθηκαν τον Θεό οδήγησαν συχνά σε απάνθρωπα καθεστώτα, μαζική βία και ηθική απορρύθμιση.

Φιλοσοφικά, λοιπόν, η απιστία δεν λειτούργησε ως πρόοδος, αλλά ως πνευματική συρρίκνωση. Ο άνθρωπος, αποκομμένος από το υπερβατικό, αδυνατεί να απαντήσει στα θεμελιώδη ερωτήματα περί νοήματος, θανάτου και ελευθερίας. Όπως επισημαίνει ο Berdyaev (1937), χωρίς Θεό η ελευθερία μετατρέπεται σε αυθαιρεσία και τελικά σε αυτοκαταστροφή.

Κοινωνιολογική προσέγγιση: συστημικές επιπτώσεις

Σε κοινωνικό επίπεδο, η απιστία οδηγεί συχνά σε ηθικό σχετικισμό και αποδυνάμωση της κοινωνικής συνοχής. Όταν ο άνθρωπος παύει να αναγνωρίζει υπερβατικό κριτήριο αξιών, οι σχέσεις μετατρέπονται σε χρησιμοθηρικές.

Παράδειγμα αποτελούν κοινωνίες όπου η απώλεια πνευματικών αναφορών συνοδεύεται από αύξηση της μοναξιάς, της βίας και της κοινωνικής απομόνωσης. Ο άπιστος, χωρίς να το επιδιώκει, μεταδίδει την υπαρξιακή του ανασφάλεια στο οικογενειακό και επαγγελματικό του περιβάλλον.

Θεολογική σύνθεση: πνευματική ανάπτυξη και αποκατάσταση

Η θεολογία της Εκκλησίας προσεγγίζει την απιστία ως κάλεσμα επιστροφής. Ο Θεός δεν απουσιάζει από τον άπιστο· ο άπιστος απουσιάζει από τον Θεό. Η πνευματική ανάπτυξη προϋποθέτει σχέση, εμπιστοσύνη και ελευθερία.

Η αποκατάσταση της πίστης οδηγεί σε εσωτερική ειρήνη, σωματική και ψυχική ισορροπία, καθώς και σε αναγέννηση των σχέσεων. Η πίστη λειτουργεί θεραπευτικά όχι μόνο ατομικά αλλά και συλλογικά, επαναφέροντας τον άνθρωπο στην αυθεντική του ταυτότητα.Η θεολογική θεώρηση της απιστίας δεν είναι καταγγελτική, αλλά θεραπευτική. Η Αγία Γραφή και η πατερική παράδοση περιγράφουν την απιστία ως αποξένωση από την πηγή της ζωής, η οποία επιφέρει πνευματικό θάνατο και υπαρξιακή ξηρασία.

Η Αγία Γραφή είναι σαφής ως προς τις συνέπειες της απιστίας:

«Εἶπεν ἄφρων ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· οὐκ ἔστι Θεός» (Ψαλμ. 13:1).

Η άρνηση του Θεού δεν παρουσιάζεται ως διανοητική υπεροχή, αλλά ως πνευματική αφροσύνη, δηλαδή απώλεια διάκρισης. Ο απόστολος Παύλος σημειώνει ότι:

«ἐσκοτίσθη ἡ ἀσύνετος αὐτῶν καρδία» (Ρωμ. 1:21),

υποδηλώνοντας ότι η απιστία οδηγεί σε εσωτερικό σκοτισμό και όχι σε γνώση.

Ο Χριστός συνδέει άμεσα την πίστη με τη ζωή και τη θεραπεία του ανθρώπου:

«ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή» (Ἰω. 14:6).

Η αποκοπή από τον Χριστό ισοδυναμεί με αποκοπή από την αλήθεια και τη ζωή, γεγονός που εξηγεί τη βαθιά υπαρξιακή δυσφορία του άπιστου ανθρώπου.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας εμβαθύνουν περαιτέρω. Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος τονίζει ότι «η αμφιβολία για τον Θεό γεννά φόβο, και ο φόβος γεννά θάνατο της ψυχής». Ο δε άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος επισημαίνει ότι ο άνθρωπος χωρίς Θεό χάνει τον προσανατολισμό του και «περιπλανάται εν τῷ σκότει».

Θεολογικά, η απιστία δεν καταστρέφει μόνο την προσωπική πνευματική ανάπτυξη, αλλά λειτουργεί και συστημικά. Ο άπιστος, στερούμενος πνευματικής αναφοράς, δυσκολεύεται να αγαπήσει ανιδιοτελώς, να συγχωρήσει ουσιαστικά και να θυσιαστεί. Αυτό επηρεάζει οικογένειες, κοινότητες και κοινωνικούς θεσμούς, μεταδίδοντας έναν κύκλο πνευματικής φτώχειας.

Ωστόσο, η Εκκλησία δεν παύει να προσφέρει την ελπίδα της επιστροφής:

«Ὁ Θεός θέλει πάντας σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν» (Α΄ Τιμ. 2:4).

Η πίστη δεν επιβάλλεται· προτείνεται ως οδός θεραπείας, αποκατάστασης και πληρότητας, επαναφέροντας τον άνθρωπο στην αυθεντική του κλήση.

Επίλογος

Η δυστυχία της απιστίας στον Θεό δεν είναι τιμωρία, αλλά φυσική συνέπεια της αποκοπής από την πηγή της ζωής. Ο άνθρωπος που αρνείται τη σχέση με τον Θεό βιώνει κατακερματισμό, μοναξιά και υπαρξιακό κενό, με επιπτώσεις που διαχέονται στο σώμα, την ψυχή και το κοινωνικό σύνολο. Αντίθετα, η πίστη δεν αναιρεί την ελευθερία, αλλά την ολοκληρώνει, προσφέροντας νόημα, ελπίδα και αληθινή χαρά.

Βιβλιογραφία  

Bauman, Z. (2007). Liquid times: Living in an age of uncertainty. Polity Press.

Berdyaev, N. (1937). Freedom and the spirit. Scribner.

Camus, A. (1955). The myth of Sisyphus. Vintage.

Eliade, M. (1959). The sacred and the profane. Harcourt Brace.

Engels, F. (1970). Socialism: Utopian and scientific. Progress Publishers. (Original work published 1880)

Feuerbach, L. (1989). The essence of Christianity. Prometheus Books.

Frankl, V. (2006). Man’s search for meaning. Beacon Press.

Koenig, H. G. (2012). Religion, spirituality, and health: The research and clinical implications. ISRN Psychiatry.

Μάξιμος Ομολογητής. Κεφάλαια περί αγάπης.

Nietzsche, F. (2001). The gay science. Cambridge University Press. (Original work published 1882)

Βασίλειος ο Μέγας. Όροι κατά πλάτος.

Γρηγόριος Νύσσης. Περί κατασκευής ανθρώπου.

Ιωάννης Χρυσόστομος. Ομιλίες εις Ρωμαίους.

-Λόγος Θείου Φωτός