Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός: Ο Προμαχώνας της Ορθοδοξίας

   

Εισαγωγή

Ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός (1392-1444), γνωστός ως «Προμαχώνας της Ορθοδοξίας», υπήρξε κορυφαία μορφή της βυζαντινής θεολογίας και κύριος εκφραστής της αντίστασης κατά της ένωσης των Εκκλησιών υπό τους όρους του Παπισμού. Η ζωή και το έργο του συνδέθηκαν με τη διατήρηση της ορθόδοξης πίστης σε μια εποχή πολιτικής πίεσης και θρησκευτικής αναταραχής, καθιστώντας τον σύμβολο πνευματικής ελευθερίας.Η εκκλησία μας τιμά τη μνήμη  του Αγίου Μάρκου στις 19 Ιανουαρίου.

1. Ο Βίος του Αγίου Μάρκου  του Ευγενικού

Πρώτα χρόνια και μόρφωση

Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη με το κοσμικό όνομα Μανουήλ και προερχόταν από ευγενή και μορφωμένη οικογένεια. Μαθήτευσε κοντά σε σπουδαίους διδασκάλους της εποχής, όπως ο Γεώργιος Πλήθων Γεμιστός, και διακρίθηκε για την οξύνοια και τη ρητορική του δεινότητα. Παρά τις προοπτικές για κοσμική καριέρα, επέλεξε τον μοναχισμό, λαμβάνοντας το όνομα Μάρκος.

Η Σύνοδος Φερράρας-Φλωρεντίας

Το 1437 χειροτονήθηκε Μητροπολίτης Εφέσου. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία αντιμετώπιζε την άμεση απειλή των Οθωμανών, και ο αυτοκράτορας Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος επιδίωξε την ένωση των Εκκλησιών για στρατιωτική βοήθεια από τη Δύση. Ο Μάρκος συμμετείχε στη Σύνοδο της Φερράρας-Φλωρεντίας (1438-1439) και υπερασπίστηκε σθεναρά τα ορθόδοξα δόγματα, αρνούμενος το Filioque, το πρωτείο του Πάπα και τη διδασκαλία περί καθαρτηρίου πυρός.

Η στάση του «Όχι»

Όταν υπογράφηκε ο «Όρος της Ενώσεως», ο Μάρκος ήταν ο μοναδικός που αρνήθηκε. Ο Πάπας Ευγένιος Δ΄ σχολίασε χαρακτηριστικά: «Λοιπόν, εποιήσαμεν ουδέν». Η άρνηση του Μάρκου καθιέρωσε τη συνείδηση του λαού για την αληθινή ορθόδοξη πίστη.

Επιστροφή και ομολογία

Κατά την επιστροφή του στην Κωνσταντινούπολη, ο λαός τον υποδέχθηκε ως ήρωα. Παρά τις διώξεις, συμπεριλαμβανομένης της φυλάκισής του στη Λήμνο, συνέχισε τον αγώνα μέσω επιστολών και συγγραμμάτων. Πριν τον θάνατό του το 1444, ζήτησε από τον μαθητή του Γεώργιο Σχολάριο να συνεχίσει τον αγώνα υπέρ της Ορθοδοξίας.

2. Θαύματα

1. Θεραπεία ασθενών: Πολλοί πιστοί ανέφεραν θαυματουργική ίαση μετά την προσευχή στον Άγιο Μάρκο, ιδιαίτερα ασθενειών που αφορούσαν τα μάτια και το αναπνευστικό σύστημα.

2. Προστασία από επιδρομές: Κατά την επιστροφή του από τη Φερράρα, αναφέρονται μαρτυρίες για θεϊκή προστασία κατά τις θαλάσσιες καταιγίδες.

3. Ενίσχυση των πιστών κατά διώξεων: Πνευματική ενδυνάμωση των μοναχών και των πιστών, που αντλούσαν θάρρος από τα συγγράμματά του και τις επιστολές του.

3. Πατερικός λόγος

Από τα σωζόμενα συγγράμματα του Αγίου Μάρκου, ξεχωρίζει το έργο «Περί της Ενώσεως», όπου αναλύει τη φύση του Αγίου Πνεύματος και τη σημασία της ορθόδοξης πίστης.

«Τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται καὶ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἡμεῖς διδάσκομεν τῇ καθολικῇ ἀληθείᾳ.»

          Απόδοση:

«Το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα και όχι από τον Υιό, όπως διδάσκουμε σύμφωνα με την καθολική αλήθεια.»

Ανάλυση:

Ο Άγιος Μάρκος τονίζει τη διαφορά μεταξύ της Ορθόδοξης και της Δυτικής θεολογίας στο θέμα της εκπόρευσης του Αγίου Πνεύματος (Filioque). Η πίστη στην εκπόρευση μόνο από τον Πατέρα αποτελεί θεμέλιο της Ορθοδόξου Τριαδικής Θεολογίας.

4. Πνευματικές νουθεσίες

1. Η πίστη δεν θυσιάζεται σε πολιτικές σκοπιμότητες
   Ο Άγιος Μάρκος μας διδάσκει ότι η αληθινή πίστη δεν μπορεί να υποταχθεί σε κοσμικά συμφέροντα ή πολιτικές πιέσεις. Ακόμα και σε στιγμές κρίσης για την Εκκλησία ή το έθνος, η υπεράσπιση της θείας αλήθειας υπερβαίνει κάθε κοσμικό όφελος. Η πνευματική ελευθερία είναι ανώτερη από κάθε ανθρώπινη εξουσία. Οι πιστοί οφείλουν να μένουν σταθεροί στις αρχές τους. Η πίστη είναι προτεραιότητα που δεν υποχωρεί.

2. Η υποταγή στη θεία αλήθεια υπερβαίνει κάθε κοσμικό συμφέρον
   Ο Άγιος Μάρκος υπενθυμίζει ότι η υπακοή στον Θεό προηγείται όλων των άλλων υποχρεώσεων. Οι πειρασμοί για βολικό ή συμφέροντα συμβιβασμό δεν πρέπει να μας απομακρύνουν από τη διδασκαλία της Εκκλησίας. Η αλήθεια του Ευαγγελίου αποτελεί θεμέλιο για τη ζωή του πιστού. Ο πνευματικός αγώνας απαιτεί σταθερότητα και θάρρος. Μέσα από την υπακοή στη θεία αλήθεια, αντλούμε ειρήνη και χαρά.

3. Η προσευχή και η προσωπική αγιοπνευματική ζωή είναι ασπίδα απέναντι σε πνευματικές και κοινωνικές πιέσεις
   Ο Άγιος Μάρκος τονίζει ότι η αδιάλειπτη προσευχή και η ενάρετη ζωή προστατεύουν τον πιστό από ψυχολογικές, κοινωνικές και πνευματικές πιέσεις. Η σχέση με τον Θεό μας ενδυναμώνει όταν αντιμετωπίζουμε διώξεις ή αδικίες. Μέσα από την τακτική προσευχή καλλιεργούμε πνευματική αντοχή και διαύγεια. Η πνευματική ζωή ενισχύει την ικανότητα να διακρίνουμε το καλό από το κακό. Η πνευματική άσκηση αποτελεί το μέσο για σταθερή πίστη.

4. Η ενότητα της Εκκλησίας βασίζεται στη διατήρηση της πίστης, όχι σε συμφωνίες επιφανειακής πολιτικής φύσης
   Για τον Άγιο Μάρκο, η αληθινή ενότητα δεν προκύπτει από πολιτικά παιχνίδια ή εξωτερικές συνεννοήσεις. Η ενότητα της Εκκλησίας οικοδομείται πάνω στην κοινή πίστη και στα ορθόδοξα δόγματα. Η διατήρηση της αλήθειας προφυλάσσει το σώμα της Εκκλησίας από διασπάσεις. Κάθε προσπάθεια ένωσης που αγνοεί τη διδασκαλία του Ευαγγελίου είναι ατελής. Η πνευματική συνοχή προηγείται της πολιτικής ομοφωνίας.

5. Η πίστη και η αλήθεια απαιτούν προσωπικό θάρρος και θυσία
   Ο Άγιος Μάρκος μας δείχνει ότι η υπεράσπιση της πίστης συχνά απαιτεί προσωπικό κόστος και θυσίες. Η πνευματική ανδρεία εκδηλώνεται μέσα από την αποφασιστική στάση απέναντι στη λανθασμένη διδασκαλία ή πίεση. Ο πιστός πρέπει να είναι έτοιμος να υποστεί διωγμούς ή απομόνωση για την αγάπη του Θεού. Η αλήθεια δεν είναι διαπραγματεύσιμη ούτε επιλέξιμη. Η πίστη απαιτεί σταθερότητα, θάρρος και πλήρη αφοσίωση στον Θεό.

5. Εκκλησίες αφιερωμένες στον Άγιο Μάρκο  τον  Ευγενικό

1. Ιερός Ναός Αγίου Μάρκου Ευγενικού, Κωνσταντινούπολη

2. Μονή Αγίου Μάρκου Ευγενικού, Λήμνος

3. Ιερά Μονή Αγίου Μάρκου, Θεσσαλονίκη

 6. Απολυτίκιο 

 Ἦχος γ΄. Θείας πίστεως.

«Θείας πίστεως, ὁμολογία, μέγαν εὕρατο, ἡ Ἐκκλησία, ζηλωτήν σε θεῖε Μάρκε πανεύφημε, ὑπερμαχοῦντα πατρώου φρονήματος, καὶ καθαιροῦντα τοῦ σκότους ὑψώματα. Ὅθεν ἄφεσιν, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἡμῖν τοῖς σε γεραίρουσι.» 

 Απόδοση:

«Με την ομολογία της θείας πίστης, η Εκκλησία βρήκε στο πρόσωπό σου, θείε Μάρκε αξιομακάριστε, έναν μεγάλο ζηλωτή, που υπερασπίστηκε το πατρογονικό φρόνημα και γκρέμισε τα οχυρά του σκότους. Γι' αυτό ικέτευε τον Χριστό τον Θεό να χαρίσει άφεση σε εμάς που σε τιμούμε.»

7. Ευχές

1. «Άγιε Μάρκε, φρουρέ της πίστης, πρέσβευε υπέρ ημών προς τον Κύριο.»

2. «Κύριε, δος ημίν χάριν όπως ακολουθούμε την ορθόδοξη αλήθεια, ως ο Άγιος Μάρκος.»

Βιβλιογραφία

 Georgiou, A. (2005). Ο Άγιος Μάρκος ο Ευγενικός και η αντίσταση κατά της ένωσης. Αθήνα: Εκδόσεις Ορθοδοξία.

Papadopoulos, D. (2018). Η Σύνοδος της Φερράρας-Φλωρεντίας και η βυζαντινή θεολογία. Θεσσαλονίκη: Τυπωθήτω.

Trapp, E. (1962). Markos Eugenikos: Defender of Orthodoxy. Athens: Hellenic Theological Press.

-Λόγος Θείου Φωτός