Η συνείδηση ως τόπος συνάντησης Θεού και ανθρώπου: Πατερική θεώρηση με έμφαση στον Μέγα Βασίλειο

 

                                                             Φωτό: Pinterest

Εισαγωγή

Η έννοια της συνείδησης κατέχει κεντρική θέση στην ορθόδοξη θεολογία, όχι ως αυτόνομη ηθική λειτουργία ή ψυχολογικός μηχανισμός, αλλά ως υπαρξιακός χώρος συνάντησης του ανθρώπου με τον Θεό. Στην πατερική παράδοση, και ιδιαιτέρως στον Μέγα Βασίλειο, η συνείδηση νοείται ως «φυσικός νόμος» εγγεγραμμένος στην ανθρώπινη ύπαρξη, ο οποίος δεν επιβάλλεται εξωτερικά, αλλά φωτίζει εσωτερικά. Δεν εξαναγκάζει τη βούληση, αλλά καλεί τον άνθρωπο σε ελεύθερη ανταπόκριση.

Η συνείδηση γίνεται έτσι τόπος διαλόγου, ελέγχου, φωτισμού και τελικά μεταμόρφωσης. Το παρόν άρθρο εξετάζει θεολογικά την έννοια της συνείδησης, παρουσιάζει τη διδασκαλία του Μεγάλου Βασιλείου και άλλων Πατέρων της Εκκλησίας, προσφέρει παράλληλη νεοελληνική απόδοση πατερικών χωρίων, αναλύει τη λειτουργία της συνείδησης στη σύγχρονη ποιμαντική πράξη και καταλήγει σε θεολογικά συμπεράσματα.  

1. Θεολογικός ορισμός της συνείδησης

Στη χριστιανική θεολογία, η συνείδηση δεν ταυτίζεται με τον ηθικισμό ούτε με έναν εσωτερικευμένο κοινωνικό νόμο. Αντιθέτως, αποτελεί έμφυτη πνευματική δύναμη και εσωτερική μαρτυρία του θείου θελήματος. Είναι η «φωνή» που αποκαλύπτει στον άνθρωπο το αγαθό και τον ελέγχει όταν αποκλίνει από αυτό.

Ο απόστολος Παύλος θεμελιώνει θεολογικά αυτή την αντίληψη, μιλώντας για τον νόμο που είναι «γραμμένος στις καρδιές» των ανθρώπων (Ρωμ. 2:14–15). Η συνείδηση λειτουργεί ως μάρτυρας, όχι ως αυθύπαρκτη αυθεντία, αλλά ως σημείο συνάντησης της ανθρώπινης φύσης με τη θεία χάρη.

2. Η διδασκαλία του Μεγάλου Βασιλείου

2.1 Η συνείδηση ως «φυσικός νόμος»

Για τον Μέγα Βασίλειο, η συνείδηση δεν αποτελεί κοινωνική σύμβαση ούτε προϊόν εξωτερικής αγωγής, αλλά στοιχείο της ίδιας της δημιουργικής πράξης του Θεού. Ο χαρακτηρισμός της ως «φυσικός νόμος» δηλώνει ότι είναι εγγεγραμμένη στην ανθρώπινη φύση πριν από κάθε γραπτό νόμο ή θεσμική ρύθμιση. Η συνείδηση λειτουργεί ως εσωτερική μαρτυρία του θελήματος του Θεού και ως πρωταρχικό κριτήριο διάκρισης μεταξύ καλού και κακού.

Ακόμη και όταν ο άνθρωπος δεν έχει πρόσβαση στη θεία αποκάλυψη ή στη διδασκαλία της Εκκλησίας, η συνείδηση συνεχίζει να ενεργεί, ελέγχοντας, προειδοποιώντας και καλώντας τον στην αλήθεια. Με τον τρόπο αυτό, ο Μέγας Βασίλειος εντάσσει τη συνείδηση στη θεολογική ανθρωπολογία: ο άνθρωπος αναγνωρίζει το αγαθό, διότι το φέρει εντός του ως σφραγίδα του Δημιουργού.

«Ἔχομεν φυσικὸν νόμον τὴν συνείδησιν, ἣν ὁ Θεὸς ἐνέγραψεν ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν»

 Απόδοση: Έχουμε ως φυσικό νόμο τη συνείδηση, την οποία ο Θεός χάραξε μέσα στις καρδιές μας.

 Ποιμαντικό παράδειγμα:

Ένας νέος που μεγάλωσε μακριά από την Εκκλησία αισθάνεται έντονη εσωτερική αντίσταση όταν καλείται να συμμετάσχει σε μια άδικη ή ανήθικη πρακτική στο εργασιακό του περιβάλλον.

Ανάλυση:

Η στάση αυτή δεν πηγάζει από εκκλησιαστική κατήχηση, αλλά από τον φυσικό νόμο της συνείδησης. Η ποιμαντική πράξη καλείται να αναγνωρίσει και να ενισχύσει αυτή την εσωτερική μαρτυρία, όχι να την αντικαταστήσει.

2.2 Δεν επιβάλλει – φωτίζει

Ο Μέγας Βασίλειος τονίζει ότι η συνείδηση δεν λειτουργεί καταναγκαστικά. Δεν καταργεί την ελευθερία της βούλησης, αλλά τη φωτίζει. Αποκαλύπτει την αλήθεια της πράξης χωρίς να εξαναγκάζει τον άνθρωπο να την αποδεχθεί. Έτσι, η ευθύνη παραμένει προσωπική και αυθεντική.

Η λειτουργία αυτή αντανακλά τον τρόπο της θείας ενέργειας στον κόσμο. Ο Θεός δεν επιβάλλεται, αλλά προσκαλεί. Η συνείδηση γίνεται ο χώρος όπου ο άνθρωπος πληροφορείται το αγαθό και καλείται να το επιλέξει ελεύθερα.

«Οὐ βίᾳ ἄγει ἡ συνείδησις, ἀλλὰ τῇ ἀληθείᾳ φωτίζει»

 Απόδοση: Η συνείδηση δεν οδηγεί με τη βία, αλλά φωτίζει με την αλήθεια.

 Ποιμαντικό παράδειγμα:

Ένας πιστός που ζει χρόνια μακριά από τη μυστηριακή ζωή αρχίζει να νιώθει εσωτερική ανησυχία και κενό, χωρίς κάποιος να τον ελέγξει ή να τον απειλήσει.

Ανάλυση:

Η ανησυχία αυτή δεν είναι τιμωρία, αλλά φωτισμός. Στην ποιμαντική καθοδήγηση, η συνείδηση δεν ερμηνεύεται ως ενοχή, αλλά ως πρόσκληση επιστροφής.

2.3 Δεν εξαναγκάζει – καλεί

Η συνείδηση, κατά τον Μέγα Βασίλειο, είναι κλήση σε προσωπικό διάλογο. Ο Θεός μιλά στον άνθρωπο στο μυστικό βάθος της καρδιάς, όχι ως απρόσωπη εντολή, αλλά ως προσωπική πρόσκληση. Η συνείδηση αποκαλύπτει την απόσταση από το αγαθό, όχι για να συντρίψει τον άνθρωπο, αλλά για να ανοίξει τον δρόμο της μετάνοιας.

Η κλήση αυτή έχει θεραπευτικό χαρακτήρα. Η συνείδηση δεν είναι κατήγορος, αλλά παιδαγωγός που οδηγεί στην αποκατάσταση της σχέσης με τον Θεό και τον πλησίον.

«Ἐν τῷ ταμιείῳ τῆς καρδίας ὁ Θεὸς λαλεῖ»

 Απόδοση: Στο μυστικό βάθος της καρδιάς ο Θεός μιλά.

 Ποιμαντικό παράδειγμα:

Ένας άνθρωπος που έχει διακόψει μια σημαντική σχέση εξαιτίας εγωισμού, νιώθει την ανάγκη να ζητήσει συγγνώμη.

Ανάλυση:

Η συνείδηση λειτουργεί ως κλήση σε αποκατάσταση και συμφιλίωση, στοιχείο καίριο για την ποιμαντική της Εκκλησίας.

3. Παράλληλες πατερικές προσεγγίσεις

3.1 Ιωάννης Χρυσόστομος – Η συνείδηση ως δικαστήριο

Ο Ιωάννης Χρυσόστομος χαρακτηρίζει τη συνείδηση ως δικαστήριο που δεν παραγράφεται και δεν αναστέλλεται. Ακόμη και όταν απουσιάζουν οι ανθρώπινοι θεσμοί, η συνείδηση συνεχίζει να ελέγχει τον άνθρωπο.

«Ἡ συνείδησις ἐστὶ δικαστήριον ἀπαράγραπτον»

 Ποιμαντικό παράδειγμα:

Άνθρωπος που εξομολογείται ένα γεγονός που κανείς άλλος δεν γνώριζε.

Ανάλυση:

Η Εκκλησία αναγνωρίζει τη συνείδηση ως εσωτερικό δικαστήριο και προσφέρει το μυστήριο της μετάνοιας ως θεραπεία, όχι ως καταδίκη.

3.2 Μάξιμος ο Ομολογητής – Συνείδηση και θέωση

Ο Μάξιμος ο Ομολογητής συνδέει την καθαρότητα της συνείδησης με τη δυνατότητα γνώσης του Θεού. Η αμαρτία σκοτίζει τον νου, ενώ η καθαρή συνείδηση ανοίγει τον δρόμο της θέωσης.

«Ἡ καθαρὰ συνείδησις γεννᾷ τὴν ἐπίγνωσιν τοῦ Θεοῦ»

 Ποιμαντικό παράδειγμα:

Πιστός που βιώνει ειρήνη και σταθερότητα μέσα από ειλικρινή πνευματικό αγώνα.

3.3 Ισαάκ ο Σύρος – Η συνείδηση ως μυστικός διδάσκαλος

Ο Ισαάκ ο Σύρος τονίζει ότι η συνείδηση διδάσκει τα «κεκρυμμένα» όταν ο άνθρωπος τη σέβεται και ζει σε εγρήγορση και ταπείνωση.

 Ποιμαντικό παράδειγμα:

Άνθρωπος που, μέσα στη σιωπή της προσευχής, αντιλαμβάνεται καθαρά τις προτεραιότητές του.

4. Ανάλυση και σύγχρονη ποιμαντική διάσταση

Η συνείδηση λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ θείας χάριτος και ανθρώπινης ελευθερίας. Στη σύγχρονη ποιμαντική, συχνά συγχέεται με την ψυχολογική ενοχή. Η πατερική θεώρηση, όμως, την αντιλαμβάνεται ως φωτισμό και όχι ως καταπίεση. Όταν καλλιεργείται μέσα στη ζωή της Εκκλησίας, μετατρέπεται από εσωτερικό κατήγορο σε συνοδοιπόρο προς τη θεραπεία.

 Ποιμαντικό παράδειγμα:

Άνθρωπος που επανέρχεται σταδιακά στη μυστηριακή ζωή παρατηρεί ότι η συνείδησή του γίνεται πιο ευαίσθητη αλλά και πιο ειρηνική.

Ανάλυση:

Δεν αυξάνονται οι ενοχές, αλλά η διάκριση. Η συνείδηση φωτίζεται και καθοδηγεί με ελευθερία.

Συμπεράσματα

Η συνείδηση είναι θεόδοτη, έμφυτη και βαθιά θεολογική πραγματικότητα. Αποτελεί τόπο συνάντησης Θεού και ανθρώπου, σέβεται την ελευθερία και καλεί σε μετάνοια και θέωση. Η Εκκλησία καλείται να θεραπεύει και να φωτίζει τη συνείδηση, όχι να την αντικαθιστά.

Βιβλιογραφία  

Βασίλειος Καισαρείας. (1989). Ομιλίες στους Ψαλμούς. Μετάφραση Ι. Ν. Καλογήρου. Θεσσαλονίκη: Πατερικαί Εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς».

Ζηζιούλας, Ι. (2003). Το Είναι ως Κοινωνία. Μετάφραση Γ. Παπαθανασίου. Αθήνα: Δόμος.

Ισαάκ ο Σύρος. (2005). Ασκητικά. Μετάφραση Ι. Σ. Σπεράντζα. Αθήνα: Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος.

Ιωάννης Χρυσόστομος. (1998). Ομιλίες στην Προς Ρωμαίους Επιστολή. Σειρά: Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας (ΕΠΕ). Θεσσαλονίκη: Πατερικαί Εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς».

Μάξιμος ο Ομολογητής. (1996). Κεφάλαια περί αγάπης. Σειρά: Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών. Αθήνα: Εκδόσεις το Περιβόλι της Παναγίας.

Ρωμανίδης, Ι. (2010). Σύνοψις Ορθοδόξου Πατερικής Δογματικής. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Πουρναρά.

 Επιπλέον βιβλιογραφία

Καλαΐτζης, Γ. (2015). Συνείδηση και ελευθερία στην πατερική παράδοση. Θεσσαλονίκη: Π. Πουρναράς.

Λαμπρόπουλος, Σ. (2008). Η συνείδηση στον άνθρωπο κατά τους Πατέρες της Εκκλησίας. Αθήνα: Γρηγόρης. 

-Λόγος Θείου Φωτός