«Η Εκκλησία δεν σώζει ιδέες, αλλά πρόσωπα»

 

Εισαγωγή

Ο πνευματικός λόγος του μακαριστού Μητροπολίτου Σισανίου και Σιατίστης Παύλου χαρακτηρίζεται από θεολογική διαύγεια, βαθιά πατερική γείωση και έντονη υπαρξιακή ευαισθησία. Δεν πρόκειται για έναν λόγο αφηρημένο ή ακαδημαϊκά αυτάρκη, αλλά για λόγο εκκλησιαστικό, ο οποίος γεννάται μέσα από τη λειτουργική και ποιμαντική εμπειρία της Εκκλησίας. Κεντρικός άξονας της θεολογίας του υπήρξε το μυστήριο της Ενανθρωπήσεως του Λόγου και η σωτηριολογική προοπτική της Εκκλησίας ως σώματος Χριστού, όπου ο άνθρωπος καλείται όχι απλώς να πιστέψει, αλλά να μεταμορφωθεί.

Η συχνά επαναλαμβανόμενη ρήση του «η Εκκλησία δεν σώζει ιδέες, αλλά πρόσωπα» (Παύλος Σιατίστης, 2015) συνοψίζει με εξαιρετική πυκνότητα το ήθος της ορθόδοξης θεολογίας. Η σωτηρία δεν ταυτίζεται με την αποδοχή ενός ιδεολογικού συστήματος ή ενός ηθικού κώδικα, αλλά με τη θεραπεία, την ανακαίνιση και τη θέωση του συγκεκριμένου ανθρώπινου προσώπου μέσα στη ζωή της Εκκλησίας. 

Το παρόν δοκίμιο επιχειρεί να αναλύσει και να τεκμηριώσει τη θέση αυτή με βιβλικά και πατερικά δεδομένα, αναδεικνύοντας τη διαχρονική της σημασία.

1. Η βιβλική θεμελίωση της σωτηρίας ως προσωπικής σχέσης

1.1 Βιβλικά χωρία

Ιωάν. 1:14

«Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν».

 Απόδοση: «Ο Λόγος έγινε άνθρωπος και έζησε ανάμεσά μας».

Ιωάν. 10:14–15

«Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός… καὶ γινώσκω τὰ ἐμά καὶ γινώσκομαι ὑπὸ τῶν ἐμῶν».

Γαλ. 2:20

«Ζῶ δὲ οὐκέτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός».

1.2 Ανάλυση

Η Αγία Γραφή αποκαλύπτει ότι η σωτηρία έχει κατ’ εξοχήν προσωπικό και σχεσιακό χαρακτήρα. Η Ενανθρώπηση του Λόγου δεν αποτελεί απλώς θεολογική διδασκαλία, αλλά σωτηριολογικό γεγονός: ο Θεός προσλαμβάνει ολόκληρη την ανθρώπινη ύπαρξη, ώστε να τη θεραπεύσει και να τη μεταμορφώσει. Η βιβλική έννοια της «γνώσεως» του Θεού δεν είναι διανοητική, αλλά υπαρξιακή· δηλώνει κοινωνία ζωής και αγάπης.

Η σωτηρία, επομένως, δεν συνίσταται στην αποδοχή ορθών ιδεών περί Θεού, αλλά στη ζωντανή σχέση με το πρόσωπο του Χριστού. Η πίστη είναι είσοδος σε μια νέα σχέση υπάρξεως, όπου ο άνθρωπος καλείται να ζήσει «εν Χριστώ» και να αφήσει τον Χριστό να ζήσει «εν αυτώ».

1.3 Παραδείγματα

1. Η κλήση των μαθητών («Ἀκολούθει μοι») δεν προϋποθέτει πλήρη κατανόηση μιας διδασκαλίας, αλλά προσωπική εμπιστοσύνη στο πρόσωπο του Χριστού.

2. Η συνάντηση του Χριστού με τη Σαμαρείτιδα (Ιωάν. 4) οδηγεί σε βαθιά υπαρξιακή μεταστροφή, που μεταβάλλει ολόκληρη τη ζωή της.

3. Η θεραπεία του τυφλού εκ γενετής (Ιωάν. 9) φανερώνει ότι η σωτηρία είναι φωτισμός και αναγέννηση του ανθρώπινου προσώπου.

2. Η πατερική κατανόηση της σωτηρίας ως θέωσης του προσώπου

2.1 Πατερικά χωρία

Μ. Αθανάσιος, Περί Ενανθρωπήσεως 54,3

«Αὐτὸς γὰρ ἐνηνθρώπησεν, ἵνα ἡμεῖς θεοποιηθῶμεν».

 Απόδοση: «Ο ίδιος έγινε άνθρωπος, για να γίνουμε εμείς κατά χάρη θεοί».

Άγ. Μάξιμος Ομολογητής, Κεφάλαια περί αγάπης

«Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστίν, καὶ ὁ μετέχων τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ μετέχει τοῦ Θεοῦ».

Άγ. Γρηγόριος Νύσσης

«Οὐ φύσιν σώζει ὁ Χριστός, ἀλλὰ πρόσωπον».

2.2 Ανάλυση

Η πατερική θεολογία κατανοεί τη σωτηρία ως θέωση, δηλαδή ως μετοχή του ανθρώπινου προσώπου στη ζωή του Θεού. Ο Χριστός δεν σώζει αφηρημένα την ανθρώπινη φύση, αλλά τον συγκεκριμένο άνθρωπο ως ανεπανάληπτο πρόσωπο. Η Εκκλησία, ως σώμα Χριστού, αποτελεί τον χώρο όπου αυτή η μετοχή καθίσταται δυνατή.

Οι Πατέρες απορρίπτουν κάθε ιδεολογική ή νομική θεώρηση της σωτηρίας. Η ασκητική ζωή, τα μυστήρια και η εκκλησιαστική πράξη δεν αποσκοπούν στη συμμόρφωση σε εξωτερικούς κανόνες, αλλά στη θεραπεία των παθών και στη μεταμόρφωση του τρόπου υπάρξεως του ανθρώπου.

2.3 Παραδείγματα

1. Η ασκητική παράδοση στοχεύει στη θεραπεία της καρδιάς και στην αποκατάσταση της κοινωνίας με τον Θεό.

2. Η Θεία Ευχαριστία αποτελεί κατεξοχήν πράξη προσωπικής κοινωνίας και όχι απλώς τελετουργική πράξη.

3. Η μετάνοια νοείται ως αλλαγή τρόπου ζωής και όχι απλή ηθική διόρθωση.

3. Η εκκλησιολογική προοπτική στον λόγο του Μητροπολίτου Παύλου

3.1 Θεολογική προσέγγιση

Ο μακαριστός Μητροπολίτης Παύλος, βαδίζοντας στα ίχνη της πατερικής παραδόσεως, ανέδειξε με συνέπεια την Εκκλησία ως χώρο σχέσης, ελευθερίας και αγάπης. Η Εκκλησία δεν επιβάλλει ιδέες, αλλά προσφέρει ζωή· δεν λειτουργεί ως ιδεολογικό σύστημα, αλλά ως πνευματικό θεραπευτήριο, όπου κάθε άνθρωπος καλείται να συναντήσει προσωπικά τον Χριστό.

Η σωτηρία, κατά τον λόγο του, δεν είναι αυτόματη ούτε μαγική, αλλά καρπός ελεύθερης ανταπόκρισης του προσώπου στη χάρη του Θεού. Η ποιμαντική του στάση απέφευγε τον ηθικισμό και τον δογματικό φορμαλισμό, προτάσσοντας τη σχέση, τη διάκριση και τον σεβασμό στην ανθρώπινη ελευθερία.

3.2 Ποιμαντικά παραδείγματα

1. Η έμφαση στη λειτουργική ζωή ως εμπειρία ζωντανής συνάντησης με τον Χριστό.

2. Η ποιμαντική προσέγγιση με κατανόηση και διάκριση απέναντι στις υπαρξιακές αγωνίες των ανθρώπων.

3. Η απόρριψη κάθε ιδεολογικής εκμετάλλευσης της πίστεως.

Επίλογος

Η φράση «η Εκκλησία δεν σώζει ιδέες, αλλά πρόσωπα» συνοψίζει με ακρίβεια την καρδιά της ορθόδοξης εκκλησιολογίας και σωτηριολογίας. Η σωτηρία είναι γεγονός προσωπικό, εκκλησιαστικό και υπαρξιακό, καρπός της Ενανθρωπήσεως του Λόγου και της ζωής εν Χριστώ. Ο θεολογικός λόγος του Μητροπολίτου Παύλου αποτελεί σύγχρονη μαρτυρία της διαχρονικής πατερικής αλήθειας ότι ο Θεός καλεί κάθε άνθρωπο σε προσωπική κοινωνία και θέωση.

Βιβλιογραφία  

Αθανάσιος Αλεξανδρείας. (1994). Περί Ενανθρωπήσεως. Πατερικαί Εκδόσεις.

Γρηγόριος Νύσσης. (2000). Λόγοι δογματικοί. ΕΠΕ.

Μάξιμος Ομολογητής. (2006). Κεφάλαια περί αγάπης. ΕΠΕ.

Παύλος Σισανίου και Σιατίστης. (2015). Λόγοι ποιμαντικοί. Ι. Μ. Σισανίου και Σιατίστης.

Αγία Γραφή. (2010). Αθήνα: Ελληνική Βιβλική Εταιρεία.

-Λόγος Θείου Φωτός