Εισαγωγή
Η βασκανία, γνωστή στον λαό μας ως «μάτιασμα» ή «κακό μάτι», αποτελεί μία από τις παλαιότερες και βαθιά ριζωμένες δοξασίες του Ελληνικού και ευρύτερα του Μεσογειακού λαϊκού πολιτισμού. Η λέξη «βασκανία» συνδέεται ήδη από την αρχαιότητα με τον φθόνο, την κακολογία και την πεποίθηση ότι το βλέμμα ενός ανθρώπου μπορεί να επιφέρει βλάβη σε έναν άλλον. Η πίστη αυτή απαντά σε πολλές κοινωνίες και εποχές και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος προσπάθησε να ερμηνεύσει το ξαφνικό κακό, την ασθένεια, την ατυχία ή τον ανεξήγητο μαρασμό.
Στην Ελληνική λαϊκή παράδοση η βασκανία δεν περιορίζεται μόνο στον άνθρωπο. Συχνά γίνεται λόγος για «μάτιασμα» ζώων, δέντρων, λουλουδιών, καρπών, ακόμη και αγαθών που ξεχωρίζουν για την ομορφιά ή την ευφορία τους. Το στοιχείο αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, διότι φανερώνει πόσο στενά αισθανόταν ο παραδοσιακός άνθρωπος δεμένη τη δική του ζωή με τη φύση και ολόκληρη τη δημιουργία.
Η χριστιανική προσέγγιση, όμως, μας καλεί να μην εγκλωβιζόμαστε στον φόβο ούτε στη μαγική αντίληψη. Μας καλεί να στραφούμε στον Θεό, στην προσευχή, στην ταπείνωση, στην αγάπη και στην εμπιστοσύνη προς το θείο θέλημα.
Α. Η Βασκανία στη Λαϊκή και Ορθόδοξη Παράδοση
1.1 Η βασκανία στη λαϊκή παράδοση
Στη λαϊκή συνείδηση, το «μάτι» μπορούσε να προκληθεί από φθόνο, ζήλια, κακόβουλη διάθεση ή ακόμη και από υπερβολικό θαυμασμό. Ένας άνθρωπος μπορούσε, σύμφωνα με την παράδοση, να «ματιαστεί» επειδή κάποιος θαύμασε υπερβολικά την ομορφιά του, την υγεία του, τα παιδιά του, την περιουσία του ή κάποια ιδιαίτερη χαρά της ζωής του.
Στην ίδια λογική εντάσσονταν και τα αγαθά της φύσης. Ένα ιδιαίτερα όμορφο λουλούδι, ένα καρποφόρο δέντρο, ένα ζώο που ξεχώριζε για την υγεία του ή ένας πλούσιος κήπος μπορούσαν να θεωρηθούν ευάλωτα στο «κακό μάτι». Τέτοιες αντιλήψεις καταγράφονται στη νεότερη λαογραφική παράδοση και δείχνουν ότι η βασκανία λειτουργούσε ως ερμηνευτικό σχήμα για γεγονότα που ο άνθρωπος δεν μπορούσε εύκολα να εξηγήσει.
Έτσι εξηγείται και η πληθώρα λαϊκών αποτροπαϊκών πρακτικών: το μπλε «ματάκι», το σκόρδο, το αλάτι, διάφορα φυλαχτά, το συμβολικό «φτου να μη βασκαθεί», καθώς και άλλες τοπικές συνήθειες. Αυτά αποτελούν αντικείμενο λαογραφικού ενδιαφέροντος και δεν πρέπει να συγχέονται με την πίστη και τη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας.
1. 2 Η βασκανία από την οπτική της Ορθόδοξης παράδοσης
Η Ορθόδοξη θεώρηση μετατοπίζει το κέντρο βάρους από μια υποτιθέμενη «μαγική δύναμη» του ματιού στην πνευματική κατάσταση του ανθρώπου.
Ο φθόνος, η ζήλια, η κακία και η επιθυμία για το κακό του άλλου είναι πραγματικές πνευματικές ασθένειες. Η χριστιανική ζωή, αντίθετα, μας καλεί να χαιρόμαστε με τη χαρά του άλλου, να ευχόμαστε την προκοπή του και να απομακρυνόμαστε από κάθε διάθεση σύγκρισης και φθόνου.
Στην Ορθόδοξη ποιμαντική παράδοση υπάρχουν ειδικές ευχές για τη βασκανία, οι οποίες εντάσσονται στην Εκκλησιαστική προσευχητική παράδοση και δεν λειτουργούν ως «μαγικά λόγια». Η δύναμη δεν αποδίδεται στον ήχο των λέξεων, σε αντικείμενα ή σε κάποια ανθρώπινη ικανότητα, αλλά στον Θεό, ενώ η προσευχή αποτελεί έκφραση εμπιστοσύνης και καταφυγής σε Εκείνον.
Γι’ αυτό χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή ώστε να μη μετατρέπουμε την πίστη σε δεισιδαιμονία. Το «ξεμάτιασμα» με μυστικά λόγια, νερό, λάδι, κάρβουνα ή άλλες τελετουργικές πρακτικές ανήκει κυρίως στον χώρο της λαϊκής μαγείας και της πρόληψης και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ισοδύναμο της Εκκλησιαστικής προσευχής.
1.3 Ο φθόνος ως πνευματικός κίνδυνος
Ανεξάρτητα από το πώς ερμηνεύει κανείς τη βασκανία ως συγκεκριμένο φαινόμενο, ένα πράγμα είναι αναμφισβήτητο μέσα στη χριστιανική ανθρωπολογία: ο φθόνος πληγώνει και εκείνον που τον καλλιεργεί και εκείνον εναντίον του οποίου στρέφεται.
Ο φθονερός άνθρωπος δυσκολεύεται να χαρεί με το καλό του πλησίον του. Η χαρά του άλλου γίνεται για εκείνον αιτία εσωτερικής ταραχής. Έτσι η βασκανία μπορεί να ιδωθεί και ως εικόνα μιας βαθύτερης πνευματικής πραγματικότητας: της δύναμης που μπορεί να αποκτήσει η κακία όταν ο άνθρωπος αφήνει την καρδιά του να απομακρυνθεί από την αγάπη.
Γι’ αυτό η κατά Θεόν αντιμετώπιση δεν είναι να φοβόμαστε κάθε βλέμμα, αλλά να θεραπεύουμε την καρδιά μας.
Να αγωνιζόμαστε εναντίον του φθόνου.
Να συγχωρούμε.
Να ευλογούμε εκείνους που μας αγαπούν αλλά και εκείνους που μας φθονούν.
Να ευχόμαστε το καλό ακόμη και όταν αισθανόμαστε ότι κάποιος δεν μας εύχεται το ίδιο.
1.4 Η βασκανία και η φύση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η λαϊκή πεποίθηση ότι βασκαίνονται όχι μόνο οι άνθρωποι αλλά και τα φυτά και τα ζώα.
Στις παραδοσιακές κοινωνίες ένα πλούσιο περιβόλι, μια καρποφόρα ελιά, ένας όμορφος βασιλικός ή ένα ιδιαίτερα υγιές ζώο θεωρούνταν πολύτιμα αγαθά και μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο θαυμασμού ή φθόνου. Έτσι, όταν ένα φυτό μαραινόταν ξαφνικά ή μια σοδειά καταστρεφόταν, η λαϊκή σκέψη μπορούσε να αποδώσει το γεγονός στη βασκανία.
Το ίδιο ισχύει και για τη γνωστή αντίληψη ότι κάποιος άνθρωπος «έχει δυνατό μάτι» και, ακόμη και χωρίς πρόθεση, μπορεί να βασκάνει ένα φυτό ή ένα ζώο. Η συγκεκριμένη αντίληψη αποτελεί μέρος της λαογραφίας και απαντά σε νεότερες καταγραφές της Ελληνικής παράδοσης.
Ωστόσο, εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση. Δεν διαθέτουμε επιστημονική τεκμηρίωση ότι το ανθρώπινο βλέμμα προκαλεί από μόνο του τον μαρασμό ενός φυτού ή την ασθένεια ενός ζώου. Για τέτοια φαινόμενα οφείλουμε να εξετάζουμε πρώτα τις φυσικές αιτίες: ασθένειες, έντομα, έλλειψη ή υπερβολή νερού, θερμοκρασία, έδαφος, φυτοπαθολογικούς παράγοντες και άλλες περιβαλλοντικές συνθήκες.
Η πίστη μας δεν χρειάζεται να φοβάται την επιστημονική αναζήτηση. Αντιθέτως, η φροντίδα της δημιουργίας αποτελεί χριστιανικό καθήκον.
1.5 Η φύση ως δημιουργία του Θεού
Η χριστιανική παράδοση δεν βλέπει τη φύση ως χώρο μαγικών δυνάμεων αλλά ως δημιουργία του Θεού.
Ο άνθρωπος δεν είναι κύριος με την έννοια του ανεξέλεγκτου ιδιοκτήτη, αλλά διαχειριστής και φύλακας της δημιουργίας. Γι’ αυτό και ο κήπος, το χωράφι, το δέντρο, το ζώο και ο καρπός αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στην παραδοσιακή χριστιανική ζωή.
Η ευλογία της γης, ο αγιασμός, η προσευχή για την καρποφορία, οι εορτές των αγίων που συνδέθηκαν με την αγροτική ζωή και η επίκληση της θείας προστασίας μαρτυρούν αυτή τη βαθιά σχέση ανάμεσα στην πίστη και στη δημιουργία.
Στην περίπτωση των φυτών, επομένως, μπορούμε να προσευχόμαστε για την προστασία και την ευφορία τους, χωρίς να αποδίδουμε σε ένα βλέμμα ή σε ένα φυλαχτό μηχανική και μαγική δύναμη.
1.6 Ο Άγιος Τρύφων και η προστασία των καρπών
Στην Ορθόδοξη παράδοση ιδιαίτερη θέση κατέχει ο Άγιος Τρύφων, ο οποίος τιμάται ως προστάτης των γεωργών, των αμπελιών και των καρπών της γης.
Η παράδοση αυτή εκφράζει μια πολύ όμορφη χριστιανική στάση: όταν φοβόμαστε για τη σοδειά μας, δεν καταφεύγουμε στη μαγεία, αλλά προσευχόμαστε. Όταν βλέπουμε ένα φυτό να υποφέρει, το φροντίζουμε με τα μέσα που γνωρίζουμε και ταυτόχρονα ζητούμε την ευλογία του Θεού.
Έτσι, η προσευχή και η πρακτική φροντίδα δεν αντιμάχονται η μία την άλλη. Αντίθετα, συμπληρώνονται.
1.7 Η κατά Θεόν αντιμετώπιση
Πώς μπορούμε, λοιπόν, να αντιμετωπίσουμε τη βασκανία κατά τρόπο σύμφωνο με την Ορθόδοξη πίστη;
Πρώτα απ’ όλα, με προσευχή.
Με το σημείο του Τιμίου Σταυρού.
Με την εμπιστοσύνη μας στον Χριστό.
Με την πνευματική ζωή, την εξομολόγηση και τη συμμετοχή μας στα Μυστήρια της Εκκλησίας, σύμφωνα πάντοτε με την καθοδήγηση του πνευματικού μας.
Όταν κάποιος αισθάνεται ότι έχει βασκανθεί, δεν χρειάζεται να κυριεύεται από φόβο. Μπορεί να απευθυνθεί στην Εκκλησία και στον ιερέα του, ο οποίος γνωρίζει τις εκκλησιαστικές ευχές και μπορεί να προσφέρει την κατάλληλη ποιμαντική καθοδήγηση.
Παράλληλα, εάν υπάρχουν πραγματικά σωματικά συμπτώματα, δεν πρέπει να αποδίδονται αυτομάτως στη βασκανία. Ο πονοκέφαλος, η κόπωση, η ναυτία, η ζάλη ή άλλα συμπτώματα μπορεί να έχουν απολύτως φυσικά αίτια και χρειάζεται, όταν επιμένουν, η κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση.
Η πίστη και η ιατρική φροντίδα δεν είναι αντίπαλες.
1.8 Τι μπορούμε να κάνουμε όταν θαυμάζουμε έναν άνθρωπο ή ένα δημιούργημα;
Εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα ομορφότερα πνευματικά μαθήματα της παράδοσης.
Όταν βλέπουμε κάτι όμορφο, αντί να το αντιμετωπίζουμε με φθόνο ή με υπερβολική προσκόλληση, μπορούμε να δοξάζουμε τον Θεό.
Όταν βλέπουμε ένα όμορφο παιδί, ας πούμε:
«Ο Θεός να το ευλογεί και να το χαίρονται οι γονείς του».
Όταν βλέπουμε έναν όμορφο κήπο:
«Δόξα τω Θεώ για την ομορφιά της δημιουργίας Του· ο Θεός να χαρίζει υγεία και καρποφορία».
Όταν βλέπουμε την πρόοδο ενός ανθρώπου:
«Ο Θεός να τον ενισχύει και να τον αξιώνει να χαίρεται τους κόπους του».
Με αυτόν τον τρόπο ο θαυμασμός μετατρέπεται σε δοξολογία και η σύγκριση σε ευλογία.
1.9 Η μεγαλύτερη προστασία είναι η αγάπη
Ίσως τελικά αυτό να είναι το βαθύτερο μήνυμα που μπορούμε να κρατήσουμε.
Δεν είναι δυνατόν να ζούμε φοβούμενοι τα βλέμματα των ανθρώπων. Δεν είναι χριστιανικό να θεωρούμε κάθε δυσκολία αποτέλεσμα βασκανίας. Δεν είναι σωστό να κατηγορούμε κάποιον επειδή «ματιάζει», ιδίως όταν δεν γνωρίζουμε την καρδιά και την πρόθεσή του.
Ο Χριστός μας καλεί σε κάτι πολύ υψηλότερο: στην αγάπη.
Εκεί όπου υπάρχει αγάπη, ο φθόνος χάνει τη δύναμή του.
Εκεί όπου υπάρχει προσευχή, ο φόβος υποχωρεί.
Εκεί όπου υπάρχει ταπείνωση, η καρδιά δεν ζητά να υπερέχει από τον άλλον.
Και εκεί όπου υπάρχει δοξολογία προς τον Θεό, ο θαυμασμός για την ομορφιά του ανθρώπου και της φύσης μετατρέπεται σε ευχαριστία προς τον Δημιουργό.
Β. Η Πνευματική «Πύλη» της Βασκανίας – ο Φθόνος, ο Πονηρός και η κατά Θεόν Αντιμετώπιση
Στην Ορθόδοξη πνευματική παράδοση η βασκανία δεν νοείται ως κάποια αυτόνομη, μαγική δύναμη που διαθέτει ο άνθρωπος μέσα στο βλέμμα του. Το κέντρο του προβλήματος βρίσκεται βαθύτερα: στην κατάσταση της ανθρώπινης καρδιάς, στον φθόνο, στη ζήλια, στην κακία, στην επιθυμία να στερηθεί ο άλλος το αγαθό που έχει.
Ο Άγιος Παΐσιος, αναφερόμενος στη βασκανία, τη συνδέει με τον φθόνο και τη χαρακτηρίζει «δαιμονική ενέργεια».
2.1 Ο άνθρωπος ως φορέας του λογισμού
Σύμφωνα με την ασκητική παράδοση της Εκκλησίας, ο λογισμός από μόνος του δεν ταυτίζεται πάντοτε με την πράξη. Ο άνθρωπος μπορεί να αισθανθεί ζήλια, θυμό, θαυμασμό ή στενοχώρια χωρίς να έχει ακόμη συναινέσει σε αυτά.
Το κρίσιμο σημείο είναι τι κάνει με αυτόν τον λογισμό.
Όταν ο άνθρωπος τρέφει τον φθόνο, όταν εύχεται μέσα του να αποτύχει ο άλλος, όταν δεν αντέχει τη χαρά, την ομορφιά ή την προκοπή του πλησίον του, τότε δημιουργείται μια εσωτερική κατάσταση που η Εκκλησία θεωρεί πνευματικά επικίνδυνη.
Ο Μέγας Βασίλειος αντιμετωπίζει τον φθόνο ως βαθύ πνευματικό κακό και ως πάθος που διαβρώνει εκείνον που το φέρει μέσα του.
2.2 Τι σημαίνει η «πύλη» του πονηρού;
Η έκφραση «ανοίγει πύλη στον πονηρό» χρειάζεται να κατανοηθεί πνευματικά και όχι μαγικά.
Δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος διαθέτει κάποια υπερφυσική δύναμη με την οποία μπορεί κατά βούληση να προκαλέσει ασθένεια ή να ξεράνει ένα φυτό.
Σημαίνει ότι όταν ο άνθρωπος παραδίδει τη σκέψη και την καρδιά του στον φθόνο, στην κακία και στην επιθυμία του κακού, απομακρύνεται από το πνεύμα της αγάπης του Θεού και γίνεται ευάλωτος στην πνευματική ενέργεια του πονηρού.
Με αυτή την έννοια μπορούμε να μιλήσουμε για μια πνευματική πύλη.
Ο άνθρωπος ανοίγει χώρο μέσα του όχι επειδή το βλέμμα του απέκτησε κάποια μαγική δύναμη, αλλά επειδή ο λογισμός του παύει να είναι αγαθός και μετατρέπεται σε φθόνο, κακία ή επιθυμία βλάβης.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η τραγωδία της βασκανίας: ο φθονερός άνθρωπος πληγώνει πρώτα τη δική του ψυχή.
2.3 Η αλυσίδα της βασκανίας
Μπορούμε να περιγράψουμε αυτή την πνευματική κατάσταση σχηματικά ως εξής:
Ερέθισμα → λογισμός → συναίσθημα → συγκατάθεση → φθόνος → πνευματική απομάκρυνση από τον Θεό → πειρασμός και ενέργεια του πονηρού.
Έτσι, ένα απλό βλέμμα δεν είναι από μόνο του το πρόβλημα.
Το πρόβλημα είναι εκείνο που μπορεί να συμβαίνει μέσα στην καρδιά του ανθρώπου πίσω από το βλέμμα.
Αν δούμε ένα όμορφο σπίτι και πούμε:
«Γιατί να έχει αυτός και όχι εγώ;»
και αφήσουμε μέσα μας να μεγαλώσει η πίκρα, έχουμε ήδη μπει σε έναν λανθασμένο πνευματικό δρόμο.
Αν, αντίθετα, πούμε:
«Δόξα τω Θεώ! Να το χαίρεται ο άνθρωπος και να τον ευλογεί ο Θεός»,
τότε ο ίδιος ο θαυμασμός μετατρέπεται από πιθανή αφορμή φθόνου σε δοξολογία.
Αυτή είναι η μεγάλη πνευματική μεταμόρφωση.
Και όταν το «θύμα» είναι αθώο;
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Εάν κάποιος άνθρωπος αισθανθεί ότι έχει επηρεαστεί από βασκανία, δεν πρέπει να φοβηθεί ούτε να αναζητήσει ποιος τον «μάτιασε».
Αυτό θα ήταν πνευματικά επικίνδυνο, διότι μπορεί να γεννήσει καχυποψία, κατηγορία, εχθρότητα και τελικά ακόμη περισσότερο φθόνο.
Ο άνθρωπος που αισθάνεται ότι έγινε ασυνείδητα θύμα μιας τέτοιας κατάστασης μπορεί να στραφεί αμέσως στον Χριστό.
Να κάνει ήρεμα τον σταυρό του.
Να επικαλεστεί το όνομα του Κυρίου.
Να πει με πίστη:
«Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με, φύλαξόν με και λύτρωσέ με από κάθε κακό, ορατό και αόρατο».
Ή ακόμη πιο απλά:
«Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με και φύλαξόν με από κάθε βασκανία, φθόνο και πονηρή ενέργεια».
Η προσευχή αυτή δεν πρέπει να θεωρείται «μαγική φόρμουλα». Η δύναμη δεν βρίσκεται στις λέξεις σαν να ήταν ξόρκι. Η δύναμη βρίσκεται στην καταφυγή μας στον Χριστό.
Και όταν υπάρχει έντονη ή επίμονη δυσφορία, μπορούμε να απευθυνθούμε στον ιερέα και στον πνευματικό μας για την κατάλληλη Εκκλησιαστική προσευχή και καθοδήγηση.
Τι πρέπει να λέει εκείνος που φοβάται ότι βασκάνθηκε;
Δεν χρειάζεται να πει:
«Ποιος με μάτιασε;»
Ούτε:
«Ποιος με ζηλεύει;»
Ούτε να προσπαθήσει να ανακαλύψει τον υποτιθέμενο υπαίτιο.
Αυτό που χρειάζεται είναι να στραφεί προς τον Θεό:
«Κύριε, στα χέρια Σου παραδίδομαι. Εσύ γνωρίζεις την αδυναμία μου και Εσύ γνωρίζεις κάθε λογισμό των ανθρώπων. Φύλαξόν με από κάθε κακό και χάρισέ μου ειρήνη, υγεία, φωτισμό και δύναμη».
Και ακόμη:
«Κύριε, μη μου επιτρέψεις να κρατήσω μέσα μου φόβο, καχυποψία ή μίσος για κανέναν άνθρωπο. Αν κάποιος με φθονεί, ευλόγησέ τον· και αν εγώ έχω φθονήσει κάποιον, συγχώρησέ με».
Αυτή η τελευταία φράση είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Γιατί η χριστιανική αντιμετώπιση της βασκανίας δεν είναι απλώς:
«Θεέ μου, διώξε το κακό από πάνω μου».
Είναι επίσης:
«Θεέ μου, καθάρισε και τη δική μου καρδιά από κάθε κακό».
Και τι πρέπει να λέει εκείνος που αισθάνεται ότι «ματιάζει»;
Ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχει η στάση εκείνου που αντιλαμβάνεται ότι ο θαυμασμός ή η ζήλια του μπορεί να γίνεται αφορμή βασκανίας.
Δεν πρέπει να φοβάται τον εαυτό του.
Δεν πρέπει να πιστέψει ότι έχει αποκτήσει κάποια «μαγική δύναμη».
Χρειάζεται να θεραπεύσει τον λογισμό του.
Όταν βλέπει κάτι όμορφο, ας πει:
«Δόξα τω Θεώ για την ομορφιά αυτή. Ο Θεός να το ευλογεί και να το χαρίζει στον άνθρωπο που το έχει».
Όταν βλέπει ένα παιδί:
«Ο Θεός να το προστατεύει και να το αξιώνει να μεγαλώσει με υγεία και χαρά».
Όταν βλέπει έναν όμορφο κήπο:
«Κύριε, ευλόγησε τα φυτά αυτά και χάρισε στον άνθρωπο που τα φροντίζει να τα χαίρεται».
Και όταν αντιλαμβάνεται μέσα του ίχνος ζήλιας:
«Κύριε, χάρισέ μου να χαίρομαι με τη χαρά του αδελφού μου».
Έτσι ο λογισμός μετατρέπεται σε προσευχή.
Ο φθόνος μετατρέπεται σε ευλογία.
Και ο θαυμασμός μετατρέπεται σε δοξολογία.
Η ίδια πνευματική αρχή και για τη φύση
Η λαϊκή παράδοση μίλησε και για βασκανία των φυτών, των ζώων και της σοδειάς. Το υλικό που εξετάσαμε καταγράφει χαρακτηριστικά την περίπτωση ανθρώπου που θαυμάζει φυτά και στη συνέχεια αυτά μαραίνονται, ως λαϊκή ερμηνεία του «ματιάσματος».
Από θεολογικής πλευράς, όμως, χρειάζεται να μην αποδίδουμε κάθε φυσική καταστροφή σε δαιμονική αιτία.
Εάν ένα φυτό ξεραθεί, πρώτα θα εξετάσουμε το νερό, το χώμα, τις ασθένειες, τα έντομα, τη θερμοκρασία και τις άλλες φυσικές αιτίες.
Ταυτόχρονα, μπορούμε να προσευχηθούμε:
«Κύριε, ευλόγησε τη δημιουργία Σου. Φύλαξε τα φυτά, τα δέντρα, τα ζώα και τους καρπούς της γης. Δώσε μας σοφία να τα φροντίζουμε και ευγνωμοσύνη να αναγνωρίζουμε μέσα σε αυτά τα δώρα της αγάπης Σου».
Έτσι αποφεύγουμε δύο άκρα: ούτε περιφρονούμε την πίστη ούτε μετατρέπουμε τη φύση σε πεδίο δεισιδαιμονίας.
2.4 Η τελική νίκη είναι η ειρήνη
Ο άνθρωπος που πιστεύει στον Χριστό δεν χρειάζεται να ζει φοβισμένος από τα βλέμματα των άλλων.
Δεν χρειάζεται να ψάχνει ποιος τον ζήλεψε.
Δεν χρειάζεται να φορά φυλαχτά από φόβο.
Δεν χρειάζεται να κατηγορεί τον γείτονα, τον συγγενή ή τον φίλο.
Χρειάζεται να σταθεί ενώπιον του Θεού με πίστη και να πει:
«Κύριε Ιησού Χριστέ, στα χέρια Σου παραδίδω τον εαυτό μου, την οικογένειά μου, το σπίτι μου και όλη τη ζωή μου. Φύλαξέ μας από κάθε κακό και γέμισέ μας με το φως, την ειρήνη και την αγάπη Σου».
Και ύστερα να συνεχίσει τη ζωή του χωρίς φόβο.
Γιατί η χριστιανική νίκη απέναντι στο κακό δεν είναι η εμμονή με το κακό.
Είναι η προσκόλληση στον Χριστό.
Και η μεγαλύτερη προστασία απέναντι στον φθόνο είναι να μη γίνουμε και εμείς φθονεροί.
Να μη γίνουμε καχύποπτοι.
Να μη μισήσουμε εκείνον που ίσως μας φθόνησε.
Αλλά να προσευχηθούμε:
«Κύριε, ευλόγησέ μας όλους. Ελέησέ μας όλους. Και κάνε την καρδιά μας τόπο όπου δεν θα βρίσκει χώρο ο φθόνος, η κακία και ο φόβος».
Γ. Πώς Προστάτευαν οι Παλαιότερες Γενιές τους Ανθρώπους και την Κτίση
Οι παλαιότερες γενιές των πιστών αντιμετώπιζαν τον φόβο της βασκανίας μέσα σε ένα σύνολο καθημερινών πράξεων πίστης, προσευχής και ευλογίας. Η ζωή τους ήταν πολύ περισσότερο συνδεδεμένη με την Εκκλησία, το σπίτι, τη γη και την οικογένεια, και γι’ αυτό ο Σταυρός, ο Αγιασμός, το καντήλι, η προσευχή και η επίκληση του ονόματος του Χριστού συνόδευαν πολλές από τις καθημερινές τους εργασίες. Πριν κόψουν το ψωμί χάραζαν επάνω του το σημείο του Σταυρού· στα σπίτια, ιδιαίτερα σε ημέρες μεγάλων εορτών ή κατά τον Αγιασμό, ευλογούσαν τις πόρτες και τους χώρους του σπιτιού· τα ζώα και τα χωράφια τα εμπιστεύονταν στην προστασία του Θεού και των Αγίων· και όταν υπήρχε ανάγκη, προσκαλούσαν τον ιερέα να τελέσει Αγιασμό ή να διαβάσει την κατάλληλη ευχή.
Δεν επρόκειτο πάντοτε για μια συστηματική «αντιμετώπιση της βασκανίας» με τη στενή έννοια. Ήταν κυρίως ένας τρόπος ζωής μέσα στον οποίο ο άνθρωπος θεωρούσε ότι τίποτε δεν πρέπει να μένει έξω από την ευλογία του Θεού. Γι’ αυτό σταύρωνε το ψωμί, το σπίτι, τα ζώα, τα χωράφια και όσα αγαθά του είχαν εμπιστευθεί. Στην περίπτωση των φυτών, μπορούσε να τα ραντίσει με Αγιασμό και να προσευχηθεί για την καρποφορία τους, ενώ για τους ανθρώπους η προστασία εκφραζόταν με τον Σταυρό, την προσευχή, την εκκλησιαστική ζωή και την προσφυγή στον ιερέα.
Παράλληλα, η λαϊκή παράδοση διατηρούσε και δικά της αποτροπαϊκά έθιμα, όπως το «φτου να μη βασκαθεί», το σκόρπισμα ή ορισμένα φυλαχτά. Αυτά όμως χρειάζεται να τα διακρίνουμε από την εκκλησιαστική πίστη. Οι παλαιότεροι συχνά συνδύαζαν στοιχεία της λαϊκής παράδοσης με την ορθόδοξη ευσέβεια, όμως η Εκκλησία δεν διδάσκει ότι ένα αντικείμενο διαθέτει από μόνο του μαγική προστατευτική δύναμη.
Το σημαντικότερο, λοιπόν, που μπορούμε να κληρονομήσουμε από τους παλαιούς δεν είναι ο φόβος του «ματιού», αλλά η συνήθεια να παραδίδουμε καθημερινά τον άνθρωπο, το σπίτι και ολόκληρη την κτίση στην ευλογία του Θεού. Εκεί βρίσκεται και η ουσιαστική συνέχεια της παράδοσης: ο άνθρωπος δεν αισθανόταν μόνος απέναντι στις δυσκολίες της ζωής, αλλά έλεγε την προσευχή του, έκανε τον Σταυρό του, ευχαριστούσε τον Θεό και ζητούσε την ευλογία Του για όσα αγαπούσε.
Και αυτή η στάση μπορεί να γίνει και σήμερα δική μας:
«Κύριε Ιησού Χριστέ, ευλόγησε το σπίτι μας, τους ανθρώπους μας, τα ζώα μας, τα δέντρα και τους καρπούς της γης. Φύλαξέ μας από κάθε κακό, φανερό και αφανές, και αξίωσέ μας να ζούμε με πίστη, ειρήνη, αγάπη και ευγνωμοσύνη. Αμήν».
Ευχές
Ας προσευχόμαστε, λοιπόν, όλοι μαζί:
Ο Θεός να μας φυλάσσει από κάθε φθόνο, κακία, βασκανία και κάθε πνευματικό πειρασμό.
Να χαρίζει υγεία στο σώμα, ειρήνη στην ψυχή και φως στον νου μας.
Να μας αξιώνει να βλέπουμε το καλό του συνανθρώπου μας και να χαιρόμαστε γι’ αυτό χωρίς ζήλια και χωρίς φθόνο.
Να μας δίνει καθαρή καρδιά, ώστε κάθε θαυμασμός μας να γίνεται δοξολογία προς Εκείνον.
Να ευλογεί τα σπίτια μας, τις οικογένειές μας, τα παιδιά μας, τους ηλικιωμένους μας και όλους εκείνους που αγαπούμε.
Να ευλογεί τους κήπους, τα χωράφια, τα δέντρα, τα λουλούδια, τα ζώα και κάθε δημιούργημά Του.
Να προστατεύει τη γη από κάθε καταστροφή και να μας διδάσκει να τη φροντίζουμε με σεβασμό και ευγνωμοσύνη.
Και όταν δοκιμαζόμαστε, να μη φοβόμαστε, αλλά να καταφεύγουμε με πίστη στον Κύριό μας, λέγοντας:
«Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν μας, φύλαξόν μας και αγίασον την ψυχή μας και όλη την κτίση Σου».
Ας έχουμε πάντοτε στην καρδιά μας τον Τίμιο Σταυρό, την προσευχή, την αγάπη και την εμπιστοσύνη στον Θεό.
Ο Κύριος να μας ευλογεί, να μας φωτίζει και να μας προστατεύει όλους. Αμήν.
Βιβλιογραφία και ενδεικτικές πηγές
Άγιος Βασίλειος ο Μέγας, Εξαήμερος, εκκλησιαστική και πατερική γραμματεία για τη δημιουργία και τη σχέση ανθρώπου και κτίσεως.
Εκκλησία της Ελλάδος, εκκλησιαστική παράδοση, ευχές και ποιμαντική διδασκαλία.
Ιερά Μητρόπολις Νέας Ιωνίας, Φιλαδελφείας, Ηρακλείου και Χαλκηδόνος, «Άγιος Βασίλειος ο Μέγας».
Λεξικό Λευκαδίτικου Γλωσσικού Ιδιώματος, «Βασκανία».
Pemptousia, «Το “κακό μάτι” και ο Γέροντας Παΐσιος», 3 Οκτωβρίου 2020.
Saint.gr, «Άγιος Βασίλειος ο Μέγας».
Ελευθερός Τύπος, «Το “κακό μάτι” και το… δυνατό ξεμάτιασμα – Μύθοι και δοξασίες για τη βασκανία», 19 Απριλίου 2024.
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου