Οι οδοί των υδάτων από αρχαιοτάτων χρόνων

   

                                                                        Φωτό: Ε.Η.Κ.

1. Εισαγωγή

Ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πρόκλος, στον Ύμνο προς την Αθηνά, ανακαλεί μια κοσμογονική σκηνή: πέτρες που κυλούν από το ρήγμα του Βορείου Αιγαίου, ύδατα που κατακλύζουν την Εύβοια και την Αττική και κατόπιν την υποχώρηση των υδάτων και την παρέμβαση της θεάς που φυτεύει την ελαία, στην Ακρόπολη των Αθηνών, εγκαινιάζοντας μια νέα τάξη πραγμάτων. Η ποιητική αυτή αφήγηση δεν αποτελεί απλώς θρησκευτικό ύμνο, αλλά ένα πολυεπίπεδο κείμενο στο οποίο η γεωλογική μνήμη, η φιλοσοφική δομή του νεοπλατωνισμού και η ενανθρώπιση του Υιού και Λόγου του Θεού  στον Χριστιανισμό συμπλέκονται σε ενιαίο ερμηνευτικό σχήμα. Στην παρούσα μελέτη επιχειρείται μια διευρυμένη ανάγνωση του αποσπάσματος, με έμφαση στη γεωμορφολογική του διάσταση, στη μεταφυσική του δομή και στη δυνατότητα θεολογικής επανερμηνείας της Αθηνάς ως προτυπώσεως του Θείου Λόγου του Τριαδικού Θεού, ενώ παράλληλα εντάσσεται η σύγχρονη εμπειρία των πλημμυρών ως δραματική υπενθύμιση της διατάραξης της κοσμικής ισορροπίας.

2. Η γεωμορφολογική διάσταση του ύμνου

Η γεωμορφολογική διάσταση του ύμνου μπορεί να ιδωθεί υπό το πρίσμα της γεωμυθολογίας, δηλαδή της επιστημονικής προσέγγισης που αναζητεί πίσω από τους μύθους αποτυπώσεις πραγματικών γεωλογικών γεγονότων. Η περιοχή του Βορείου Αιγαίου και του Ευβοϊκού Κόλπου χαρακτηρίζονται από έντονη τεκτονική δραστηριότητα, ενεργά ρήγματα και μακραίωνες σεισμικές μεταβολές. Η εικόνα «κυλιόμενων βράχων» και υδάτων που υπερχειλίζουν παραπέμπει σε φαινόμενα κατολισθήσεων, σεισμών και θαλασσίων εισβολών που σημάδεψαν τη μετάβαση από την ύστερη παγετώδη περίοδο στην Ολόκαινο. Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας πριν από περίπου 10.000–12.000 έτη συνδέεται με μνήμες κατακλυσμών, όπως εκείνος του Δευκαλίωνος ή του Ωγύγου, οι οποίοι απηχούν μια συλλογική εμπειρία υδρολογικής καταστροφής. Η γεωλογική έρευνα επιβεβαιώνει ότι η Αττική και η Εύβοια διαχωρίστηκαν μέσω τεκτονικών κινήσεων και θαλάσσιας διείσδυσης, διαμορφώνοντας το ανάγλυφο που γνωρίζουμε σήμερα. Ο μύθος, επομένως, λειτουργεί ως συμπυκνωμένη αφήγηση γεωλογικών αιώνων, όπου η βίαιη μεταβολή οδηγεί σε νέα μορφολογική σταθερότητα.

3. Η υποχώρηση των υδάτων και η φύτευση της ελαίας

Η αναφορά στην υποχώρηση των υδάτων και στη φύτευση της ελαίας αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα αν τη συσχετίσουμε με τις σύγχρονες πλημμύρες που πλήττουν τον ελλαδικό χώρο. Τα ακραία υδρομετεωρολογικά φαινόμενα των τελευταίων ετών, με καταστροφικές συνέπειες σε αστικές και αγροτικές περιοχές, αναδεικνύουν όχι μόνο την κλιματική μεταβολή αλλά και την ανθρώπινη παρέμβαση στο τοπίο: μπαζωμένα ρέματα, αυθαίρετη δόμηση σε πλημμυρικές ζώνες, αποψίλωση δασών. Εκεί όπου ο αρχαίος μύθος μιλά για «οδούς των υδάτων» που πρέπει να κοπάσουν ώστε να θεμελιωθεί ο πολιτισμός, η σύγχρονη πραγματικότητα δείχνει ότι η παραγνώριση της φυσικής γεωμετρίας του εδάφους οδηγεί στην επανεμφάνιση του υδάτινου χάους. Η πρόσφατη εμπειρία εκτεταμένων πλημμυρών στη Θεσσαλία , στην Αττική και στην Πελοπόννησο δεν αποκαλύπτει μόνο κλιματική αστάθεια, αλλά και διατάραξη της σχέσης του ανθρώπου και της γης. Υπό αυτό το πρίσμα, ο ύμνος του Πρόκλου λειτουργεί ως διαχρονική προειδοποίηση: όταν η λογική τάξη δεν συνοδεύει την τεχνική ισχύ, τα στοιχεία της φύσεως επανέρχονται με ορμή.

4. Το βαθύτερο θεολογικό υπόβαθρο του μύθου

Στη φιλοσοφική του διάσταση, ο Πρόκλος εντάσσει τον μύθο στο νεοπλατωνικό σύστημα της προόδου, της μονής και της επιστροφής. Ο κόσμος εκπορεύεται από το Ένα, διαρθρώνεται μέσω του Νου και της Ψυχής και εκδηλώνεται στην ύλη. Η Αθηνά, στο συμβολικό αυτό πλαίσιο, ταυτίζεται με τον Θείο Νου που επιβάλλει μορφή στην άμορφη πολλαπλότητα. Η φύτευση της ελαίας δεν είναι απλώς αγροτική πράξη αλλά μεταφυσική πράξη οριοθέτησης: ο Θείος Νους θέτει όρια, θεμελιώνει σταθερές, εισάγει αναλογία και μέτρο. Ο ίδιος ο Πρόκλος, στα Σχόλια στον Ευκλείδη και στη Στοιχείωση Θεολογική, αναπτύσσει μια αξιωματική αντίληψη της πραγματικότητας, όπου οι θεϊκές υποστάσεις αντιστοιχούν σε δομές αναλογίας και τάξης. Ο μύθος, επομένως, δεν αντιστρατεύεται τη λογική αλλά την προϋποθέτει ως βαθύτερο υπόβαθρο.

5. Η Αθηνά ως προτύπωση του Θείου Λόγου

Η θεολογική επανερμηνεία της Αθηνάς ως προτύπωση του Θείου Λόγου επιτρέπει μια γόνιμη σύνδεση με τη χριστιανική τριαδολογία. Αν στον νεοπλατωνισμό ο Νους αποτελεί τη δεύτερη υπόσταση μετά το Ένα, ( η Αθηνά γεννήθηκε από την κεφαλή του Πατέρα της) στη χριστιανική θεολογία ο Λόγος, το δεύτερο πρόσωπο της ομοουσίου και αδιαιρέτου Αγίας Τριάδος, είναι εκείνος δι’ οὗ «ἐγένετο πάντα». Η σοφία που μορφοποιεί το χάος και θεμελιώνει τον κόσμο σε αναλογία και μέτρο προεικονίζει, σε προχριστιανικό συμβολικό επίπεδο, τη δημιουργική ενέργεια του Τριαδικού Θεού. Η Αθηνά, γεννημένη από το κεφάλι του Διός, ενσαρκώνει την ιδέα της σοφίας που εκπορεύεται από τον υπέρτατο Θεό και ενεργεί εντός του κόσμου ως αρχή τάξεως. Η μετάβαση από τον πολυθεϊστικό συμβολισμό στη χριστιανική θεολογία δεν συνιστά ρήξη αλλά αναβάθμιση: η μυθική μορφή μεταστοιχειώνεται σε θεολογική κατηγορία, όπου ο Θείος Νους δεν είναι πλέον απρόσωπη αρχή αλλά προσωπικός , ενανθρωπίσας Λόγος εν κοινωνία αγάπης.

6. Η γεωμορφολογία στη διαμόρφωση της πολιτικής και φιλοσοφικής σκέψης

 Η γεωμορφολογία της Αττικής, με τα φτωχά εδάφη και το ορεινό της ανάγλυφο, επηρέασε καθοριστικά τη γένεση της πολιτικής και φιλοσοφικής σκέψης. Ο Πλάτων στον Κριτία περιγράφει την απογύμνωση των βουνών της Αττικής από παλαιές πλημμύρες, αφήνοντας τον «σκελετό» της γης. Η έλλειψη γεωργικής αφθονίας απέτρεψε τη συγκρότηση μεγάλων γαιοκτητικών δομών και ενίσχυσε την ανάγκη συνεργασίας και εμπορίου. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο Λόγος αναδείχθηκε ως μέσο πολιτικής συνεννόησης και η δημοκρατική διαδικασία ως απάντηση στη γεωλογική και οικονομική ιδιαιτερότητα του τόπου. 

7. Η σύγχρονη οικολογική κρίση

Η σύγχρονη οικολογική κρίση, ιδίως οι πλημμύρες που επανέρχονται με αυξανόμενη ένταση, μπορεί να ερμηνευθεί ως διατάραξη της αναλογίας μεταξύ τεχνικής δύναμης και πνευματικού μέτρου. Η τεχνολογική ισχύς χωρίς θεολογικό και ηθικό προσανατολισμό μετατρέπεται σε νέα μορφή ύβρεως. Η ελαία, ως σύμβολο μακροπρόθεσμης καλλιέργειας και ειρήνης, υπενθυμίζει την ανάγκη βιώσιμης σχέσης με το έδαφος. Η θεολογική ανάγνωση του κόσμου ως δημιουργήματος του Τριαδικού Θεού επαναφέρει την ιερότητα της φύσης: η γη δεν είναι απλώς απόθεμα πόρων αλλά χώρος θείας ενέργειας. Η αποκατάσταση της οικολογικής ισορροπίας απαιτεί επιστροφή στον Λόγο του Θεού, όχι ως αφηρημένη λογικότητα, αλλά ως μετοχή στην αγάπη και σοφία του Δημιουργού.

8. Συμπεράσματα

Εν κατακλείδι, ο ύμνος του Πρόκλου προς την Αθηνά λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στη γεωλογική μνήμη, στη φιλοσοφική αναλογία και στη θεολογική ερμηνεία του κόσμου. Οι κυλιόμενες πέτρες και τα ορμητικά ύδατα δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν· επανεμφανίζονται σήμερα υπό τη μορφή ακραίων φυσικών φαινομένων. Η ελαία, ωστόσο, παραμένει σημείο αναφοράς: σύμβολο σταθερότητας, σοφίας και ειρήνης. Στη χριστιανική προοπτική, η Αθηνά ως προτύπωση του Θείου Λόγου καλεί σε επανασύνδεση της τεχνικής προόδου με το πνευματικό μέτρο, ώστε το ρήγμα να μη γίνει αφορμή ολικής καταστροφής αλλά θεμέλιο νέας, ενσυνείδητης δημιουργίας.

9. Βιβλιογραφία  

Brunn, J. (2014). Proclus and the symbolism of myth. Journal of Neoplatonic Studies, 22(1), 45–68.

Mariolakos, I. (2004). Οι ελληνικοί μύθοι και οι γεωλογικές μεταβολές. Καθημερινή, 7 Δεκεμβρίου.

Plato. (2008). Timaeus and Critias (R. Waterfield, Trans.). Oxford University Press. (Original work published ca. 360 BCE)

Proclus. (1997). The elements of theology (E. R. Dodds, Trans.). Oxford University Press. (Original work published 5th century CE)

Proclus. (2001). Commentary on Euclid’s Elements (G. R. Morrow, Trans.). Princeton University Press.

Vernant, J.-P. (2006). Myth and thought among the Greeks. Zone Books.

Voutsa, K. (2021). Geomythology and natural hazards in the Aegean region. Natural Hazards Review, 22(3), 1–12.

-Λόγος Θείου Φωτός