Προτεινόμενη διαμόρφωση του χώρου
Υπάρχουν ορισμένοι τόποι που δεν είναι απλώς σημεία πάνω στον χάρτη. Είναι τόποι στους οποίους συναντώνται η Ιστορία, η μνήμη, η οικονομική ζωή και η καθημερινότητα των ανθρώπων. Ένας τέτοιος τόπος είναι το Μπεζεστένι της Βαλύρας, το πλάτωμα που βρίσκεται δίπλα στο νοτιοανατολικό στηθαίο της ιστορικής γέφυρας του ποταμού Μαυροζούμενα, στη θέση όπου, σύμφωνα με την τοπική ιστορική παράδοση, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης έστησε την ενέδρα του εναντίον του Οθωμανικού σώματος που κατέφθασε από την Ανδρούσα κατά τις πρώτες ημέρες της Επανάστασης του 1821.
Η θέση αυτή παρουσιάζει μια μοναδική ιδιαιτερότητα. Από τη μία πλευρά συνδέεται με ένα σημαντικό επεισόδιο της Επανάστασης και την πορεία του Κολοκοτρώνη προς την Αρκαδία. Από την άλλη, αποτελεί έναν χώρο που για γενιές συνδέθηκε με την εμπορική και κοινωνική ζωή της Βαλύρας και των γύρω χωριών.
Η ονομασία «Μπεζεστένι» παραπέμπει ακριβώς σε αυτή τη δεύτερη λειτουργία του χώρου. Εκεί οι κάτοικοι της Βαλύρας έστηναν εμποροπανήγυρη, δημιουργώντας έναν τόπο συγκέντρωσης παραγωγών, εμπόρων και κατοίκων από την ευρύτερη περιοχή. Τα τοπικά προϊόντα, η γεωργική παραγωγή και τα αγαθά της καθημερινής ζωής διακινούνταν και ανταλλάσσονταν στον ίδιο χώρο, ο οποίος λειτουργούσε ως ένας μικρός οικονομικός κόμβος για τη Βαλύρα και τα γειτονικά χωριά.
Το γεγονός αυτό προσδίδει στο Μπεζεστένι μια ιδιαίτερη ιστορική συνέχεια: ο ίδιος τόπος που συνδέθηκε με την πολεμική δράση του 1821 συνδέθηκε στη συνέχεια με την ειρηνική οικονομική δραστηριότητα και την κοινωνική ζωή των κατοίκων.
Ένας τόπος με στρατηγική και ιστορική σημασία
Η γεωγραφική θέση του Μπεζεστενιού δεν είναι τυχαία. Βρίσκεται ακριβώς δίπλα στη γέφυρα του ποταμού Μαυροζούμενα, σε ένα σημείο διέλευσης που συνέδεε και εξακολουθεί να συνδέει τη Βαλύρα με την ευρύτερη περιοχή.
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, όταν ο Κολοκοτρώνης πληροφορήθηκε ότι Οθωμανικό τάγμα από την Ανδρούσα κινείτο προς τη γέφυρα για να τον αναχαιτίσει, επέλεξε να οργανώσει την άμυνά του στην περιοχή. Οι Ελληνικές δυνάμεις κατέλαβαν πλεονεκτικές θέσεις στο πλάτωμα του Μπεζεστενιού, στη νοτιοανατολική πλευρά της γέφυρας, απέναντι από το σημείο από το οποίο αναμενόταν η άφιξη των Οθωμανών.
Η επιλογή του χώρου αποτυπώνει μια βασική αρχή της πολεμικής τακτικής του Κολοκοτρώνη: η αξιοποίηση του φυσικού εδάφους και των περασμάτων. Η γέφυρα αποτελούσε αναγκαστικό σημείο διέλευσης και το πλάτωμα παρείχε τη δυνατότητα ελέγχου της προσέγγισης του αντιπάλου.
Έτσι, το Μπεζεστένι δεν είναι απλώς ένας χώρος κοντά σε ένα ιστορικό γεφύρι. Είναι μέρος ενός ευρύτερου ιστορικού τοπίου, μέσα στο οποίο η γεωγραφία έπαιξε καθοριστικό ρόλο στις πρώτες στρατιωτικές επιχειρήσεις της Επανάστασης στη Μεσσηνία.
Από το ιστορικό πεδίο μάχης στον χώρο της εμποροπανήγυρης
Εξίσου σημαντική είναι η μεταγενέστερη ιστορία του Μπεζεστενιού.
Μετά την Επανάσταση, ο χώρος απέκτησε έναν εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα. Η εμποροπανήγυρη που πραγματοποιούνταν εκεί συγκέντρωνε ανθρώπους από τη Βαλύρα και τα γύρω χωριά και δημιουργούσε ένα ζωντανό κέντρο εμπορικής δραστηριότητας.
Η παράδοση αυτή αξίζει να αναδειχθεί και να αναβιώσει.
Η περιοχή της Βαλύρας διαθέτει σημαντική αγροτική παραγωγή. Ελαιόλαδο, ελιές, οπωροκηπευτικά, μέλι, κρασί, τυροκομικά προϊόντα και άλλα προϊόντα της Μεσσηνιακής γης μπορούν να αποτελέσουν τη βάση μιας σύγχρονης τοπικής αγοράς, όπου ο παραγωγός θα μπορεί να συναντά άμεσα τον καταναλωτή.
Μια οργανωμένη αγορά τοπικών προϊόντων στο Μπεζεστένι θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μικρός αγροτικός και εμπορικός κόμβος της περιοχής, ενισχύοντας την εξωστρέφεια της Βαλύρας και δημιουργώντας ένα επιπλέον κίνητρο για την οικονομική δραστηριότητα των παραγωγών.
Η νέα συγκυρία και η ανάγκη προστασίας του χώρου
Η κατασκευή του νέου οδικού άξονα από τη Μεσσήνη προς την Αθήνα δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα για την περιοχή. Η χάραξη και η κατασκευή της νέας γέφυρας πρόκειται να επηρεάσουν τμήμα του σημερινού χώρου του Μπεζεστενιού.
Η εξέλιξη αυτή δεν θα πρέπει να αντιμετωπιστεί μόνο ως τεχνικό ζήτημα.
Αποτελεί μια ευκαιρία συνολικής ανάδειξης και επανασχεδιασμού του χώρου.
Αν ένα τμήμα του ιστορικού Μπεζεστενιού πρόκειται να ενσωματωθεί ή να επηρεαστεί από το νέο έργο, είναι σημαντικό να διασφαλιστεί ότι ο υπόλοιπος χώρος θα διατηρηθεί, θα διαμορφωθεί και θα αποκτήσει μια νέα λειτουργία αντάξια της ιστορίας του.
Δεν πρέπει να χαθεί ένας ιστορικός και κοινωνικός χώρος. Αντίθετα, μπορεί να μετατραπεί σε ένα σύγχρονο τοπόσημο της Βαλύρας.
Η πρόταση της Τοπικής Κοινότητας Βαλύρας
Με βάση αυτή την ανάγκη, η πρόταση του Προέδρου της Τοπικής Κοινότητας Βαλύρας κυρίου Δημήτρη Τσιλίκα μπορεί να αποτελέσει τη βάση για μια ολοκληρωμένη παρέμβαση του Δήμου Μεσσήνης.
Η πρόταση περιλαμβάνει:
Πρώτον, την κατάλληλη τσιμεντόστρωση και διαμόρφωση του χώρου, με τρόπο λειτουργικό και αισθητικά συμβατό με το ιστορικό περιβάλλον.
Δεύτερον, τη δημιουργία οργανωμένου χώρου για εμπορικές δραστηριότητες και εμποροπανήγυρη, με δυνατότητα φιλοξενίας παραγωγών και επαγγελματιών της Βαλύρας και των γειτονικών κοινοτήτων.
Τρίτον, τη δημιουργία ενός μικρού, οργανωμένου χώρου προβολής των τοπικών αγροτικών προϊόντων και της Μεσσηνιακής παραγωγής, ώστε το Μπεζεστένι να συνδεθεί με τη σύγχρονη αγροτική οικονομία.
Τέταρτον, την ανέγερση ανδριάντα ή προτομής του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, σε κατάλληλα επιλεγμένο σημείο του χώρου, ώστε να αποτυπώνεται με μόνιμο τρόπο η ιστορική σύνδεση του τόπου με τον Γέρο του Μοριά.
Πέμπτον, την τοποθέτηση ενημερωτικής ιστορικής πινακίδας ή μικρού μνημείου, το οποίο θα παρουσιάζει στον επισκέπτη τη διαδρομή του Κολοκοτρώνη από την Καλαμάτα, το επεισόδιο στη γέφυρα του ποταμού Μαυροζούμενα και τη συνέχιση της πορείας του προς την Ιθώμη και την Καρύταινα.
Έκτον, την καθιέρωση ετήσιας εκδήλωσης μνήμης στις 24 Μαρτίου, αφιερωμένης στο ιστορικό επεισόδιο της μάχης στη γέφυρα του ποταμού Μαυροζούμενα και στην πορεία του Κολοκοτρώνη προς την Αρκαδία.
Γιατί αξίζει να γίνει το Μπεζεστένι χώρος μνήμης και ανάπτυξης
Μια τέτοια παρέμβαση δεν θα είχε μόνο συμβολικό χαρακτήρα. Θα μπορούσε να δημιουργήσει πολλαπλά οφέλη για τη Βαλύρα και την ευρύτερη περιοχή.
Η πορεία του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη από την Καλαμάτα προς την Καρύταινα – Η διαδρομή μέσω Σκάλας και Βαλύρας
Μετά την αναίμακτη απελευθέρωση της Καλαμάτας στις 23 Μαρτίου 1821 και τη συγκρότηση της Μεσσηνιακής Γερουσίας, οι πρωταγωνιστές της Επανάστασης άρχισαν να διασπείρονται προς διαφορετικές κατευθύνσεις, με σκοπό να μεταφέρουν τη φλόγα του Αγώνα σε ολόκληρη την Πελοπόννησο. Ανάμεσά τους ξεχώριζε ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο οποίος είχε ήδη συλλάβει τον στρατηγικό στόχο της κατάληψης της Τριπολιτσάς, του σημαντικότερου διοικητικού και στρατιωτικού κέντρου των Οθωμανών στον Μοριά. Την επομένη της απελευθέρωσης της Καλαμάτας, στις 24 Μαρτίου, αναχώρησε μαζί με τον Νικηταρά με κατεύθυνση προς την κεντρική Πελοπόννησο. Οι διαθέσιμες ιστορικές πηγές επιβεβαιώνουν ότι στις 25 Μαρτίου 1821 ο Κολοκοτρώνης και ο Νικηταράς βρίσκονταν ήδη στον Κάμπο της Καρύταινας ή της Μεγαλόπολης, όπου ο Κολοκοτρώνης έμεινε στο χωριό Τετέμπεη, ενώ ο Νικηταράς κινήθηκε στα λεγόμενα «πίσω χωριά».
Η πορεία, όμως, του Κολοκοτρώνη από την Καλαμάτα προς την Καρύταινα δεν ήταν απλώς μια ευθεία στρατιωτική μετακίνηση. Συνδέθηκε με μια σειρά από επιλογές, κινδύνους και τοπικά περιστατικά που έχουν διασωθεί ιδιαίτερα έντονα στην ιστορική μνήμη της Μεσσηνίας και, κυρίως, της περιοχής της Βαλύρας και της Ιθώμης.
Αρχικά, ο Κολοκοτρώνης φαίνεται ότι κινήθηκε προς την περιοχή της Σκάλας, η οποία είχε ήδη εισέλθει στον επαναστατικό αγώνα από τις 22 Μαρτίου. Η Σκάλα αποτελεί σημαντικό σημείο της τοπικής ιστορίας του 1821 και συνδέεται με την περίφημη θέση Παλουκόραχη, έναν τόπο όπου κατά την Τουρκοκρατία οι Οθωμανοί εκτελούσαν με ανασκολοπισμό κλέφτες, αρματολούς και άλλους εξεγερμένους. Η τοπική παράδοση συνδέει τη θέση αυτή και με πρόσωπα του περιβάλλοντος του Κολοκοτρώνη· μάλιστα, αναφέρεται ότι εκεί είχε παλουκωθεί ο Γιάννης Καρακίτσος, φίλος του Γέρου του Μοριά (βλπ.lyrasi.blogspot.com).
Η ανάμνηση αυτών των γεγονότων δεν ήταν για τον Κολοκοτρώνη απλώς ιστορική. Ο ίδιος γνώριζε εξαιρετικά καλά την περιοχή, καθώς είχε γεννηθεί στο Ραμοβούνι Μεσσηνίας και είχε προσωπική γνώση των τόπων και των ανθρώπων της. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η παρουσία της Παλουκόραχης και οι μνήμες των βασανισμών και των εκτελέσεων συνέβαλαν στην απόφασή του να μην ακολουθήσει την αρχική πορεία μέσω της Σκάλας, αλλά να αναζητήσει ασφαλέστερη διαδρομή προς την Ιθώμη και από εκεί προς την Αρκαδία.
Έτσι, η πορεία του συνδέεται με τη γέφυρα της Βαλύρας, στην περιοχή του ποταμού Μαυροζούμενα. Εδώ η τοπική ιστορική παράδοση διασώζει ένα ιδιαίτερα σημαντικό επεισόδιο. Όταν οι Οθωμανοί της Ανδρούσας πληροφορήθηκαν την κίνηση του Κολοκοτρώνη προς τα βόρεια, έσπευσαν να τον αναχαιτίσουν. Ο Κολοκοτρώνης, έχοντας πληροφορηθεί την επικείμενη άφιξη των Tουρκικών δυνάμεων και των προσκυνημένων που τις συνόδευαν, έλαβε τα μέτρα του και οργάνωσε ενέδρα στην περιοχή της γέφυρας της Βαλύρας που τότε ονομαζόταν Τζεφερεμίνη.
Σύμφωνα με την καταγεγραμμένη τοπική μαρτυρία της Βαλύρας, η σύγκρουση υπήρξε αποφασιστική, όπως επιβεβαιώνει και ο καθηγητής Βιολογίας και Ιστοριοδίφης της Βαλύρας, κ. Ιωάννης Δ. Λύρας. Οι άνδρες του Κολοκοτρώνη αιφνιδίασαν το εχθρικό σώμα στην περιοχή του Αγίου Βλασίου και του ποταμού Μαυροζούμενα, προκαλώντας σημαντικές απώλειες στους Οθωμανούς. Μερικοί από αυτούς, σύμφωνα με την ίδια παράδοση, πνίγηκαν στο ποτάμι, ενώ οι υπόλοιποι υποχώρησαν προς την περιοχή του της χωριού της Λάμπαινας. Ο Κολοκοτρώνης τούς καταδίωξε και στη συνέχεια συνέχισε την πορεία του.
Το επεισόδιο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο ο Κολοκοτρώνης αξιοποιούσε το φυσικό ανάγλυφο της Μεσσηνίας. Η γέφυρα και η στενή δίοδος του ποταμού προσέφεραν ένα εξαιρετικό σημείο για αιφνιδιασμό ενός αριθμητικά ισχυρότερου αντιπάλου. Η τοπική παράδοση της Βαλύρας, επομένως, δεν διατηρεί απλώς την ανάμνηση μιας μικρής πολεμικής συμπλοκής, αλλά ένα επεισόδιο που εντάσσεται στη γενικότερη στρατηγική ικανότητα του Κολοκοτρώνη να χρησιμοποιεί τον χώρο προς όφελος των επαναστατικών δυνάμεων.
Μετά τη σύγκρουση στη Βαλύρα, ο Κολοκοτρώνης συνέχισε προς την Ιθώμη. Ακολούθησε τις πλαγιές του Αγίου Βασιλείου, πέρασε από τη σημερινή Αρσινόη (Σιμίζα) και κατευθύνθηκε προς το Μαυρομμάτι και την Αρκαδική Πύλη της Αρχαίας Μεσσήνης. Από το ιστορικό αυτό πέρασμα μπορούσε να κινηθεί προς την ενδοχώρα και να συνεχίσει την πορεία του προς την Αρκαδία και τον Κάμπο της Καρύταινας. Η συγκεκριμένη διαδρομή διασώζεται στην τοπική ιστοριογραφία της Βαλύρας ως μέρος της πορείας του Κολοκοτρώνη κατά τις πρώτες ημέρες της Επανάστασης.
Η επιλογή αυτής της διαδρομής αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν τη δούμε μέσα στο ευρύτερο στρατηγικό σχέδιο του Γέρου του Μοριά. Στόχος του δεν ήταν απλώς να μεταβεί από τη Μεσσηνία στην Αρκαδία. Ήθελε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την εξέγερση της κεντρικής Πελοποννήσου, να συγκεντρώσει πολεμιστές και να θέσει υπό πίεση τα Οθωμανικά φρούρια που προστάτευαν την Τριπολιτσά. Η άφιξή του στον Κάμπο της Καρύταινας στις 25 Μαρτίου εντασσόταν ακριβώς σε αυτή τη στρατηγική. Λίγο αργότερα θα ακολουθούσαν η οργάνωση των Ελληνικών στρατοπέδων και, μεταξύ άλλων, η μεγάλη νίκη στο Βαλτέτσι στις 13 Μαΐου 1821, που αποτέλεσε καθοριστικό βήμα προς την πολιορκία και τελικά την άλωση της Τριπολιτσάς στις 23 Σεπτεμβρίου 1821.
Έτσι, η διαδρομή του Κολοκοτρώνη από την Καλαμάτα προς την Καρύταινα, περνώντας από τη Σκάλα, τη Βαλύρα, την Ιθώμη και την Αρκαδική Πύλη, δεν αποτελεί μια ασήμαντη λεπτομέρεια της Επανάστασης. Αντίθετα, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η τοπική γεωγραφία, η γνώση του τόπου, οι προσωπικές μνήμες και η στρατιωτική ευφυΐα συνδυάστηκαν στις πρώτες ημέρες του Αγώνα. Η Βαλύρα και η ευρύτερη περιοχή της Ιθώμης μπορούν επομένως να θεωρηθούν ένας από τους κρίκους που συνέδεσαν την απελευθερωμένη Καλαμάτα με το επαναστατικό μέτωπο της Αρκαδίας και την πορεία προς την Τριπολιτσά.
Ιδιαίτερη αξία έχει, τέλος, το γεγονός ότι η συγκεκριμένη αφήγηση έχει διασωθεί στην τοπική μνήμη της Βαλύρας. Η τοπική ιστορία συμπληρώνει έτσι την ευρύτερη ιστοριογραφία, φωτίζοντας τις μικρές διαδρομές, τις τοποθεσίες και τις συγκρούσεις που δεν εμφανίζονται πάντοτε με την ίδια λεπτομέρεια στις γενικές αφηγήσεις για το 1821. Η γέφυρα της Βαλύρας, η Παλουκόραχη της Σκάλας και η Αρκαδική Πύλη της Αρχαίας Μεσσήνης συνθέτουν ένα τοπικό ιστορικό τόξο μέσα από το οποίο μπορεί να παρακολουθήσει κανείς τα πρώτα βήματα του Κολοκοτρώνη από τη Μεσσηνία προς την καρδιά της επαναστατημένης Πελοποννήσου.
Ένα νέο τοπόσημο για τη Βαλύρα
Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι η πρόταση αυτή δεν αφορά απλώς την κατασκευή ενός ανδριάντα ή την τσιμεντόστρωση ενός πλατώματος.
Αφορά τη μετατροπή ενός ιστορικού χώρου σε ζωντανό κύτταρο της σύγχρονης Βαλύρας.
Ο Κολοκοτρώνης πέρασε από αυτόν τον τόπο πολεμώντας για την ελευθερία. Οι επόμενες γενιές χρησιμοποίησαν τον ίδιο χώρο για να εμπορευθούν τα προϊόντα της γης τους και να στηρίξουν τις οικογένειές τους. Σήμερα, η νέα συγκοινωνιακή πραγματικότητα δημιουργεί την ανάγκη να αποφασίσουμε τι θα αφήσουμε στις επόμενες γενιές.
Η απάντηση θα μπορούσε να είναι ένας χώρος που θα συνδυάζει Ιστορία, Μνήμη, Παραγωγή, Εμπόριο και Πολιτισμό.
Ένας χώρος όπου ο επισκέπτης θα μαθαίνει ότι εδώ πέρασε ο Κολοκοτρώνης.
Ένας χώρος όπου ο παραγωγός θα μπορεί να διαθέτει τα προϊόντα του.
Ένας χώρος όπου οι κάτοικοι θα συναντώνται.
Ένας χώρος όπου τα παιδιά θα γνωρίζουν την ιστορία του τόπου τους.
Ένας χώρος όπου κάθε χρόνο, στις 24 Μαρτίου, η Βαλύρα θα τιμά τη μνήμη των γεγονότων του 1821.
Πρόταση προς τον Δήμο Μεσσήνης
Για όλους αυτούς τους λόγους, προτείνεται ο Δήμος Μεσσήνης, σε συνεργασία με την Τοπική Κοινότητα Βαλύρας και τους αρμόδιους φορείς, να εξετάσει την εκπόνηση μιας ολοκληρωμένης μελέτης για την ανάπλαση, προστασία και ανάδειξη του Μπεζεστενιού.
Η μελέτη θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
τη διαμόρφωση και ασφαλή πρόσβαση στον χώρο,
την οριοθέτηση και προστασία του ιστορικού σημείου,
τη δημιουργία υποδομών για εμποροπανήγυρη και αγορά παραγωγών,
την τοποθέτηση μνημείου ή ανδριάντα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη,
την τοποθέτηση ιστορικής ενημερωτικής πινακίδας,
κατάλληλο φωτισμό και αστικό εξοπλισμό,
δενδροφύτευση και αισθητική αναβάθμιση,
πρόβλεψη χώρου για πολιτιστικές και εκπαιδευτικές εκδηλώσεις,
και, κυρίως, την προστασία του χώρου από την απώλεια της ιστορικής του ταυτότητας λόγω της κατασκευής της νέας γέφυρας.
Παράλληλα, θα ήταν ιδιαίτερα σημαντικό να εξεταστεί η δυνατότητα ένταξης του έργου σε χρηματοδοτικά προγράμματα πολιτισμού, τουρισμού, αγροτικής ανάπτυξης ή τοπικής ανάπτυξης, ώστε η οικονομική επιβάρυνση του Δήμου να περιοριστεί και το έργο να αποκτήσει ευρύτερη αναπτυξιακή διάσταση.
Το Μπεζεστένι ως παρακαταθήκη
Η Βαλύρα έχει την ευκαιρία να μετατρέψει έναν χώρο που κινδυνεύει να περιοριστεί από τις νέες υποδομές σε ιστορικό και αναπτυξιακό πλεονέκτημα.
Το Μπεζεστένι μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου το παρελθόν θα συναντά το παρόν και το μέλλον.
Εκεί όπου ο Κολοκοτρώνης έστησε την ενέδρα του για να ανοίξει τον δρόμο προς την ελεύθερη Ελλάδα, μπορούν σήμερα να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για έναν νέο δρόμο ανάπτυξης της Βαλύρας.
Αυτή θα μπορούσε να είναι η ουσιαστική παρακαταθήκη του χώρου προς τις επόμενες γενιές και ένα έργο που ο Δήμος Μεσσήνης θα μπορούσε να στηρίξει ως ιστορική, πολιτιστική και αναπτυξιακή επένδυση για τη Βαλύρα και ολόκληρη την περιοχή.
Θερμές ευχαριστίες στον Πρόεδρο της Βαλύρας, κ. Δημήτρη Τσιλίκα, που μοιράστηκε την πρότασή του για το Μπεζεστένι μαζί μας και στον καθηγητή Βιολογίας και Ιστοριοδίφη της Βαλύρας , κ. Ιωάννη Δ. Λύρα, που έχει διασώσει κια προστατεύσει την ιστορία του τόπου μας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου