Εισαγωγὴ στοΤριώδιο: Θεολογικὴ ανάλυση του Κοντακίου του Τελώνου καὶ Φαρισαίου

 

                                                             Φωτό: Ε.Η.Κ.

Εισαγωγή

Το Τριώδιο αποτελεί μία από τις πλέον κατανυκτικές και παιδαγωγικές λειτουργικές περιόδους της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Αρχίζει με την Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου και εκτείνεται μέχρι το Μέγα Σάββατο, προετοιμάζοντας τον πιστό για τη συμμετοχή του στο Πάθος και την Ανάσταση του Κυρίου. Η Εκκλησία, με μητρική σοφία, δεν εισάγει τον πιστό αμέσως στη νηστεία, αλλά πρώτα τον διδάσκει το φρόνημα με το οποίο αυτή πρέπει να βιωθεί: την ταπείνωση, τη μετάνοια και τη συντριβή της καρδιάς.

Το Κοντάκιο της Κυριακής του Τελώνου και Φαρισαίου συνοψίζει ολόκληρη τη θεολογία του Τριωδίου. Με λιτό αλλά πυκνό λόγο, καλεί τον άνθρωπο να εγκαταλείψει την υπερηφάνεια του Φαρισαίου και να μιμηθεί την ταπεινή κραυγή του Τελώνου, η οποία έγινε δεκτή από τον Θεό. Το Κοντάκιο δεν είναι απλώς ποιητικό κείμενο· είναι θεολογική ερμηνεία της παραβολής (Λκ 18, 9-14) και ταυτόχρονα πρόσκληση προσωπικής μετανοίας.

Θεολογικό πλαίσιο του Τριωδίου

Το Τριώδιο αποτελεί σχολείο πνευματικής θεραπείας. Κατά τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, «οὐ νηστεία σώζει, ἀλλὰ τὸ φρόνημα τῆς νηστείας» (PG 49, 195). Η Εκκλησία θέτει ως πρώτο θεμέλιο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής όχι τη σωματική άσκηση, αλλά τη συντριβή της καρδιάς.

Η επιλογή της παραβολής του Τελώνου και Φαρισαίου στην αρχή του Τριωδίου δεν είναι τυχαία. Ο Φαρισαίος εκπροσωπεί τον θρησκευτικό άνθρωπο που έχει εξωτερική ευσέβεια αλλά εσωτερική αλαζονεία. Ο Τελώνης, αντίθετα, είναι κοινωνικά και ηθικά απαξιωμένος, αλλά εσωτερικά συντετριμμένος. Η δικαίωση δεν έρχεται από τα έργα, αλλά από την ταπεινή μετάνοια (Ρωμ. 3, 28).

Το κείμενο του Κοντακίου

Ἦχος δ’.

Φαρισαίου φύγωμεν ὑψηγορίαν,

καὶ Τελώνου μάθωμεν, τὸ ταπεινὸν ἐν στεναγμοῖς,

πρὸς τὸν Σωτῆρα κραυγάζοντες·

Ἵλαθι μόνε ἡμῖν εὐδιάλλακτε.

 Ανάλυση του Κοντακίου

1. «Φαρισαίου φύγωμεν ὑψηγορίαν»

Η λέξη «φύγωμεν» δηλώνει ενεργητική απομάκρυνση. Η υπερηφάνεια δεν νικιέται παθητικά· απαιτεί πνευματικό αγώνα. Η «ὑψηγορία» δεν είναι απλώς έπαρση, αλλά αυτοδικαίωση ενώπιον του Θεού. Ο Φαρισαίος μιλά για τον εαυτό του και όχι προς τον Θεό (Λκ 18, 11).

Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής επισημαίνει ότι η υπερηφάνεια είναι η ρίζα όλων των παθών, διότι αποκόπτει τον άνθρωπο από τη θεία χάρη (PG 90, 1185).

2. «καὶ Τελώνου μάθωμεν, τὸ ταπεινὸν ἐν στεναγμοῖς»

Η ταπείνωση εδώ δεν είναι ψυχολογική μειονεξία, αλλά θεολογική στάση. Ο Τελώνης «οὐκ ἤθελεν οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπᾶραι» (Λκ 18, 13). Οι στεναγμοί δηλώνουν καρδιακή μετάνοια και εσωτερικό πόνο.

Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος γράφει: «Ὅπου ἐστὶν ἡ ταπείνωσις, ἐκεῖ κατοικεῖ ἡ χάρις» (Λόγος ΛΔ΄).

3. «πρὸς τὸν Σωτῆρα κραυγάζοντες»

Η κραυγή είναι πράξη πίστεως. Δεν πρόκειται για ήσυχη προσευχή, αλλά για υπαρξιακή έκκληση. Ο Τελώνης δεν επικαλείται έργα, αλλά το έλεος του Σωτήρος. Η σωτηρία είναι προσωπική σχέση, όχι νομική δικαίωση.

4. «Ἵλαθι μόνε ἡμῖν εὐδιάλλακτε»

Το «μόνε» υπογραμμίζει ότι μόνο ο Θεός μπορεί να συγχωρήσει. Ο όρος «εὐδιάλλακτος» φανερώνει την άπειρη φιλανθρωπία του Θεού. Η προσευχή γίνεται πλέον πληθυντική· ο πιστός προσεύχεται για όλη την Εκκλησία.

Πνευματικοί Μαργαρίτες 

 1. Η ταπείνωση ως προϋπόθεση της θείας χάριτος

Η ταπείνωση αποτελεί το θεμέλιο κάθε πνευματικής ζωής και την απαραίτητη προϋπόθεση για την ενέργεια της θείας χάριτος. Δεν πρόκειται για ηθική αρετή με ανθρώπινα μέτρα, αλλά για υπαρξιακή στάση ενώπιον του Θεού. Ο ταπεινός άνθρωπος αναγνωρίζει την πνευματική του πτωχεία και δεν διεκδικεί δικαιώματα απέναντι στον Θεό. Κατά τον άγιο Ισαάκ τον Σύρο, η ταπείνωση είναι «ἡ στολὴ τῆς θεότητος», διότι με αυτήν ντύθηκε ο Χριστός κατά την ενανθρώπηση. Χωρίς ταπείνωση, ακόμη και οι αρετές φθείρονται και μετατρέπονται σε αιτία πνευματικής πτώσεως. Ο Φαρισαίος νηστεύει και πράττει έργα νόμου, αλλά στερείται ταπεινώσεως, γι’ αυτό και στερείται της θείας χάριτος. Η Εκκλησία θέτει εξαρχής την ταπείνωση ως αφετηρία του Τριωδίου, για να διασφαλίσει την αυθεντικότητα του πνευματικού αγώνα.

 2. Η προσευχή χωρίς αυτοδικαίωση

Η προσευχή που γίνεται με πνεύμα αυτοδικαιώσεως αποκόπτει τον άνθρωπο από τον Θεό. Ο Φαρισαίος δεν προσεύχεται αληθινά, διότι ο λόγος του δεν απευθύνεται στον Θεό αλλά στον εαυτό του. Η σύγκριση με τους άλλους και η κατάκριση αλλοιώνουν την προσευχή και την καθιστούν εγωκεντρική. Αντίθετα, ο Τελώνης δεν παρουσιάζει επιχειρήματα, ούτε επικαλείται έργα· προσφέρει μόνο την καρδιά του συντετριμμένη. Η προσευχή του είναι καθαρή, διότι πηγάζει από επίγνωση αμαρτωλότητας. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος τονίζει ότι «ὁ κατακρίνων ἐν τῇ προσευχῇ αὐτοῦ, ἔκοψε τὰ πτέρυγα αὐτῆς». Η Εκκλησία καλεί τον πιστό να αποβάλει κάθε μορφή πνευματικής αυταρέσκειας, ώστε η προσευχή να γίνει χώρος συνάντησης με το έλεος του Θεού.

 3. Οι στεναγμοί της καρδιάς ως γλώσσα προς τον Θεό

Οι στεναγμοί της καρδιάς αποτελούν βαθύτερη μορφή προσευχής από τα εκφωνούμενα λόγια. Είναι η άρρητη κραυγή της ψυχής που αναγνωρίζει την αποξένωσή της από τον Θεό και επιθυμεί την αποκατάσταση της σχέσης μαζί Του. Ο Απόστολος Παύλος μιλά για «στεναγμούς ἀλαλήτους» (Ρωμ. 8, 26), μέσω των οποίων το Άγιο Πνεύμα προσεύχεται μέσα στον άνθρωπο. Ο Τελώνης δεν υψώνει φωνή, αλλά η σιωπηλή του στάση γίνεται κραυγή μετανοίας. Οι Πατέρες διδάσκουν ότι ο Θεός εισακούει περισσότερο τον πόνο της καρδιάς παρά την ευφράδεια του λόγου. Οι στεναγμοί είναι σημείο εσωτερικής συντριβής και ειλικρίνειας. Μέσα από αυτούς γεννάται η αληθινή μετάνοια, η οποία ανακαινίζει τον άνθρωπο και τον καθιστά δεκτικό της θείας χάριτος.

  4. Η Εκκλησία ως κοινότητα κοινής μετανοίας

Το Κοντάκιο καταλήγει σε πληθυντικό αριθμό: «Ἵλαθι ἡμῖν». Η Εκκλησία δεν είναι άθροισμα ατομικών πνευματικοτήτων, αλλά σώμα μετανοούντων. Η μετάνοια βιώνεται προσωπικά, αλλά εκφράζεται εκκλησιαστικά. Κανείς δεν σώζεται μόνος του, αλλά εντός της κοινότητας της Εκκλησίας. Η προσευχή υπέρ «ἡμῶν» δηλώνει αλληλεγγύη, συνυπευθυνότητα και κοινή πορεία προς τη σωτηρία. Κατά τον άγιο Κυπριανό Καρχηδόνος, «δὲν δύναται νὰ ἔχει Θεὸν Πατέρα, ὅποιος δὲν ἔχει τὴν Ἐκκλησία Μητέρα». Η Εκκλησία διδάσκει ότι η αληθινή πνευματικότητα δεν απομονώνει, αλλά ενώνει. Η κοινή μετάνοια καθιστά το σώμα της Εκκλησίας τόπο θεραπείας και αναγεννήσεως.

 5. Το Τριώδιο ως θεραπευτική παιδαγωγία

Το Τριώδιο δεν είναι απλώς λειτουργική περίοδος, αλλά θεραπευτική παιδαγωγία της ψυχής. Η Εκκλησία, ως πνευματικό νοσοκομείο, δεν ξεκινά τη θεραπεία με αυστηρές ασκήσεις, αλλά με διάγνωση της ασθένειας. Η υπερηφάνεια θεωρείται η ρίζα όλων των παθών και γι’ αυτό τίθεται στο επίκεντρο από την πρώτη Κυριακή. Μέσα από τις παραβολές, τους ύμνους και τις ευχές, ο πιστός οδηγείται σταδιακά στην αυτογνωσία. Το Τριώδιο αποκαλύπτει ότι η νηστεία χωρίς ταπείνωση είναι πνευματικά άγονη. Ο σκοπός δεν είναι η εξωτερική τήρηση τύπων, αλλά η εσωτερική μεταμόρφωση. Έτσι, ο πιστός προετοιμάζεται όχι απλώς για το Πάσχα, αλλά για μία νέα εν Χριστώ ζωή.

 Συμπέρασμα

Το Κοντάκιο του Τελώνου και Φαρισαίου αποτελεί θεολογική πύλη εισόδου στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Διδάσκει ότι χωρίς ταπείνωση, κάθε πνευματικός αγώνας καθίσταται άκαρπος. Η Εκκλησία καλεί τον πιστό να εγκαταλείψει την αυτάρκεια και να εισέλθει στο στάδιο της μετανοίας με ελπίδα και εμπιστοσύνη στο έλεος του Θεού.

Ευχές για τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή

Είθε η περίοδος του Τριωδίου να γίνει καιρός αυτογνωσίας, μετανοίας και πνευματικής ανακαινίσεως. Είθε να μάθουμε την προσευχή του Τελώνου όχι ως λόγια, αλλά ως τρόπο υπάρξεως. Και είθε ο εὐδιάλλακτος Κύριος να μας αξιώσει να φθάσουμε στο φως της Αναστάσεως με καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη.

Βιβλιογραφία  

• Αγία Γραφή. (1997). Αθήνα: Αποστολική Διακονία.

• Ισαάκ ο Σύρος. (2006). Ασκητικοί Λόγοι. Θεσσαλονίκη: Πατερικαί Εκδόσεις.

• Ιωάννης Χρυσόστομος. (1998). Ομιλίες στο Κατά Λουκάν. Αθήνα: ΕΠΕ.

• Μάξιμος Ομολογητής. (2003). Κεφάλαια περί αγάπης. Θεσσαλονίκη: Πουρναράς.

• Ware, K. (1993). The Lenten Triodion. London: Faber & Faber.
  -Λόγος Θείου Φωτός