1. Εισαγωγή
Θεωρία σημαίνει Θεού θέαση. Η λέξη δεν δηλώνει μια αφηρημένη διανοητική λειτουργία, αλλά εμπειρία κοινωνίας με τον ζώντα Θεό. Στην πατερική παράδοση η θεωρία είναι καρπός καθάρσεως και φωτισμού· είναι η μετοχή του ανθρώπου στις άκτιστες ενέργειες του Θεού, όπως διατύπωσε θεολογικά ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στο έργο του «Υπέρ των Ιερώς Ησυχαζόντων» (Παλαμάς, 1982). Ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε για να μείνει κλεισμένος στα όρια της αυτάρκειάς του, αλλά για να κινηθεί προς το άπειρο της θείας αγάπης.
2. Η κάθαρση ως προϋπόθεση της θεώσεως
Ο Μέγας Βασίλειος, στους «Όρους Κατά Πλάτος», επισημαίνει ότι η καθαρότητα της καρδιάς είναι απαραίτητη για τη γνώση του Θεού (Βασίλειος, 1993). Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος στους «Θεολογικούς Λόγους» τονίζει ότι θεολόγος δεν είναι όποιος μιλά για τον Θεό, αλλά όποιος έχει καθαρθεί και προσεύχεται αληθινά (Γρηγόριος Ναζιανζηνός, 1992). Η θεολογία, επομένως, είναι εμπειρία· προηγείται η κάθαρση και ακολουθεί η θέαση.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στις «Ομιλίες» του, υπογραμμίζει ότι η πίστη χωρίς έργα δεν οδηγεί στη σωτηρία (Χρυσόστομος, 1987). Η πίστη οφείλει να εκφράζεται σε πράξη: ελεημοσύνη, συγχώρηση, πραότητα. Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής στα «Κεφάλαια περί Αγάπης» διδάσκει ότι η αγάπη είναι ο δεσμός που ενώνει τον άνθρωπο με τον Θεό και τον πλησίον (Μάξιμος, 1992). Όπου υπάρχει αληθινή αγάπη, εκεί κατοικεί ο Θεός.
Η ελευθερία του ανθρώπου αποκαλύπτεται στην εκούσια στροφή του προς τον Θεό. Ο άγιος Αθανάσιος ο Μέγας, στο έργο «Περί Ενανθρωπήσεως του Λόγου», τονίζει ότι ο Λόγος έγινε άνθρωπος για να καταστήσει τον άνθρωπο μέτοχο της θείας ζωής (Αθανάσιος, 1981). Όμως η θεία δωρεά δεν επιβάλλεται· απαιτεί συγκατάθεση. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης, στο «Περί Βίου Μωυσέως», περιγράφει την πνευματική πορεία ως αδιάκοπη ανάβαση προς το άπειρο φως (Γρηγόριος Νύσσης, 1995). Η τελείωση δεν έχει τέλος· κάθε στάδιο οδηγεί σε βαθύτερη γνώση.
Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος, στους «Ασκητικούς Λόγους», αναφέρεται στην καρδιά που γίνεται ελεήμων για όλη την κτίση (Ισαάκ ο Σύρος, 1998). Αυτή η καθολική αγάπη είναι σημείο θεοπτίας. Ο άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος στις «Κατηχήσεις» του μιλά για το άκτιστο φως που γίνεται εμπειρία στον άνθρωπο που μετανοεί και καθαίρεται (Συμεών, 1990). Δεν πρόκειται για συμβολισμό, αλλά για πραγματική μέθεξη της Θείας Χάριτος.
Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, στην «Κλίμακα», περιγράφει τα σκαλοπάτια της πνευματικής ανόδου (Ιωάννης Σιναΐτης, 1988). Η απάθεια δεν είναι αναλγησία, αλλά ελευθερία από τα πάθη. Ο άγιος Διάδοχος Φωτικής στα «Κεφάλαια Γνωστικά» τονίζει ότι η χάρη γίνεται αισθητή ως λεπτή γλυκύτητα στην καρδιά (Διάδοχος Φωτικής, 1986). Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στον «Αόρατο Πόλεμο» υπενθυμίζει τη συνεχή εγρήγορση κατά των λογισμών (Νικόδημος ο Αγιορείτης, 2004).
Ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, στα ερμηνευτικά του έργα, συνδέει τη θεωρία με τη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας (Κύριλλος Αλεξανδρείας, 1994). Η ένωση με τον Χριστό στη Θεία Ευχαριστία είναι πηγή φωτισμού. Ο άγιος Εφραίμ ο Σύρος, στους «Ύμνους» του, υμνεί την ταπείνωση ως οδό ανόδου (Εφραίμ, 1989). Ο άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης, στα «Γραπτά» του, διδάσκει ότι η διατήρηση της Θείας Χάριτος συνδέεται με την ταπείνωση και την αγάπη προς τους εχθρούς (Σιλουανός, 1973).
3. Παραδείγματα
Ας δούμε ένα ζωντανό παράδειγμα. Ένας άνθρωπος επιδιώκει την αυτάρκεια, πιστεύοντας ότι η επιτυχία και η κοινωνική αναγνώριση θα του προσφέρουν πληρότητα. Σύντομα, όμως, διαπιστώνει ότι η καρδιά του παραμένει ανήσυχη. Διαβάζοντας τον άγιο Αυγουστίνο – «ανήσυχος η καρδία ημών έως ου αναπαύσηται εν Σοι» (Αυγουστίνος, 2005) – συνειδητοποιεί ότι η αυτάρκεια είναι ψευδαίσθηση. Στρέφεται στην προσευχή, αρχίζει να εξομολογείται, να κοινωνεί. Σιγά σιγά βιώνει αυτό που ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς περιγράφει ως μετοχή στις άκτιστες ενέργειες του Θεού. Η ζωή του δεν απαλλάσσεται από τις δυσκολίες, αλλά μεταμορφώνεται εσωτερικά.
Ένα δεύτερο παράδειγμα αφορά μια γυναίκα που συγχωρεί μετά από βαθιά προσβολή. Θυμάται τον λόγο του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου ότι τίποτε δεν μας καθιστά τόσο όμοιους με τον Θεό όσο η συγχώρηση (Ιωάννης Χρυσόστομος, 1987). Η πράξη αυτή γίνεται κάθαρση· η καρδιά ελευθερώνεται από το βάρος του μίσους. Η εμπειρία της ειρήνης είναι γεύση θεωρίας ( Θεού θέασης). Δεν πρόκειται για υπερφυσικό όραμα, αλλά για εσωτερική μεταμόρφωση.
Η πορεία προς τη θέωση είναι ατελεύτητη. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης ομιλεί για «επέκτασιν» της ψυχής (Γρηγόριος Νύσσης, 1995). Ο άνθρωπος γίνεται φως όταν ενώνεται με το Φως. Η τελείωση δεν είναι στατικό σημείο, αλλά δυναμική σχέση χωρίς τέλος, προς το άπειρο. Η ελευθερία βρίσκει το πλήρωμά της στην αγάπη προς τον Θεό και τον πλησίον. Ο άνθρωπος εναρμονίζεται με τον λόγο της δημιουργίας του, να τείνει αδιάκοπα προς το αγαθό.
6. Βιβλιογραφία
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου