Πέμπτη 12 Φεβρουαρίου 2026

«Επί των ποταμών Βαβυλώνος» (Ψαλμός 136):Ο Πολυέλεος της νοσταλγίας και της πνευματικής επιστροφής

 

                                                              Φωτό: Ε.Η.Κ.


1. Εισαγωγή

Ο Ψαλμός 136 (κατά την αρίθμηση των Ο΄· 137 κατά το εβραϊκό κείμενο) αποτελεί έναν από τους πλέον συγκλονιστικούς ψαλμούς της Παλαιάς Διαθήκης. Ψάλλεται κατανυκτικά κατά την περίοδο του Τριωδίου, υπενθυμίζοντας στην Εκκλησία ότι η ζωή του πιστού είναι πορεία επιστροφής. Ο πόνος της βαβυλωνιακής αιχμαλωσίας γίνεται σύμβολο της πνευματικής εξορίας του ανθρώπου μακριά από τον Θεό.

Η Εκκλησία δεν επιλέγει τυχαία αυτόν τον ψαλμό. Μέσα στην υμνολογία του, η ιστορία γίνεται θεολογία, η μνήμη γίνεται μετάνοια, και η νοσταλγία μεταμορφώνεται σε ελπίδα.

2. Ο Ψαλμός 136 σε  Νεοελληνική Απόδοση

Στις όχθες των ποταμών της Βαβυλώνας καθίσαμε και κλάψαμε,
όταν θυμηθήκαμε τη Σιών (την Ουράνια Βασιλεία)
Στις ιτιές που βρίσκονταν εκεί κρεμάσαμε τις κιθάρες μας.
Γιατί εκεί μας ζητούσαν τραγούδια οι αιχμαλωτιστές μας,
και οι καταπιεστές μας χαρά:
«Τραγουδήστε μας ένα από τα τραγούδια της Σιών».
Πώς να τραγουδήσουμε το τραγούδι του Κυρίου σε ξένη γη;
Αν σε λησμονήσω, Ιερουσαλήμ (εννοεί την άνω , πνευματική Ιερουσαλήμ)
ας ξεραθεί το δεξί μου χέρι.
Ας κολλήσει η γλώσσα μου στον ουρανίσκο μου,
αν δεν σε θυμάμαι…

(Ψαλμ. 136, Ο΄)

3. Το «κρεμάσαμε τα όργανά μας» -Ασκητική και Μυστηριακή Ανάγνωση

Η σκηνή  «ἐπὶ ταῖς ἰτέαις ἐν μέσῳ αὐτῆς ἐκρεμάσαμεν τὰ ὄργανά ἡμῶν» (Ψαλμ. 136,2) δεν είναι απλώς εικόνα θλίψης. Στην πατερική ανάγνωση αποτελεί πράξη πνευματικής αποχής.Η φράση «κρεμάσαμε τις κιθάρες μας» περιγράφει αποχή από την αμαρτία — όχι μόνο σαρκική αλλά και ψυχική. Αν θεωρήσουμε ότι οι επτά χορδές της κιθάρας αντιστοιχούν στις σωματικές και ψυχικές δυνάμεις, τότε η σιωπή του οργάνου σημαίνει εσωτερική πνευματική εγρήγορση μέχρι να επέλθει η θεία καθαρότητα και ο φωτισμός.

Ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος ερμηνεύει ότι οι Ισραηλίτες δεν θέλησαν να χρησιμοποιήσουν τα ιερά όργανα μέσα σε ακάθαρτο περιβάλλον (PG 55, 186). Η ιερότητα δεν συμβιβάζεται με τη βεβήλωση. Αυτό ήδη υποδηλώνει εγκράτεια και διάκριση.

Ο Μέγας Βασίλειος συσχετίζει τις «χορδές» με τις εσωτερικές κινήσεις της ψυχής (PG 29, 212). Όταν οι χορδές χαλαρώσουν από τα πάθη, η ψυχή παράγει παράφωνο ήχο. Η ανάρτηση του οργάνου σημαίνει προσωρινή σιγή, άσκηση, επαναρύθμιση.

Ο Μάξιμος ο Ομολογητής ερμηνεύει τα πάθη ως «παρά φύσιν κινήσεις» των δυνάμεων της ψυχής (PG 91, 1084C). Αν δεχθούμε συμβολικά ότι οι «επτά χορδές» αντιστοιχούν στις σωματικές και ψυχικές δυνάμεις (νους, θυμός, επιθυμία, αισθήσεις κ.λπ.), τότε το «κρεμώ την κιθάρα» σημαίνει:
δεν επιτρέπω στις δυνάμεις μου να γίνουν όργανα της αμαρτίας.

Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης βλέπει το σώμα ως «όργανον της ψυχής» (PG 44, 177). Όταν το σώμα παραδίδεται στην πορνεία, γίνεται όργανο δουλείας· όταν όμως εγκρατεύεται, μεταβάλλεται σε όργανο δοξολογίας.

Στην Αποκάλυψη η Βαβυλώνα χαρακτηρίζεται « η μεγάλη πόρνη» (Απ. 17,1). Οι Πατέρες, όπως ο Ανδρέας Καισαρείας (PG 106, 300), ερμηνεύουν την πορνεία αυτή ως πνευματική απιστία. Άρα η αποχή από τη Βαβυλώνα περιλαμβάνει και αποχή από τη σαρκική και πνευματική πορνεία.

Το «κρέμασα την κιθάρα»  σημαίνει:

  • Αναστολή των παθών.

  • Άρνηση συμμετοχής στη διαφθορά.

  • Εγρήγορση μέχρι την κάθαρση.

  • Προσωρινή σιωπή έως ότου η Θεία Χάρη επαναφέρει την ψυχοσωματική και πνευματική αρμονία.

Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος διδάσκει ότι όταν ο άνθρωπος ζει εν μετανοία, οι αισθήσεις του καθαρίζονται και «πνευματικώς ψάλλουσιν» (SC 96, 312). Πριν από αυτήν την κάθαρση, χρειάζεται εγκράτεια. Η κιθάρα (σώμα και ψυχή) δεν παραδίδεται στη δαιμόνια ενέργεια της υλικότητας, αλλά αναμένει τη θεία αρμονία.

4. Πατερική Ανάπτυξη   

Ο Μέγας Αθανάσιος ερμηνεύει τη Βαβυλώνα ως κατάσταση πνευματικής αιχμαλωσίας και την εγκράτεια ως επιστροφή στην αρχέγονη κλήση (Athanasius, Ep. ad Marcellinum, PG 27, 12B). Ο Μέγας Βασίλειος βλέπει τις «χορδές» ως τις εσωτερικές δυνάμεις της ψυχής· η αποχή είναι αναγκαιότητα για να μην παράγει η ψυχή παράφωνο ήχο (Basil of Caesarea, Hom. in Ps., PG 29, 212). Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης τονίζει ότι η νοσταλγία για τη Σιών είναι νοσταλγία για τη θεωρία του Θεού· ο πόνος της εξορίας παιδαγωγεί την ψυχή (Gregory of Nyssa, PG 44, 441).

Ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος εξηγεί ότι η σιωπή των οργάνων δηλώνει σεβασμό στην ιερότητα· η πνευματική ζωή απαιτεί αγνότητα (John Chrysostom, Hom. in Ps. 136, PG 55, 186). Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας διακρίνει τη Βαβυλώνα ως σύγχυση του κόσμου και την Ιερουσαλήμ ως Εκκλησία, που σώζει από την πνευματική διάλυση (Cyril of Alexandria, In Ps., PG 69, 1120).

Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής αναλύει την εξορία ως διάσπαση των δυνάμεων της ψυχής· η κάθαρση και η άσκηση επαναφέρουν την εσωτερική ενότητα (Maximus Confessor, Ambigua, PG 91, 1084). Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος θεωρεί τα δάκρυα στην εξορία της Βαβυλώνας δεύτερο βάπτισμα, που φέρνει πνευματικό φως (Isaac the Syrian, Ascetical Homilies, 5).

Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος διδάσκει ότι η Σιών είναι εμπειρία ακτίστου φωτός, και η χάρη δεν κατοικεί σε ακάθαρτη καρδιά (Symeon the New Theologian, Catecheses, SC 96). Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς προσθέτει ότι η Άνω Ιερουσαλήμ είναι συμμετοχή στις άκτιστες ενέργειες του Θεού (Palamas, Triads, I.3). Τέλος, ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης ερμηνεύει τη Βαβυλώνα ως φιλαυτία· η σωτηρία έρχεται με επιστροφή στην καρδιακή προσευχή (Nicodemus the Hagiorite, Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς).

Η συνολική διδασκαλία των Πατέρων οδηγεί σε ένα πνευματικό συμπέρασμα: η σιωπή, η εγκράτεια και η νοσταλγία της Σιών (Θείου Φωτός) είναι απαραίτητες για να φθάσει η ψυχή στην Άνω Ιερουσαλήμ.

5. Σχέση σώματος, ενεργειών και Θείας Χάριτος  

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς διδάσκει ότι η θέωση δεν καταργεί το σώμα αλλά το φωτίζει μέσω των άκτιστων ενεργειών (Palamas, Triads, I.3). Η «κιθάρα» του σώματος αντιπροσωπεύει τις σωματικές δυνάμεις· αν παραδοθεί στην αμαρτία, το σώμα γίνεται όργανο διαφθοράς. Η εγκράτεια και η προσευχή επιτρέπουν στο σώμα να ενωθεί με τις άκτιστες ενέργειες. Η χαρά της Θείας Θεωρίας έρχεται σε καθαρή καρδιά και καθαρμένο σώμα.
Οι δυνάμεις της ψυχής ρυθμίζονται, όπως οι χορδές της κιθάρας, για να παράγουν μελωδία πνευματική. Η σιωπή και η προσοχή στις αισθήσεις γίνονται όργανα θείας δόξης. Η χάρη φωτίζει τον νου και τα πάθη υποτάσσονται. Η πνευματική ζωή απαιτεί συνεχόμενη συνεργασία σώματος–ψυχής–πνεύματος. Η Άνω Ιερουσαλήμ αποκτάται μέσω καθαρών ενεργειών και η καθημερινή άσκηση είναι αναγκαία για να διατηρηθεί η θέωση.

6. Πνευματικοί Μαργαρίτες 

Αναρτήθηκε από στις

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Εγγραφή σε: Σχόλια ανάρτησης (Atom)