1. Εισαγωγή
Ο λόγος του Γέροντος Ιερωνύμου Αποστολίδη (1883–1966) «Ποτέ από το στόμα σου πικρός λόγος να μη βγαίνει, εάν δε σου εναντιώνονται, εσύ να τους αγαπάς» αποτελεί μία βαθιά συμπύκνωση της Ορθόδοξης πνευματικής εμπειρίας. Η φράση αυτή δεν είναι απλώς μία ηθική συμβουλή ή μία ευγενική προτροπή για καλή συμπεριφορά. Αποτελεί έκφραση της ευαγγελικής ζωής, της ζωής δηλαδή που πηγάζει από την εντολή του Χριστού και την εμπειρία των Αγίων της Εκκλησίας.
Στην Ορθόδοξη πνευματικότητα, η γλώσσα και η καρδιά συνδέονται άρρηκτα. Ο άνθρωπος μιλά όπως σκέπτεται και σκέπτεται όπως είναι η καρδιά του. Ο ίδιος ο Κύριος διδάσκει: «ἐκ γὰρ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας τὸ στόμα λαλεῖ» (Κατά Ματθαίον 12:34, Ελληνική Βιβλική Εταιρεία, 2016). Συνεπώς, η αποφυγή του πικρού λόγου δεν είναι απλώς εξωτερική αυτοσυγκράτηση, αλλά εσωτερική μεταμόρφωση.
Η Πατερική παράδοση της Εκκλησίας μας αναπτύσσει εκτενώς αυτή την πνευματική στάση. Οι Πατέρες βλέπουν την πραότητα, την αγάπη προς τους εχθρούς και την εγκράτεια της γλώσσας ως βασικά στοιχεία της θέωσης του ανθρώπου (Μέγας Βασίλειος, Ομιλίαι Ηθικαί· Ιωάννης Χρυσόστομος, Ομιλίαι εις το Κατά Ματθαίον).
Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να αναλύσει θεολογικά και πατερικά τη ρήση του Γέροντος Ιερωνύμου, να παρουσιάσει «πνευματικούς μαργαρίτες» που προκύπτουν από αυτήν, και να προσφέρει ένα ζωντανό πνευματικό παράδειγμα για την εφαρμογή της στη σύγχρονη ζωή.
2. Βιβλική θεμελίωση της πραότητας και της αγάπης προς τους αντιτιθέμενους
Η Αγία Γραφή είναι σαφής ως προς την αξία της πραότητας και της αγάπης προς τους εχθρούς. Στην Επί του Όρους Ομιλία ο Χριστός διδάσκει:
«Ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, εὐλογεῖτε τοὺς καταρωμένους ὑμᾶς, καλῶς ποιεῖτε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς» (Κατά Ματθαίον 5:44, Ελληνική Βιβλική Εταιρεία, 2016).
Η εντολή αυτή ανατρέπει τη φυσική ανθρώπινη αντίδραση. Ο φυσικός άνθρωπος αντιδρά στην προσβολή με ανταπόδοση. Ο πνευματικός άνθρωπος απαντά με αγάπη.
Ο Απόστολος Παύλος ενισχύει αυτή τη διδασκαλία γράφοντας:
«Πᾶσα πικρία καὶ θυμὸς καὶ ὀργὴ… ἀρθήτω ἀφ’ ὑμῶν… γίνεσθε δὲ εἰς ἀλλήλους χρηστοί» (Προς Εφεσίους 4:31–32).
Η πικρία του λόγου θεωρείται πνευματικό πάθος που απομακρύνει τον άνθρωπο από την χάρη του Θεού. Η χριστιανική ζωή καλεί τον πιστό να αντικαταστήσει την πικρία με καλοσύνη.
Ακόμη, στο βιβλίο των Παροιμιών αναφέρεται:
«Ἀπόκρισις πραεῖα ἀποστρέφει θυμόν» (Παροιμίες 15:1).
Η πραότητα του λόγου έχει δύναμη ειρήνης. Ένας ήπιος λόγος μπορεί να σβήσει μια σύγκρουση.
3. Πατερική ερμηνεία της εγκράτειας της γλώσσας
Οι Πατέρες της Εκκλησίας αφιέρωσαν πολλές διδασκαλίες στην πνευματική χρήση της γλώσσας.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι η γλώσσα μπορεί να γίνει είτε όργανο σωτηρίας είτε όργανο καταστροφής. Στις ομιλίες του αναφέρει ότι ο χριστιανός οφείλει να φυλάσσει τον λόγο του όπως φυλάσσει θησαυρό, διότι κάθε λόγος επηρεάζει την ψυχή του άλλου ανθρώπου (Χρυσόστομος, Ομιλίαι εις Ματθαίον, PG 57).
Ο Μέγας Βασίλειος επισημαίνει ότι ο άνθρωπος που συγκρατεί τη γλώσσα του αποκτά εσωτερική ειρήνη. Η σιωπή και η πραότητα καλλιεργούν την ταπείνωση, που αποτελεί τη βάση όλων των αρετών (Βασίλειος, Όροι κατά πλάτος).
Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος διδάσκει ότι η αγάπη προς αυτούς που μας αντιτίθενται είναι το υψηλότερο στάδιο της πνευματικής ζωής. Εκεί αποδεικνύεται αν η αγάπη είναι αληθινή ή απλώς συναισθηματική (Isaac of Nineveh, Ascetical Homilies).
4. Πνευματικοί μαργαρίτες
4.1 Ο λόγος ως καθρέφτης της καρδιάς
Ο πρώτος πνευματικός μαργαρίτης είναι η συνειδητοποίηση ότι ο λόγος αποκαλύπτει την κατάσταση της καρδιάς. Αν η καρδιά είναι γεμάτη ειρήνη, τότε και ο λόγος θα είναι ειρηνικός. Αν όμως κυριαρχείται από θυμό, τότε η γλώσσα θα εκφράζει πικρία.
Ο Άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος γράφει ότι η καρδιά είναι το κέντρο της ανθρώπινης ύπαρξης και από αυτήν πηγάζουν οι λογισμοί και τα λόγια (Makarios of Egypt, Homilies).
4.2 Η πραότητα ως δύναμη
Στη σύγχρονη κοινωνία η πραότητα συχνά θεωρείται αδυναμία. Στην πραγματικότητα όμως είναι πνευματική δύναμη.
Ο Χριστός χαρακτηρίζει τον εαυτό Του «πρᾷος καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ» (Ματθ. 11:29). Η πραότητα δεν είναι παθητικότητα αλλά συνειδητή επιλογή αγάπης.
4.3 Η αγάπη προς τους αντιτιθέμενους ως μίμηση του Χριστού
Ο τρίτος μαργαρίτης είναι ότι η αγάπη προς τους αντιτιθέμενους αποτελεί μίμηση του ιδίου του Χριστού.
Κατά τη Σταύρωση ο Χριστός προσεύχεται:
«Πάτερ, ἄφες αὐτοῖς» (Λουκ. 23:34).
Αυτή η προσευχή αποτελεί το υψηλότερο παράδειγμα αγάπης προς τους εχθρούς.
4.4 Η σιωπή ως πνευματική άσκηση
Η αποφυγή πικρού λόγου συνδέεται με την πνευματική άσκηση της σιωπής.
Ο Άγιος Αββάς Δωρόθεος διδάσκει ότι πολλές αμαρτίες γεννιούνται από την απροσεξία της γλώσσας. Η σιωπή βοηθά τον άνθρωπο να καλλιεργήσει την αυτογνωσία (Dorotheos of Gaza, Discourses).
4.5 Η αγάπη θεραπεύει τις συγκρούσεις
Ο πέμπτος μαργαρίτης είναι ότι η αγάπη έχει θεραπευτική δύναμη.
Η πραότητα δεν επιδιώκει να νικήσει τον άλλο άνθρωπο, αλλά να τον κερδίσει πνευματικά. Ο Άγιος Σιλουανός ο Αθωνίτης γράφει ότι η αγάπη προς τον εχθρό είναι η απόδειξη της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος στην καρδιά.
4.6 Ζωντανό παράδειγμα
Ένας εργαζόμενος σε ένα γραφείο δέχεται έντονη κριτική από έναν συνάδελφό του μπροστά σε άλλους. Ο φυσικός πειρασμός είναι να απαντήσει με θυμό και να υπερασπιστεί τον εαυτό του με σκληρά λόγια. Θυμάται όμως τη συμβουλή ενός πνευματικού: «Μην αφήνεις πικρό λόγο να βγαίνει από το στόμα σου». Παίρνει μια βαθιά ανάσα και απαντά με ηρεμία. Αντί να ανταποδώσει την προσβολή, ευχαριστεί τον συνάδελφό του για την παρατήρηση και προσπαθεί να διορθώσει το πρόβλημα. Η στάση του εκπλήσσει τους παρόντες. Ο συνάδελφος που τον επέκρινε αισθάνεται αργότερα τύψεις και ζητά συγγνώμη. Η πραότητα γίνεται γέφυρα συμφιλίωσης. Ο εργαζόμενος καταλαβαίνει ότι η ειρήνη της καρδιάς αξίζει περισσότερο από μια στιγμιαία δικαίωση.
5. Συμπέρασμα
Ο λόγος του Γέροντος Ιερωνύμου Αποστολίδη συμπυκνώνει μια ολόκληρη θεολογία της αγάπης και της πραότητας. Η αποφυγή του πικρού λόγου και η αγάπη προς τους αντιτιθέμενους δεν είναι απλώς ηθική συμπεριφορά αλλά καρπός της χάριτος του Θεού.
Η Αγία Γραφή και οι Πατέρες της Εκκλησίας διδάσκουν ότι η γλώσσα μπορεί να γίνει εργαλείο ειρήνης, συμφιλίωσης και πνευματικής οικοδομής. Όταν ο άνθρωπος καλλιεργεί την πραότητα, τότε η καρδιά του μεταμορφώνεται και ο λόγος του γίνεται φορέας αγάπης.
Στη σύγχρονη κοινωνία των συγκρούσεων και της έντασης, η εφαρμογή αυτής της διδασκαλίας είναι ιδιαίτερα επίκαιρη. Η αγάπη προς τον αντίπαλο, η πραότητα του λόγου και η ταπείνωση αποτελούν δρόμο εσωτερικής ελευθερίας και ειρήνης.
6. Ευχές
Είθε ο Θεός της αγάπης και της ειρήνης να φωτίζει τις καρδιές μας, ώστε ο λόγος μας να είναι πάντοτε γλυκύς, ειρηνικός και οικοδομητικός. Είθε να μας χαρίζει δύναμη να αγαπούμε ακόμη και εκείνους που μας εναντιώνονται, μιμούμενοι τον Χριστό και τους Αγίους Του. Καλή δύναμη στον πνευματικό αγώνα, με υγεία, φως και ευλογία .
7. Βιβλιογραφία
Βασίλειος ο Μέγας. (1993). Όροι κατά πλάτος. Θεσσαλονίκη: Πατερικαί Εκδόσεις.
Χρυσόστομος, Ι. (2006). Ομιλίες εις το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον. Αθήνα: Αποστολική Διακονία.
Dorotheos of Gaza. (1977). Discourses and Sayings. Kalamazoo: Cistercian Publications.
Isaac of Nineveh. (1984). The Ascetical Homilies of Saint Isaac the Syrian. Boston: Holy Transfiguration Monastery.
Makarios of Egypt. (1992). The Fifty Spiritual Homilies. New York: Paulist Press.
Ελληνική Βιβλική Εταιρεία. (2016). Η Αγία Γραφή. Αθήνα: Ελληνική Βιβλική Εταιρεία.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου