Μεταξύ πυρός και ύδατος

 

Φωτό: Pinterest

1. Εισαγωγή

Στο κατά Μάρκον Θ΄ 17-31 ευαγγελικό ανάγνωσμα αποκαλύπτεται μία από τις πιο δραματικές και θεολογικά πυκνές σκηνές της Καινής Διαθήκης. Ο πατέρας του δαιμονιζομένου παιδιού περιγράφει την τραγωδία με λόγια που διαπερνούν τους αιώνες: «παιδιόθεν… και πολλάκις αυτόν και εις πυρ έβαλε και εις ύδατα ίνα απολέσει αυτόν» (Μκ 9,22). Η φράση αυτή, όπως επισημαίνει ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, δεν εκφράζει απλώς μία παθολογική κατάσταση, αλλά την πρόθεση του διαβόλου να οδηγήσει τον άνθρωπο στην πλήρη καταστροφή του, σωματική και πνευματική (PG 58, 620).

Η αναφορά στο «παιδιόθεν» έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο Ιερός Χρυσόστομος υπογραμμίζει ότι ο διάβολος επιδιώκει να κυριεύσει τον άνθρωπο από νεαρή ηλικία, διότι οι πρώιμες συνήθειες ριζώνουν βαθιά και καθορίζουν την πορεία της ζωής (PG 58, 621). Στο ίδιο πνεύμα, ο Άγιος Βασίλειος ο Μέγας τονίζει ότι η αγωγή της ψυχής πρέπει να αρχίζει από την παιδική ηλικία, διότι τότε διαμορφώνεται ο χαρακτήρας (PG 31, 560).

2. Η κακία του διαβόλου και η θεία οικονομία

Η πατερική παράδοση είναι σαφής: Ο διάβολος δεν έχει δημιουργική δύναμη, αλλά παρασιτεί πάνω στο αγαθό. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής διδάσκει ότι το κακό δεν έχει ουσία, αλλά είναι «παράχρησις των φυσικών δυνάμεων» (PG 90, 964). Δηλαδή, οι ίδιες δυνάμεις που έδωσε ο Θεός για το καλό διαστρέφονται.

Παράλληλα, ο Άγιος Μάξιμος εξηγεί ότι ο Θεός επιτρέπει τους πειρασμούς για πέντε λόγους: για να φανερωθεί η αρετή, να ταπεινωθεί ο άνθρωπος, να μισήσει το κακό, να αποκτήσει διάκριση και να στερεωθεί στο αγαθό (PG 90, 309). Έτσι, ακόμη και το γεγονός της δαιμονικής επιθέσεως εντάσσεται, χωρίς να αναιρείται η ευθύνη του κακού, στο σχέδιο της θείας παιδαγωγίας.

3. Το πυρ ως διαστροφή του θυμικού και επιθυμητικού

Η ρίψη «εις πυρ» ερμηνεύεται από τους Πατέρες ως εικόνα της φλογώσεως των παθών. Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος χαρακτηρίζει την οργή «πυρ κατακαίον» και «ταραχή ψυχής» (Κλίμαξ, Λόγος Η΄). Η οργή δεν είναι απλώς συναισθηματική έκρηξη, αλλά δύναμη που διαλύει την εσωτερική συνοχή του ανθρώπου.

Ο Άγιος Μάξιμος, σε βαθύτερο επίπεδο, διδάσκει ότι το επιθυμητικό μέρος της ψυχής δημιουργήθηκε για να αγαπά τον Θεό. Όταν όμως αποσπάται από Αυτόν, προσκολλάται στα υλικά και γεννά τη φιληδονία και τη φιλαργυρία (PG 90, 1084). Έτσι, η «φωτιά» γίνεται σύμβολο της αχαλίνωτης επιθυμίας.

Ο 'Αγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς προσθέτει ότι η προσκόλληση στα αισθητά σκοτίζει τον νου και τον καθιστά ανίκανο να δει το άκτιστο φως (Ομιλία 34). Η φωτιά των παθών δεν καταστρέφει μόνο ηθικά τον άνθρωπο, αλλά και γνωσιολογικά: εμποδίζει τη γνώση του Θεού.

4. Το ύδωρ ως διάχυση και αστάθεια του νου

Η ρίψη «εις ύδατα» ερμηνεύεται ως η κατάσταση της εσωτερικής διασποράς. Ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος περιγράφει τον νου που απομακρύνεται από τον Θεό ως «διαχεόμενον ως ύδωρ» (Κατηχήσεις, 5). Η εικόνα αυτή αποδίδει την απώλεια του κέντρου.

Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος διδάσκει ότι η πολυμέρεια των βιοτικών φροντίδων διασπά τον άνθρωπο και τον καθιστά ανίκανο για προσευχή (Λόγος ΛΔ΄). Η φιλοδοξία, η μέριμνα και η διαρκής ενασχόληση με τα εξωτερικά οδηγούν σε μία «θαλασσοταραχή» της ψυχής.

Ο Απόστολος Ιάκωβος ήδη περιγράφει τον δίψυχο άνθρωπο ως «κύμα θαλάσσης ανεμιζόμενον και ριπιζόμενον» (Ιακ 1,6). Οι Πατέρες υιοθετούν αυτή την εικόνα για να δείξουν την αστάθεια του ανθρώπου που δεν έχει ρίζα στον Θεό.

5. Η κραυγή της πίστεως και η θεραπεία

Στην καρδιά της περικοπής βρίσκεται η φράση: «πιστεύω, Κύριε· βοήθει μου τη απιστία» (Μκ 9,24). Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας τονίζει ότι η ομολογία αυτή εκφράζει την ταπείνωση που ελκύει τη χάρη (PG 72, 609). Δεν πρόκειται για τέλεια πίστη, αλλά για αληθινή σχέση.

Ο Χριστός οδηγεί στη λύση: «εν προσευχή και νηστεία» (Μκ 9,29). Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς ερμηνεύει ότι η προσευχή καθαρίζει τον νου, ενώ η νηστεία περιορίζει τα πάθη, αποκαθιστώντας την αρμονία της ψυχής (Ομιλία 53).

6. Πνευματικοί μαργαρίτες

6.1 Η φιλοδοξία ως πνευματική πυρκαγιά. Ένας νέος επιδιώκει αδιάκοπα την επαγγελματική του άνοδο. Σταδιακά, η εργασία του γίνεται από μέσο βιοπορισμού σκοπός ζωής. Χάνει την ειρήνη του, συγκρούεται με τους άλλους και δεν αντέχει την αποτυχία. Όπως σημειώνει ο Άγιος Μάξιμος, η επιθυμία όταν δεν κατευθύνεται προς τον Θεό γίνεται πάθος που δεν ικανοποιείται ποτέ (PG 90, 1084). Έτσι, η επιτυχία δεν φέρνει χαρά αλλά περισσότερη δίψα. Η μεταστροφή αρχίζει όταν ο άνθρωπος θέσει όρια, επαναφέρει την προσευχή στη ζωή του και μάθει να εργάζεται «ως τω Κυρίω» και όχι για τη δόξα των ανθρώπων.

6.2 Ο θυμός ως καταστροφική φλόγα στις σχέσεις. Σε μια οικογένεια, ο πατέρας αντιδρά με ένταση σε κάθε δυσκολία. Τα παιδιά μεγαλώνουν με φόβο και εσωτερική ανασφάλεια. Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος διδάσκει ότι η οργή είναι «απώλεια της Θείας Χάριτος» (Κλίμαξ, Λόγος Η΄). Πράγματι, όπου κυριαρχεί ο θυμός, απομακρύνεται η ειρήνη του Θεού. Η θεραπεία ξεκινά με την αυτογνωσία, τη σιωπή πριν από την αντίδραση και τη συνειδητή καλλιέργεια της πραότητας, που κατά τον Άγιο Γρηγόριο Νύσσης είναι μίμηση του ίδιου του Χριστού.

 6.3 Η φιληδονία ως εσωτερική καύση. Ένας άνθρωπος αναζητά συνεχώς απολαύσεις: φαγητό, διασκέδαση, αισθησιακές εμπειρίες. Σύντομα όμως αισθάνεται κενός και κουρασμένος. Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος επισημαίνει ότι η ηδονή γεννά λύπη όταν δεν συνοδεύεται από πνευματικό νόημα (Λόγος ΜΕ΄). Η ψυχή δεν μπορεί να χορτάσει με υλικά αγαθά. Η αλλαγή έρχεται όταν ο άνθρωπος ανακαλύψει τη χαρά της εγκράτειας και της ευχαριστίας, που μεταμορφώνουν την επιθυμία σε αγάπη προς τον Θεό.

6.4 Η μέριμνα ως πνιγμός της ψυχής. Ένας οικογενειάρχης ασχολείται συνεχώς με οικονομικά και υποχρεώσεις. Δεν έχει χρόνο για προσευχή και χάνει την εσωτερική του ισορροπία. Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος τονίζει ότι η υπερβολική μέριμνα απομακρύνει την εμπιστοσύνη στον Θεό (Λόγος ΛΔ΄). Η λύση δεν είναι η αδιαφορία, αλλά η εμπιστοσύνη στη θεία πρόνοια και η ιεράρχηση της ζωής με πρώτο τον Θεό.

 6.5 Η αναζήτηση αποδοχής ως διάλυση της προσωπικότητας. Μια γυναίκα προσαρμόζεται συνεχώς για να αρέσει στους άλλους. Χάνει την αυθεντικότητα και ζει με άγχος. Ο 'Αγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος διδάσκει ότι η ψυχή βρίσκει την ταυτότητά της μόνο μέσα στη σχέση με τον Θεό (Κατηχήσεις, 1). Όταν αυτή η σχέση λείπει, ο άνθρωπος γίνεται «πολυπρόσωπος». Η θεραπεία έρχεται με την εσωτερική σταθερότητα που δίνει η προσευχή.

 6.6 Η διάχυση του νου στη σύγχρονη ζωή. Ένας νέος καταναλώνει ασταμάτητα πληροφορίες. Δεν μπορεί να συγκεντρωθεί ούτε να προσευχηθεί. Ο Άγιος Συμεών περιγράφει αυτή την κατάσταση ως απώλεια της «ενότητας του νου» (Κατηχήσεις, 5). Η θεραπεία αρχίζει με τη σιωπή, την άσκηση και την επιστροφή στην καρδιά, όπου κατοικεί η χάρη του Θεού.

7. Συμπέρασμα

Το πυρ και το ύδωρ αποκαλύπτουν δύο βασικούς τρόπους πτώσεως: την έκρηξη των παθών και τη διάχυση της ψυχής. Όμως η δύναμη του Θεού υπερβαίνει και τα δύο. Η πίστη, η προσευχή και η νηστεία θεραπεύουν τον άνθρωπο και τον επαναφέρουν στην ενότητα και η αγάπη προς τον Θεό και τον πλησίον φωτίζει τον νου και την ψυχή του.

8. Βιβλιογραφία  

Βασίλειος ο Μέγας. (PG 31). Ασκητικά.

Γρηγόριος ο Παλαμάς. Ομιλίες.

Ισαάκ ο Σύρος. Ασκητικοί λόγοι.

Ιωάννης της Κλίμακος. Κλίμαξ.

Ιωάννης ο Χρυσόστομος. (PG 58). Ομιλίες εις το κατά Μάρκον.

Κύριλλος Αλεξανδρείας. (PG 72). Ερμηνεία.

Μάξιμος ο Ομολογητής. (PG 90). Κεφάλαια περί αγάπης.

Συμεών ο Νέος Θεολόγος. Κατηχήσεις.

9. Ευχές

Ο Κύριος να ευλογεί τον αγώνα μας και να φωτίζει την πορεία μας.

Να μετατρέπει κάθε πειρασμό σε αφορμή αγιασμού και κάθε ταραχή σε ειρήνη.

Να μας χαρίζει πίστη ζωντανή και καρδιά γεμάτη από την παρουσία Του.

Καλή και ευλογημένη πνευματική πορεία.

-Λόγος Θείου Φωτός