Ένα μυρωδικό της Μεσσηνιακής γης, μια μνήμη από τα παλιά και μια παραδοσιακή χορτόπιτα που κλείνει μέσα της την ευωδιά του τόπου μας.
Καθώς η Μαρία δοκίμαζε το καινούργιο της χορτοκοπτικό με μπαταρία στον κήπο του σπιτιού της στη Βαλύρα, είχε την αγωνία της. Το γρασίδι είχε ψηλώσει σχεδόν σαράντα εκατοστά και εκείνη ήθελε να τελειώσει γρήγορα τη δουλειά, χωρίς να χρειάζεται να εξετάζει προσεκτικά κάθε σπιθαμή του εδάφους.
Άλλωστε, ποιος δεν θέλει να βλέπει τον κήπο του περιποιημένο, ιδιαίτερα όταν η βλάστηση οργιάζει μετά τις φθινοπωρινές βροχές;
Ξαφνικά, όμως, μια γνώριμη ευωδία χτύπησε τα ρουθούνια της. Ήταν τόσο έντονη και τόσο ξεχωριστή, που κυριολεκτικά της έκοψε την αναπνοή.
Σταμάτησε αμέσως το χορτοκοπτικό.
Κάτι μέσα της ξύπνησε. Μια εικόνα από τα παιδικά της χρόνια, μια φωνή αγαπημένη, μια ανάμνηση που είχε μείνει βαθιά χαραγμένη στην ψυχή της.
Θυμήθηκε την αείμνηστη μητέρα της, που πριν από περίπου πενήντα χρόνια, δείχνοντάς της εκείνο ακριβώς το σημείο του κήπου, της είχε πει:
«Εδώ δεν πατάμε, Μαρία μου. Τον Νοέμβριο το σφελίτσι χτίζει την πολιτεία του, για να μας δώσει τα μυρωδάτα φύλλα του για τις χορτόπιτές μας».
Δάκρυα γέμισαν τα μάτια της. Έσκυψε και τότε είδε πως, από τη βιασύνη και την απροσεξία της, είχε ήδη κουρέψει σχεδόν το μισό από το πολύτιμο μυρωδικό.
Μάζεψε με ευλάβεια τα φυλλαράκια που είχαν απομείνει, τα τοποθέτησε προσεκτικά στην τσέπη της ποδιάς της και συνέχισε τη δουλειά της με πολύ μεγαλύτερη προσοχή.
Όταν τελείωσε, δεν είχε πια στο μυαλό της το γρασίδι και το χορτοκοπτικό. Έτρεξε να ανοίξει τα κιτρινισμένα τετράδια της μητέρας της. Αναζητούσε εκείνη την παλιά συνταγή για τη Μεσσηνιακή χορτόπιτα, στην οποία το σφελίτσι έδινε το δικό του, μοναδικό άρωμα.
Κάπως έτσι, ένας κήπος στη Βαλύρα έγινε αφορμή για ένα ταξίδι στον χρόνο. Γιατί μερικές μυρωδιές δεν είναι απλώς μυρωδιές. Είναι η παιδική μας ηλικία, η μάνα μας, η αυλή του πατρικού μας, οι γεύσεις που μεγαλώσαμε και οι άνθρωποι που μπορεί να έφυγαν, αλλά εξακολουθούν να ζουν μέσα από όσα μας έμαθαν.
Το σφελίτσι, το μυρωδικό της Μεσσηνιακής γης
Το σφελίτσι, όπως το αποκαλούν οι παλαιότεροι στη Βαλύρα και σε άλλες περιοχές της Μεσσηνίας, είναι το γνωστό μυρώνι, με την επιστημονική ονομασία Anthriscus cerefolium, γνωστό διεθνώς ως chervil ή γαλλικός μαϊντανός.
Η λέξη «σφελίτσι» αποτελεί χαρακτηριστική τοπική ονομασία, που διατηρείται στην προφορική παράδοση και στη γαστρονομική ζωή της περιοχής μας. Είναι ένας από εκείνους τους μικρούς γλωσσικούς θησαυρούς της Ελληνικής υπαίθρου που αξίζει να διασωθούν, γιατί μαζί τους διατηρούνται μνήμες, συνήθειες και τρόποι ζωής.
Το μυρώνι ανήκει στην οικογένεια των Σελινοειδών (Apiaceae), στην ίδια ευρύτερη βοτανική οικογένεια με τον μαϊντανό, το καρότο και το μάραθο. Είναι μονοετές αρωματικό φυτό, με λεπτά, τρυφερά, δαντελωτά φύλλα, ανοιχτού πράσινου χρώματος και μικρά λευκά άνθη.
Το άρωμά του είναι φίνο, δροσερό και γλυκό, με νότες γλυκάνισου και μάραθου. Αρκεί να τρίψει κανείς απαλά μερικά φρέσκα φύλλα ανάμεσα στα δάχτυλά του για να καταλάβει γιατί οι παλιές νοικοκυρές το θεωρούσαν αναντικατάστατο συστατικό της χορτόπιτας.
Στη Βαλύρα, όπως και σε πολλές Μεσσηνιακές κουζίνες, το σφελίτσι δεν ήταν ένα τυχαίο χορταρικό. Ήταν ένας μικρός θησαυρός του κήπου, που οι νοικοκυρές γνώριζαν πού φύτρωνε, πότε εμφανιζόταν και πώς έπρεπε να το συλλέγουν.
Δεν χρειαζόταν να το αγοράσουν. Η φύση τούς το προσέφερε, αρκεί να γνώριζαν να την παρατηρούν και να τη σέβονται.
Η σοφία των παλιών νοικοκυρών
Οι παλαιότερες γενιές είχαν μια ιδιαίτερη σχέση με τη γη. Γνώριζαν τα φυτά όχι από βιβλία και επιστημονικές ονομασίες, αλλά από την καθημερινή επαφή μαζί τους.
Ήξεραν ποιο χορταράκι φυτρώνει μετά τις πρώτες βροχές, ποιο πρέπει να μαζεύεται πριν ανθίσει, ποιο χαρίζει άρωμα στο φαγητό και ποιο χρειάζεται να προστατευτεί για να ξαναφυτρώσει.
Οι κήποι δεν ήταν μόνο χώροι καλλωπισμού. Ήταν μικρά φυσικά περιβόλια, γεμάτα βρώσιμα χόρτα, μυρωδικά και φυτά που αξιοποιούνταν στην καθημερινή διατροφή.
Το σφελίτσι είχε τη δική του θέση σε αυτή την οικολογική και γαστρονομική παράδοση.
Οι γυναίκες της Βαλύρας γνώριζαν να το ξεχωρίζουν, να το συλλέγουν με μέτρο και να το συνδυάζουν με άλλα χόρτα, δημιουργώντας πίτες που μοσχοβολούσαν ολόκληρη τη γειτονιά.
Και σήμερα, όταν οι κήποι πρασινίζουν με τις φθινοπωρινές βροχές, η εμφάνισή του ξαναφέρνει στον νου εκείνες τις παλιές γεύσεις.
Το σφελίτσι στη μαγειρική
Το σφελίτσι είναι ένα από τα αρωματικά χόρτα που δίνουν ξεχωριστό χαρακτήρα στις παραδοσιακές πίτες.
Συνδυάζεται θαυμάσια με καυκαλήθρες, μάραθο, άνηθο, σπανάκι, σέσκουλα, λάπαθα και άλλα εποχικά χόρτα.
Χρησιμοποιείται σε χορτόπιτες, σε τσιγαριαστά χόρτα, σε σούπες, σε μαγειρευτά και σε φαγητά με αυγολέμονο.
Η ιδιαίτερη ευωδιά του, ωστόσο, χρειάζεται προσοχή. Είναι προτιμότερο να χρησιμοποιείται φρέσκο και να μην ταλαιπωρείται με παρατεταμένο μαγείρεμα, ώστε να διατηρεί όσο γίνεται περισσότερο το χαρακτηριστικό του άρωμα.
Στη γαλλική κουζίνα το μυρώνι αποτελεί ένα από τα τέσσερα κλασικά αρωματικά του μείγματος fines herbes, μαζί με τον μαϊντανό, το εστραγκόν και το σχοινόπρασο.
Ένα ακόμη στοιχείο που μας θυμίζει πως τα απλά αρωματικά φυτά της υπαίθρου μπορούν να έχουν θέση ακόμη και στην υψηλή γαστρονομία.
Η παραδοσιακή Μεσσηνιακή χορτόπιτα με σφελίτσι
Και τώρα ας ανοίξουμε τα παλιά τετράδια των γιαγιάδων μας. Ας αναζητήσουμε εκείνη τη συνταγή που δεν μετριόταν μόνο σε γραμμάρια και κουταλιές, αλλά κυρίως σε μυρωδιές, εποχικά υλικά και αγάπη για το σπιτικό φαγητό.
Υλικά για ταψί 36-38 εκατοστών
Για το χωριάτικο φύλλο:
500 γρ. αλεύρι για όλες τις χρήσεις
220-250 ml χλιαρό νερό
4 κουταλιές της σούπας ελαιόλαδο
2 κουταλιές της σούπας ξίδι
1 κουταλάκι του γλυκού αλάτι
Για τη γέμιση:
500 γρ. φρέσκο σπανάκι
300 γρ. σέσκουλα ή άλλα εποχικά χόρτα
1 μεγάλο ματσάκι σφελίτσι (μυρώνια)
1 ματσάκι καυκαλήθρες
Μισό ματσάκι μάραθο ή άνηθο
1 μεγάλο πράσο
5-6 φρέσκα κρεμμυδάκια
300 γρ. βαρελίσια φέτα
2 αυγά
3-4 κουταλιές της σούπας ξινό τραχανά ή πλιγούρι
Μισό φλιτζάνι ελαιόλαδο
Αλάτι και φρεσκοτριμμένο πιπέρι
Εκτέλεση
1. Ετοιμάζουμε το φύλλο.
Σε μια μεγάλη λεκάνη βάζουμε το αλεύρι και το αλάτι. Προσθέτουμε το ελαιόλαδο, το ξίδι και σταδιακά το χλιαρό νερό. Ζυμώνουμε μέχρι να σχηματιστεί μια μαλακή και εύπλαστη ζύμη. Τη σκεπάζουμε και την αφήνουμε να ξεκουραστεί για περίπου μισή ώρα.
2. Ετοιμάζουμε τα χόρτα.
Πλένουμε πολύ καλά όλα τα χόρτα και τα αφήνουμε να στραγγίσουν. Τα ψιλοκόβουμε και τα τρίβουμε ελαφρά με λίγο αλάτι. Τα πιέζουμε με τα χέρια ώστε να αποβάλουν τα περιττά υγρά.
3. Φτιάχνουμε τη γέμιση.
Σε μια μεγάλη λεκάνη ανακατεύουμε τα χόρτα με το σφελίτσι, τις καυκαλήθρες, τον μάραθο, το πράσο και τα φρέσκα κρεμμυδάκια.
Προσθέτουμε το ελαιόλαδο, τη φέτα, τα αυγά, τον τραχανά ή το πλιγούρι και το πιπέρι. Δοκιμάζουμε και διορθώνουμε το αλάτι.
4. Ανοίγουμε τα φύλλα.
Χωρίζουμε τη ζύμη σε έξι μπαλάκια. Ανοίγουμε με τον πλάστη λεπτά φύλλα, τρία για τη βάση και τρία για την επιφάνεια της πίτας.
5. Στρώνουμε την πίτα.
Λαδώνουμε καλά το ταψί και τοποθετούμε τα τρία πρώτα φύλλα, αλείφοντας το καθένα με ελαιόλαδο. Απλώνουμε ομοιόμορφα τη γέμιση και σκεπάζουμε με τα υπόλοιπα τρία φύλλα, λαδώνοντάς τα ενδιάμεσα.
Γυρίζουμε τις άκρες προς τα μέσα και σχηματίζουμε τον παραδοσιακό κόθρο.
6. Ψήνουμε.
Λαδώνουμε την επιφάνεια, ραντίζουμε με ελάχιστο νερό και χαράζουμε την πίτα σε κομμάτια. Ψήνουμε σε προθερμασμένο φούρνο στους 180°C για περίπου 50-60 λεπτά, μέχρι να ροδίσει καλά και να γίνει τραγανό το φύλλο.
Τα μικρά μυστικά της νοικοκυράς
Το σφελίτσι πρέπει να είναι φρέσκο και τρυφερό, για να χαρίσει όλη την ευωδιά του.
Δεν πρέπει να παραλείπουμε τις καυκαλήθρες, καθώς ο συνδυασμός τους με το σφελίτσι δίνει υπέροχο αποτέλεσμα.
Τα χόρτα χρειάζονται καλό στράγγισμα, ώστε να μη λασπώσει το φύλλο.
Για πιο παραδοσιακή, νηστίσιμη εκδοχή, παραλείπουμε τη φέτα και τα αυγά και αφήνουμε τα μυρωδικά να πρωταγωνιστήσουν.
Η πίτα χρειάζεται καλό ψήσιμο από κάτω (ψλησιμο στις αντιστάσεις) ώστε να γίνει τραγανή και να μη μείνει άψητη η βάση της.
Να μη χαθούν οι μυρωδιές του τόπου μας
Το σφελίτσι δεν είναι απλώς ένα μυρωδικό που φυτρώνει στους κήπους της Βαλύρας. Είναι ένα κομμάτι της τοπικής μας γαστρονομικής ταυτότητας.
Είναι η γνώση της γιαγιάς που έδειχνε στο παιδί πού να πατήσει και πού όχι. Είναι η μητέρα που φύλαγε τα σπόρια, αναγνώριζε τα χόρτα και ήξερε πότε έπρεπε να γεμίσει το καλάθι της. Είναι η μυρωδιά που ξεπηδούσε από τον ξυλόφουρνο και απλωνόταν στις αυλές και στα σοκάκια.
Σήμερα, που οι σύγχρονες μηχανές μπορούν να κουρέψουν έναν κήπο μέσα σε λίγα λεπτά, ίσως χρειάζεται να θυμηθούμε πως δεν είναι όλα τα πράσινα που φυτρώνουν στη γη απλώς χορτάρια.
Κάποια είναι τροφή. Κάποια είναι φάρμακα της λαϊκής παράδοσης. Κάποια είναι πολύτιμα στοιχεία της τοπικής βιοποικιλότητας. Και κάποια είναι αναμνήσεις που περιμένουν να ξαναγεννηθούν με την πρώτη φθινοπωρινή βροχή.
Ας αφήσουμε, λοιπόν, μια γωνιά στον κήπο μας για το σφελίτσι. Ας το προστατεύσουμε, ας το γνωρίσουμε στα παιδιά και στα εγγόνια μας και ας διατηρήσουμε ζωντανές τις παλιές ονομασίες του τόπου μας.
Γιατί, όταν μυρίζει σφελίτσι ένας κήπος στη Βαλύρα, δεν μυρίζει μόνο η γη. Μυρίζει η ιστορία του τόπου μας, η μνήμη των ανθρώπων του και η πολύτιμη παράδοση που περνά από γενιά σε γενιά.
Και ίσως, κάπου εκεί, ανάμεσα στα τρυφερά φυλλαράκια του, να ακούγεται ακόμη η φωνή μιας μάνας:
«Εδώ δεν πατάμε, Μαρία μου. Το σφελίτσι χτίζει την πολιτεία του!»

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου