Κοινωνική πολιτική, δημοσιονομική πειθαρχία και οικονομική ανάπτυξη

 

1.  Εισαγωγή

Συνεχίζουμε την άκρως ενδιαφέρουσα ενημέρωση με βάση τα επιχειρήματα που αναπτύσσει   ο συνταξιούχος εκπαιδευτικός, μαθηματικός και ελαιοπαραγωγός βιολογικής καλλιέργειας ελιάς στη Βαλύρα, , κ. Αθανάσιος Στασ. Μπόβης, για την ισορροπία ανάμεσα στην κοινωνική πολιτική, τη δημοσιονομική πειθαρχία και την οικονομική ανάπτυξη στη σελίδα του: Athanasios Bovis, FB.

Η ιδέα ότι «αν αυξήσεις τις κοινωνικές παροχές καταστρέφεις την οικονομία» δεν επιβεβαιώνεται γενικά από την οικονομική ιστορία. Υπάρχουν χώρες με πολύ ισχυρά κοινωνικά κράτη που είναι ταυτόχρονα από τις πιο πλούσιες και ανταγωνιστικές στον κόσμο.

Το κρίσιμο σημείο δεν είναι αν υπάρχει κοινωνική πολιτική, αλλά:

• πώς χρηματοδοτείται
• πόσο αποτελεσματικά σχεδιάζεται
• αν είναι βιώσιμη μακροπρόθεσμα

Για παράδειγμα, δύο διαφορετικά συστήματα μπορεί να έχουν το ίδιο αποτέλεσμα στο χαρτί (π.χ. επιδόματα ανεργίας), αλλά το ένα να χρηματοδοτείται με ανάπτυξη και φόρους από παραγωγή, ενώ το άλλο με συνεχή δανεισμό.

2. Τι πραγματικά δείχνει το «σκανδιναβικό μοντέλο»

Συχνά αναφέρεται ότι οι σκανδιναβικές χώρες στηρίζονται αποκλειστικά στη «δημοσιονομική πειθαρχία». Αυτό είναι εν μέρει σωστό, αλλά ελλιπές ως εικόνα.

Χώρες όπως η Σουηδία, η Δανία και η Νορβηγία συνδυάζουν:

• υψηλή φορολογία
• ισχυρό κοινωνικό κράτος
• αυστηρή δημοσιονομική διαχείριση
• έντονη ανταγωνιστικότητα και καινοτομία

Το σημαντικότερο όμως είναι το εξής: δεν χρηματοδοτούν τις παροχές με ανεξέλεγκτα ελλείμματα, αλλά με υψηλή παραγωγικότητα και αποτελεσματική οικονομία.

Παράδειγμα:

Η Σουηδία, μετά την κρίση του τραπεζικού συστήματος στις αρχές της δεκαετίας του 1990, έκανε βαθιές μεταρρυθμίσεις:

• έθεσε δημοσιονομικούς κανόνες
• εξυγίανε τις τράπεζες
• περιόρισε τα διαρκή ελλείμματα

Αυτό όμως δεν σήμανε αποδόμηση του κοινωνικού κράτους. Σήμανε ανασχεδιασμό του ώστε να είναι βιώσιμο.

3. Το πρόβλημα δεν είναι η «κοινωνική δικαιοσύνη», αλλά ο σχεδιασμός

Ο όρος «κοινωνική δικαιοσύνη» χρησιμοποιείται συχνά με συναισθηματικό τρόπο, αλλά οικονομικά μεταφράζεται σε πολιτικές αναδιανομής: φόροι, επιδόματα, δημόσιες υπηρεσίες.

Το πραγματικό ερώτημα είναι:

Αυτές οι πολιτικές αυξάνουν ή μειώνουν τη συνολική παραγωγικότητα της οικονομίας;

Παράδειγμα 1: καλά σχεδιασμένο επίδομα

Ένα επίδομα ανεργίας που δίνεται για περιορισμένο χρόνο και συνδέεται με επανεκπαίδευση μπορεί:

• να στηρίξει τον άνεργο προσωρινά
• να τον επαναφέρει γρηγορότερα στην εργασία

 Αυτό αυξάνει τη συνολική παραγωγικότητα.

Παράδειγμα 2: κακώς σχεδιασμένο επίδομα

Ένα επίδομα χωρίς κριτήρια και χωρίς χρονικό όριο μπορεί:

• να αποθαρρύνει την εργασία
• να αυξάνει τη μακροχρόνια εξάρτηση από το κράτος
• να δημιουργεί δημοσιονομικό βάρος

Αυτό πράγματι μπορεί να οδηγήσει σε στασιμότητα.

Άρα το ζήτημα δεν είναι «αν υπάρχει παρέμβαση», αλλά τι είδους παρέμβαση υπάρχει.

4. Τα ελλείμματα: εργαλείο ή παγίδα;

Η φράση ότι «τα ελλείμματα καταστρέφουν πρώτα τους φτωχούς» έχει μια βάση, αλλά χρειάζεται διευκρίνιση.

Τα δημόσια ελλείμματα δεν είναι από μόνα τους κακά. Μπορούν να λειτουργήσουν αντικυκλικά:

• σε κρίσεις (ύφεση, πανδημία, πόλεμος)
• όταν η ιδιωτική ζήτηση καταρρέει

Παράδειγμα:

Κατά την οικονομική κρίση του 2008, πολλές χώρες αύξησαν προσωρινά τα ελλείμματα για να αποφύγουν βαθύτερη ύφεση.

Αντίθετα, το πρόβλημα εμφανίζεται όταν:

• τα ελλείμματα είναι μόνιμα
• χρηματοδοτούν την  κατανάλωση αντί για παραγωγικές επενδύσεις
• δεν υπάρχει σχέδιο αποπληρωμής

Τότε το χρέος γίνεται βάρος για τις μελλοντικές γενιές.

5. «Παροχολογία» και οικονομική πραγματικότητα

Ο όρος «παροχολογία» χρησιμοποιείται συχνά πολιτικά, αλλά οικονομικά περιγράφει ένα συγκεκριμένο φαινόμενο: αύξηση δαπανών χωρίς αντίστοιχη αύξηση εσόδων ή παραγωγικότητας.

Απλό παράδειγμα:

Ένα νοικοκυριό που:

• έχει εισόδημα 2.000€
• ξοδεύει 3.000€ κάθε μήνα
• καλύπτει τη διαφορά με δανεισμό

μπορεί να ζήσει έτσι για λίγο, αλλά όχι για πάντα.

Το ίδιο ισχύει και για το κράτος.

Όμως υπάρχει κρίσιμη διαφορά:

• ένα κράτος μπορεί να επενδύσει σε υποδομές, παιδεία και υγεία που αυξάνουν το μελλοντικό εισόδημα
• ένα νοικοκυριό συνήθως δεν μπορεί να «αυξήσει το ΑΕΠ του»

Άρα δεν είναι όλες οι δημόσιες δαπάνες ίδιες.

6. Η πραγματική αιτία της «χρεοκοπίας» δεν είναι η κοινωνική πολιτική

Ιστορικά, οι χρεοκοπίες των κρατών δεν προέρχονται απλώς από κοινωνικές δαπάνες, αλλά από συνδυασμό παραγόντων:

• χαμηλή παραγωγικότητα
• διαφθορά
• κακή φορολογική βάση
• υπερβολικός δανεισμός
• έλλειψη μεταρρυθμίσεων

Παράδειγμα:

Χώρες της Λατινικής Αμερικής έχουν στο παρελθόν χρεοκοπήσει όχι επειδή είχαν «πολύ ισχυρό κοινωνικό κράτος», αλλά επειδή είχαν αδύναμους θεσμούς και ασταθή οικονομική βάση.

7. Το κρίσιμο σημείο: ανάπτυξη πριν από την αναδιανομή

Μια οικονομία δεν μπορεί να αναδιανείμει πλούτο που δεν παράγει.

Η σειρά έχει σημασία:

1. Παραγωγή πλούτου (ανάπτυξη)
2. Δημιουργία φορολογικής βάσης
3. Αναδιανομή μέσω κράτους

Αν αντιστραφεί αυτή η σειρά:

• η αναδιανομή γίνεται δανεική
• το σύστημα γίνεται εύθραυστο

8. Ένα πιο ρεαλιστικό συμπέρασμα

Η ιστορία δεν υποστηρίζει ότι «η κοινωνική δικαιοσύνη καταστρέφει την οικονομία». Υποστηρίζει κάτι πιο σύνθετο:

• Η ανεξέλεγκτη δημοσιονομική επέκταση χωρίς παραγωγική βάση οδηγεί σε κρίσεις.
• Το ισχυρό κοινωνικό κράτος μπορεί να είναι βιώσιμο μόνο όταν στηρίζεται σε ισχυρή οικονομία.
• Η λιτότητα από μόνη της επίσης μπορεί να σκοτώσει την ανάπτυξη αν εφαρμοστεί ακραία.

9. Ένα απλό παράδειγμα  

Σκεφθείτε δύο οικογένειες:

Οικογένεια Α

• Έχει σταθερή δουλειά
• Επενδύει στην εκπαίδευση των παιδιών
• Έχει αποταμιεύσεις
• Ζει με μέτρο

Οικογένεια Β

• Παίρνει συνεχώς δάνεια
• Αυξάνει τα έξοδα χωρίς αύξηση εισοδήματος
• Δεν επενδύει στο μέλλον

Η διαφορά δεν είναι η «καλοσύνη» ή η «δικαιοσύνη». Είναι η βιωσιμότητα.

10. Τελική σκέψη

Η πραγματική πρόκληση για κάθε σύγχρονη οικονομία δεν είναι να επιλέξει ανάμεσα σε «κοινωνικό κράτος» ή «δημοσιονομική πειθαρχία». Είναι να πετύχει ισορροπία ανάμεσα σε:

• ανάπτυξη
• κοινωνική συνοχή
• βιώσιμα δημόσια οικονομικά

Όταν αυτά τα τρία συνδυάζονται, η κοινωνία δεν μοιράζει τη φτώχεια· δημιουργεί πλούτο και μετά τον κατανέμει.

Το αντίθετο άκρο – είτε η ανεξέλεγκτη παροχολογία είτε η ακραία λιτότητα – οδηγεί σε αστάθεια. Όχι επειδή «φταίει η ιδεολογία», αλλά επειδή αγνοεί τα όρια της οικονομικής πραγματικότητας.