Ακράτεια: Πώς προκαλείται και πώς αντιμετωπίζεται

 

                                                                      Φωτό: Pinterest

1. Εισαγωγή

Η ακράτεια ούρων και κοπράνων αποτελεί μια συχνή αλλά συχνά λιγότερο διαγνωσμένη και θεραπευμένη κατάσταση που επηρεάζει εκατομμύρια άτομα παγκοσμίως. Αν και θεωρείται σε μεγάλο βαθμό πρόβλημα του γηρασμένου πληθυσμού, μπορεί να εμφανιστεί σε όλες τις ηλικίες και επηρεάζει δυσανάλογα τις γυναίκες (Abrams et al., 2017). Ο όρος «ακράτεια» περιγράφει την απώλεια ελέγχου των σφιγκτήρων, με αποτέλεσμα την ανεπιθύμητη απώλεια ούρων ή κοπράνων, η οποία μπορεί να επιφέρει σημαντική επιβάρυνση της ποιότητας ζωής (Newman, 2018).

Η κατανόηση της ακράτειας απαιτεί όχι μόνο ιατρική διάγνωση και θεραπεία, αλλά και μια ευρύτερη θεώρηση της επίδρασης που έχει σε ψυχολογικό, κοινωνικό και πνευματικό επίπεδο.

2. Τι προκαλεί την ακράτεια

Η ακράτεια είναι ένας σύνθετος όρος με πολλαπλές αιτιολογίες που διαφέρουν ανάλογα με τον τύπο.

2.1 Ακράτεια ούρων

Η ακράτεια ούρων διακρίνεται σε διάφορους τύπους:

• Στρεσσογενής ακράτεια: απώλεια ούρων κατά τη διάρκεια άσκησης, βήχα, φταρνίσματος, άρση βάρους κ.ά. Οφείλεται στην αδυναμία των μυών του πυελικού εδάφους και του σφιγκτήρα να αντισταθμίσουν την αυξημένη ενδοκοιλιακή πίεση (Dumoulin & Hay‐Smith, 2010).
• Επιτακτική ακράτεια: ξαφνική, εντόνη ανάγκη για ούρηση με απώλεια πριν ο ασθενής προλάβει να φτάσει στην τουαλέτα. Συνδέεται με υπερδραστήριο ουροδόχο κύστη (Gormley et al., 2015).
• Μικτή ακράτεια: συνδυασμός στρεσσογενούς και επιτακτικής (Abrams et al., 2017).
• Ακράτεια λόγω υπερπλήρωσης: συμβαίνει όταν η κύστη δεν αδειάζει πλήρως και υπερχειλίζει (Newman, 2018).

3. Ακράτεια κοπράνων

Η ακράτεια κοπράνων συνεπάγεται απώλεια αέριας, υγρής ή στερεάς ουσίας κοπράνων και συνδέεται με βλάβες των σφιγκτήρων, νευρολογικά προβλήματα, χρόνια δυσκοιλιότητα ή χειρουργικές επεμβάσεις (Embraced et al., 2015).

4. Ανατομικοί και φυσιολογικοί παράγοντες

Οι φυσιολογικές αιτίες περιλαμβάνουν:

• Εγκυμοσύνη και τοκετό: Βλάβες στους μύες του πυελικού εδάφους κατά τον τοκετό αυξάνουν τον κίνδυνο στρεσσογενούς ακράτειας (Bo et al., 2018).
• Κλιμακτήριος / εμμηνόπαυση: η μείωση των οιστρογόνων επηρεάζει τον ουρηθρικό και κολπικό ιστό, μειώνοντας την ελαστικότητα και τον σφιγκτηριακό έλεγχο (Labrie et al., 2009).
• Γήρανση: φυσιολογική απώλεια μυϊκής μάζας, μείωση της ικανότητας πλήρους κένωσης της κύστης, και νευρομυϊκές αλλαγές (Hunskaar & Burgio, 2020).

5. Νευρολογικοί παράγοντες

Το νευρικό σύστημα ελέγχει την κύστη, τους σφιγκτήρες και το έντερο. Όταν υπάρχει βλάβη είτε στο κεντρικό είτε στο περιφερικό νευρικό σύστημα, μπορεί να εκδηλωθεί ακράτεια. Παραδείγματα περιλαμβάνουν:

• Σκλήρυνση κατά πλάκας
• Πάρκινσον
• Αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια
• Διαβήτη με νευροπάθεια

Οι νευρολογικές βλάβες μπορεί να προκαλέσουν απώλεια αντίληψης πλήρωσης της κύστης ή αδυναμία ελέγχου των σφιγκτήρων (Wagg et al., 2019).

6. Συσχέτιση με ψυχολογικούς παράγοντες

Η ακράτεια δεν είναι μόνο φυσιολογικό ζήτημα. Ψυχολογικοί παράγοντες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο τόσο στην εκδήλωση όσο και στην ένταση των συμπτωμάτων.

6.1 Άγχος και απόκριση κύστης

Η σχέση μεταξύ άγχους και της λειτουργίας της κύστης είναι τεκμηριωμένη. Το χρόνιο άγχος μπορεί να προκαλέσει αυξημένη συχνότητα ούρησης και επιτακτικά συμπτώματα, πιθανώς λόγω της ενεργοποίησης του συμπαθητικού νευρικού συστήματος (Coyne et al., 2019).

6.2 Κατάθλιψη και κοινωνική απόσυρση

Άτομα με ακράτεια συχνά αναφέρουν:

• Χαμηλή αυτοεκτίμηση
• Αίσθημα ντροπής
• Φόβο κοινωνικών καταστάσεων
  → οι παράγοντες αυτοί μπορούν να επιδεινώσουν την ποιότητα ζωής, να προκαλέσουν απομόνωση και να ενισχύσουν καταθλιπτικά συμπτώματα (Fantl et al., 1991).

Η ψυχολογική επιβάρυνση μπορεί με τη σειρά της να αυξήσει τα συμπτώματα της ακράτειας, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο.

7. Κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγοντες

Η κοινωνική διάσταση της ακράτειας είναι σημαντική. Σε πολλές κουλτούρες, η απώλεια ελέγχου θεωρείται θέμα «ντροπής» και «απρέπειας», με αποτέλεσμα οι ασθενείς να αποφεύγουν την αναζήτηση βοήθειας (Fultz et al., 2005).

Η κοινωνική στήριξη και η ενημέρωση μπορούν να:

• μειώσουν το στίγμα
• αυξήσουν την αυτοπεποίθηση
• ενθαρρύνουν την προσέλευση σε θεραπεία

Όταν το κοινωνικό περιβάλλον είναι υποστηρικτικό, οι ασθενείς έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να συμμορφωθούν στις θεραπευτικές οδηγίες και να βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής τους.

8. Πνευματικοί και υπαρξιακοί παράγοντες

Η εμπειρία της ακράτειας μπορεί να εγείρει βαθύτερα υπαρξιακά ερωτήματα για την αυτονομία, την αξιοπρέπεια και τον έλεγχο του σώματος. Πολλοί ασθενείς εκφράζουν:

• αίσθημα απώλειας προσωπικού ελέγχου
• μεταβολές στην αντίληψη για τον εαυτό τους
• αμφιταλαντευόμενες σκέψεις για το νόημα της ζωής

Αν και η «πνευματικότητα» δεν αποτελεί αντικείμενο της κλασικής ιατρικής θεραπείας, μελέτες δείχνουν ότι η ενσωμάτωση πνευματικών/υπαρξιακών προσεγγίσεων στη φροντίδα μπορεί να ενισχύσει την ψυχολογική ανθεκτικότητα (Koenig, 2012). Η συμμετοχή σε ομάδες υποστήριξης που ενθαρρύνουν την αποδοχή και τη σύνδεση μπορεί να μειώσει το αίσθημα απομόνωσης και να ενισχύσει το νόημα ζωής.

9. Ακράτεια και αυτοάνοσα νοσήματα

Άτομα με αυτοάνοσα νοσήματα παρουσιάζουν συχνότερα προβλήματα ακράτειας για διάφορους λόγους:

9.1 Φλεγμονώδης επίδραση στους ιστούς

Ορισμένες αυτοάνοσες παθήσεις, όπως:

• Σκλήρυνση κατά πλάκας
• Λύκος
• Ρευματοειδής αρθρίτιδα

μπορούν να προκαλέσουν φλεγμονώδεις βλάβες σε νεύρα, μυς ή ιστούς του πυελικού εδάφους (Compston & Coles, 2008).

9.2 Νευρολογική εμπλοκή

Στη σκλήρυνση κατά πλάκας, οι βλάβες στο κεντρικό νευρικό σύστημα επηρεάζουν τον έλεγχο της κύστης και των σφιγκτήρων (Wingerchuk et al., 2015). Στον διαβήτη, η νευροπάθεια επηρεάζει την αίσθηση πλήρωσης της κύστης, αυξάνοντας τον κίνδυνο ακράτειας (Daneshgari et al., 2011).

9.3 Φαρμακευτικές παρενέργειες

Φάρμακα που χρησιμοποιούνται σε αυτοάνοσα νοσήματα (π.χ. κορτικοστεροειδή, ανοσοκατασταλτικά) μπορεί να επηρεάσουν την ουροδόχο κύστη ή να επιδεινώσουν τα συμπτώματα (Pérez-López et al., 2018).

10. Διαγνωστική προσέγγιση

Η αξιολόγηση περιλαμβάνει:

• Αναλυτικό ιατρικό ιστορικό
• Φυσική εξέταση πυελικού εδάφους
• Ημερολόγιο ούρησης
• Ουροδυναμικές μετρήσεις
• Εξετάσεις απεικόνισης

Αυτές οι δοκιμασίες βοηθούν να προσδιοριστεί ο τύπος ακράτειας και οι υποκείμενοι παράγοντες.

11. Θεραπευτική αντιμετώπιση

Η προσέγγιση είναι πολυδιάστατη και εξατομικευμένη.

11.1 Μη φαρμακευτικές μέθοδοι

Εργοθεραπεία πυελικού εδάφους

Οι ασκήσεις Kegel και η εκπαίδευση των μυών του πυελικού εδάφους έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικές για τη στρεσσογενή ακράτεια (Dumoulin & Hay‐Smith, 2010).

11.2 Βιοανάδραση

Χρησιμοποιεί αισθητηριακές συσκευές για να βοηθήσει τον ασθενή να ελέγχει καλύτερα τους μύες του πυελικού εδάφους (Herderschee et al., 2011).

11.3 Εκπαίδευση κύστης

Περιλαμβάνει προγραμματισμένες προσπάθειες ούρησης με στόχο την αύξηση του χρόνου μεταξύ των επισκέψεων στην τουαλέτα (Gormley et al., 2015).

11.4 Φαρμακευτική θεραπεία

Για επιτακτική ακράτεια μπορούν να χρησιμοποιηθούν:

• Αντιμουσκαρινικά (π.χ. οξυβουτυνίνη)
• Βήτα-3 αγωνιστές (π.χ. μυρμπεγερόν)

Τα φάρμακα αυτά μειώνουν τις ανεξέλεγκτες συσπάσεις της κύστης (Gormley et al., 2015).

11.5 Ενδοουρηθρικές και χειρουργικές θεραπείες

Οι επιλογές περιλαμβάνουν:

• Ταινίες υποστήριξης για στρεσσογενή ακράτεια
• Ενδοουρηθρικά εμφυτεύματα
• Διεύρυνση σφιγκτήρα
• Νευροδιέγερση για νευρογενή ακράτεια

Πολλές από αυτές τις τεχνικές έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικές σε επιλεγμένους ασθενείς (Abrams et al., 2017).

---

12. Ψυχοκοινωνική και πνευματική υποστήριξη

Η θεραπεία δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στο φυσικό σώμα. Η παροχή ψυχολογικής υποστήριξης και η συμμετοχή σε ομάδες υποστήριξης μπορούν:

• να μειώσουν το άγχος
• να βελτιώσουν την κοινωνική λειτουργικότητα
• να αυξήσουν την αυτοεκτίμηση
• να ενισχύσουν το αίσθημα ζωής και ελέγχου

Προγράμματα ψυχοεκπαίδευσης έχουν δείξει βελτίωση της συμμόρφωσης στη θεραπεία και της συνολικής ποιότητας ζωής (Wagg et al., 2019).

13. Συμπεράσματα

Η ακράτεια είναι μια πολυπαραγοντική κατάσταση με σημαντικές επιπτώσεις στο φυσικό, ψυχολογικό και κοινωνικό επίπεδο. Οι αιτίες περιλαμβάνουν φυσιολογικές, νευρολογικές, ψυχολογικές και κοινωνικές παραμέτρους, ενώ η σχέση με αυτοάνοσα νοσήματα εξηγείται τόσο από νευρολογική όσο και από φλεγμονώδη συμμετοχή. Η αντιμετώπιση πρέπει να είναι ολιστική, συνδυάζοντας φυσιοθεραπεία, φαρμακοθεραπεία, ενδεχομένως χειρουργικές επεμβάσεις, καθώς και ψυχοκοινωνική υποστήριξη.

14. Βιβλιογραφία  

Abrams, P., Cardozo, L., Wagg, A., & Wein, A. (2017). Incontinence (6th ed.). ICI‑RS.

Bo, K., Frawley, H., Haylen, B. T., & Abramov, Y. (2018). Evidence‑based physical therapy for the pelvic floor. International Urogynecology Journal, 29(1), 5–23.

Compston, A., & Coles, A. (2008). Multiple sclerosis. The Lancet, 372(9648), 1502–1517.

Coyne, K. S., Kaplan, S., & Sexton, C. C. (2019). The impact of overactive bladder on mental health, work productivity and health‑related quality of life in the UK and Sweden: Results from EpiLUTS. BJU International, 123(4), 594–603.

Daneshgari, F., Maddox, M., & Moore, C. T. (2011). Diabetic bladder dysfunction. Journal of Urology, 186(6), 1828–1835.

Dumoulin, C., & Hay‑Smith, E. J. (2010). Pelvic floor muscle training versus no treatment in women with urinary incontinence: A systematic review. European Journal of Physical and Rehabilitation Medicine, 46(2), 223–241.

Embraced, G. E., et al. (2015). Fecal incontinence: Evidence‑based treatments and future directions. Clinical Gastroenterology and Hepatology, 13(7), 1065–1076.

Fantl, J. A., et al. (1991). Urinary Incontinence in Adults: Acute and Chronic Management. Clinical Practice Guideline. AHCPR.

Fultz, N. H., et al. (2005). The social impact of urinary incontinence in older adults. Journal of the American Geriatrics Society, 53(1), 116–121.

Gormley, E. A., et al. (2015). Diagnosis and treatment of overactive bladder in adults: AUA/SUFU guideline. Journal of Urology, 194(5), 1256–1263.

Herderschee, R., et al. (2011). Biofeedback and pelvic floor muscle training for urinary incontinence in women: A systematic review. Neurourology and Urodynamics, 30(5), 772–780.

Hunskaar, S., & Burgio, K. (2020). Epidemiology of urinary incontinence in women. In Incontinence (6th ed.). ICI‑RS.

Koenig, H. G. (2012). Religion, spirituality, and health: The research and clinical implications. ISRN Psychiatry, 2012, 278730.

Labrie, F., et al. (2009). Effect of intravaginal estriol in post‑menopausal women with stress urinary incontinence. Maturitas, 63(3), 256–260.

Newman, D. K. (2018). Geriatric Urology. Springer.

Pérez‑López, F. R., et al. (2018). Hormone therapy and urinary symptoms in postmenopausal women: A systematic review and meta‑analysis. Maturitas, 112, 63–74.

Wagg, A., et al. (2019). Managing overactive bladder in frail older adults. Neurourology and Urodynamics, 38(8), 2030–2035.

Wingerchuk, D. M., et al. (2015). The spectrum of neuromyelitis optica. Lancet Neurology, 14(9), 953–965.