Η παλιά εικόνα της Παναγίας Βουλκανιωτίσσης.
Φωτό: κα Δώρα Βαρανάκη, Πρόεδρος Μεσσήνης στο FB
Θεολογική προσέγγιση της εικονογραφικής παράδοσης, του βλέμματος της Θεοτόκου και της λιτανευτικής ευλάβειας
Περίληψη
Το άρθρο προσεγγίζει θεολογικά την παράδοση που συνδέει τον Ευαγγελιστή Λουκά με την απεικόνιση της Θεοτόκου και τη διαμόρφωση του εικονογραφικού τύπου της Οδηγήτριας. Κεντρικός άξονας είναι η ιδιαίτερη σύνθεση της δεξιάς χειρός της Παναγίας, η οποία υποδεικνύει τον Υιό της, και του δεξιού οφθαλμού της, ο οποίος, στην εικονογραφική και λατρευτική πρόσληψη, συναντά τον προσκυνητή. Η θεολογική αυτή ανάγνωση εξετάζεται σε σχέση με την παλαιά εικόνα της Παναγίας Βουλκανιωτίσσης και την εικόνα της Παναγίας Υπαπαντής της Καλαμάτας. Παράλληλα, παρουσιάζονται η ιστορική και πνευματική σημασία της παλαιάς Μονής Βουλκάνου, η ολονύχτια κάθοδος και λιτανεία προς τη Μεσσήνη, η απόσυρση της παλαιάς εικόνας και η χρήση αντιγράφων. Ιδιαίτερη μέριμνα δίνεται στη διάκριση ανάμεσα στην εκκλησιαστική παράδοση, την τοπική ευλάβεια και την ιστορική τεκμηρίωση.
Λέξεις-κλειδιά: Ευαγγελιστής Λουκάς, Θεοτόκος, Οδηγήτρια, δεξιός οφθαλμός, Βουλκανιώτισσα, Μεσσήνη, Υπαπαντή Καλαμάτας, εικόνα, λιτανεία.
1. Εισαγωγή: Η εικόνα ως θεολογική μαρτυρία
Η Ορθόδοξη εικόνα δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως καλλιτεχνική αναπαράσταση ενός ιερού προσώπου. Εντάσσεται στη ζωή της Εκκλησίας, στη λατρεία και στην προσευχή, λειτουργώντας ως ορατή μαρτυρία της πίστεως και ως σημείο αναφοράς για τον πιστό. Η θεολογική της σημασία δεν εξαντλείται στην τεχνική, στην παλαιότητα ή στην αισθητική της αξία, αλλά συνδέεται με το εικονιζόμενο πρόσωπο και με τη σχέση που αναπτύσσεται μέσα από την προσκύνηση.
Η τιμή της εικόνας θεμελιώνεται στη διάκριση ανάμεσα στη λατρεία, η οποία αποδίδεται μόνο στον Θεό, και στην τιμητική προσκύνηση των ιερών εικόνων. Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, η οποία συνήλθε στη Νίκαια το 787, διατύπωσε τη θεολογική αρχή ότι η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα αναφέρεται στο πρωτότυπο πρόσωπο. Η αρχή αυτή είναι ουσιώδης για την κατανόηση τόσο της παλαιάς εικόνας της Βουλκανιωτίσσης όσο και των αντιγράφων που χρησιμοποιούνται σήμερα στη λιτανεία της Μεσσήνης (Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, 787/1994).
Στην παρούσα μελέτη, το ενδιαφέρον εστιάζεται σε ένα ιδιαίτερο γνώρισμα του τύπου της Οδηγήτριας: στη συνάντηση του βλέμματος της Θεοτόκου με τον προσκυνητή και στη χειρονομία με την οποία η Παναγία δείχνει τον Υιό της. Αυτή η σύνθεση προσφέρει το ερμηνευτικό κλειδί για την προσέγγιση του δεξιού οφθαλμού στις εικόνες της Βουλκανιωτίσσης και της Υπαπαντής.
2. Ο Ευαγγελιστής Λουκάς και η εκκλησιαστική παράδοση των εικόνων της Θεοτόκου
Η εκκλησιαστική παράδοση συνδέει τον Ευαγγελιστή Λουκά με την απεικόνιση της Θεοτόκου. Σύμφωνα με αυτήν, ο Λουκάς φιλοτέχνησε τις πρώτες εικόνες της Παναγίας όσο εκείνη βρισκόταν ακόμη στη ζωή, ενώ η παράδοση για τις εικόνες που συνδέθηκαν με το όνομά του επεκτάθηκε μεταγενέστερα και μέσω των μαθητών του. Αναφέρεται, μάλιστα, ο αριθμός των εβδομήντα εικόνων, χωρίς να υπάρχει ονομαστικός κατάλογος που να επιτρέπει την ασφαλή ταυτοποίηση όλων αυτών των έργων (Μοναστήρια της Ελλάδος).
Η απόδοση συγκεκριμένων εικόνων στον Ευαγγελιστή Λουκά αποτελεί μέρος της εκκλησιαστικής παράδοσης και της ευλάβειας που αναπτύχθηκε γύρω από αυτές. Δεν πρέπει, ωστόσο, να συγχέεται αυτομάτως με ιστορική ή τεχνική απόδειξη της πατρότητάς τους. Η διάκριση αυτή δεν αναιρεί τη θεολογική σημασία της παράδοσης· επιτρέπει, αντίθετα, να παρουσιαστεί με ακρίβεια το περιεχόμενό της.
Μεταξύ των εικόνων που συνδέονται παραδοσιακά με τον Λουκά αναφέρονται η Παναγία Μεγαλοσπηλαιώτισσα, η Παναγία Σουμελά, η Παναγία του Κύκκου και η Παναγία της Τσεστοχόβα. Οι εικόνες αυτές συνδέονται με διαφορετικές τοπικές ιστορίες και εικονογραφικές παραδόσεις. Η Μεγαλοσπηλαιώτισσα αναφέρεται ως εικόνα του τύπου της Δεξιοκρατούσας, η Σουμελά συνδέεται με την ποντιακή παράδοση, η Παναγία του Κύκκου με τον τύπο της Ελεούσας, ενώ η Τσεστοχόβα είναι γνωστή στη Δύση ως «Μαύρη Παρθένος» και εντάσσεται στον τύπο της Οδηγήτριας (Ορθοδοξία News Agency, ; Μοναστήρια της Ελλάδος ).
Η παράδοση αυτή έχει διαμορφώσει έναν ιδιαίτερο τρόπο πρόσληψης της εικόνας: όχι μόνο ως αντικειμένου παλαιότητας, αλλά ως ιερού σημείου που συνδέει τη σημερινή εκκλησιαστική κοινότητα με την αποστολική εποχή και τη μαρτυρία της Ενανθρωπήσεως.
3. Η θεολογική σύλληψη της Οδηγήτριας: Η χείρα που δείχνει και το βλέμμα που συναντά
Ο τύπος της Οδηγήτριας έχει ως κεντρικό γνώρισμα τη Θεοτόκο που κρατά τον Χριστό και Τον υποδεικνύει στον πιστό. Η ονομασία «Οδηγήτρια» παραπέμπει στην καθοδήγηση: η Παναγία δείχνει τον δρόμο προς τον Υιό της, ο οποίος είναι το κέντρο της πίστεως και της σωτηρίας.
Στη σύνθεση αυτή, η δεξιά χείρα της Θεοτόκου δεν είναι μια τυχαία χειρονομία. Αποτελεί θεολογική υπόδειξη. Η Παναγία δεν προβάλλει τον εαυτό της ως αυτοτελές κέντρο λατρείας, αλλά στρέφει την προσοχή προς τον Χριστό. Η χειρονομία της συνομιλεί με το ευαγγελικό μήνυμα και ιδιαίτερα με τα λόγια της στον γάμο της Κανά: «Ὅ,τι ἂν λέγῃ ὑμῖν ποιήσατε» (Ιω. 2:5). Η Θεοτόκος καλεί τους ανθρώπους να ακούσουν και να ακολουθήσουν τον Υιό της.
Εξίσου σημαντικός είναι ο δεξιός οφθαλμός της. Στην εικονογραφική πρόσληψη της Οδηγήτριας, το βλέμμα της Θεοτόκου συναντά τον προσκυνητή. Η εικόνα δεν παρουσιάζει απλώς μια μορφή που παρατηρείται από απόσταση· δημιουργεί την αίσθηση ότι το ιερό πρόσωπο απευθύνεται στον άνθρωπο που στέκεται ενώπιόν του.
Η δεξιά χείρα δείχνει τον Χριστό· ο δεξιός οφθαλμός συναντά τον προσκυνητή. Αυτή η διπλή κίνηση αποτελεί τον πυρήνα της θεολογικής ανάγνωσης: η Παναγία απευθύνεται στον άνθρωπο, αλλά ταυτόχρονα τον κατευθύνει προς τον Υιό της. Το βλέμμα δεν απομονώνεται από τη χειρονομία, ούτε η χειρονομία από το πρόσωπο του Χριστού. Μαζί συγκροτούν μια ενιαία εικονογραφική μαρτυρία.
4. Το Ευαγγέλιο του Λουκά ως «γραπτή εικόνα» της Θεοτόκου
Η παράδοση που συνδέει τον Λουκά με την εικόνα της Παναγίας μπορεί να προσεγγιστεί θεολογικά σε συνάρτηση με το ίδιο το Ευαγγέλιό του. Ο Λουκάς διασώζει σημαντικά γεγονότα της ζωής της Θεοτόκου: τον Ευαγγελισμό, την επίσκεψη στην Ελισάβετ, τον ύμνο της Μεγαλύνσεως, καθώς και στιγμές από τη Γέννηση και την παιδική ηλικία του Χριστού (Λουκ. 1–2).
Ιδιαίτερη σημασία έχει η επαναλαμβανόμενη αναφορά ότι η Μαρία διατηρούσε τα γεγονότα στη μνήμη της και τα συλλογιζόταν στην καρδιά της: «Ἡ δὲ Μαριὰμ πάντα συνετήρει τὰ ῥήματα ταῦτα συμβάλλουσα ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς» (Λουκ. 2:19· πρβλ. 2:51). Η ευαγγελική αυτή εικόνα παρουσιάζει τη Θεοτόκο ως πρόσωπο εσωτερικής περισυλλογής, πίστεως και βαθιάς σχέσης με το μυστήριο του Υιού της.
Μέσα σε αυτήν την προοπτική, η έκφραση «γραπτή εικόνα» μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως θεολογική μεταφορά: το Ευαγγέλιο μεταφέρει με τον λόγο τη μαρτυρία για τη Θεοτόκο και τον Χριστό, ενώ η εικόνα την εκφράζει με τη μορφή, το βλέμμα και τη χειρονομία.
Η Παναγία Οδηγήτρια μπορεί, επομένως, να νοηθεί ως «ζωγραφισμένο Ευαγγέλιο»: η χειρονομία της παραπέμπει στον Χριστό και το βλέμμα της καλεί τον πιστό να ακούσει το μήνυμά Του. Η τέχνη γίνεται έτσι φορέας θεολογικής μαρτυρίας, όχι απλώς αναπαραγωγή εξωτερικών χαρακτηριστικών.
5. Η βυζαντινή εικόνα: Λειτουργία, προσευχή και ανάστροφη προοπτική
Η βυζαντινή εικονογραφία ανέπτυξε τρόπους έκφρασης που διαφοροποιούνται από την αποκλειστική επιδίωξη της φυσιοκρατικής αναπαράστασης. Το φως, η στάση των μορφών, η σύνθεση και η προοπτική υπηρετούν μια θεολογική γλώσσα, μέσα από την οποία η εικόνα εντάσσεται στη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας.
Η εικόνα δεν αποτελεί απλώς διακόσμηση του ναού. Συνδέεται με τη Θεία Λειτουργία, την προσευχή και την τιμητική προσκύνηση. Η θέση της στο τέμπλο ή σε άλλα σημεία του ναού εντάσσει την εικονιζόμενη μορφή στον λειτουργικό χώρο και στη συλλογική εμπειρία της κοινότητας.
Η έννοια της «ανάστροφης προοπτικής»: η εικόνα δεν οργανώνεται πάντοτε με βάση ένα μοναδικό σημείο φυγής μέσα στον εικονιζόμενο χώρο, όπως συμβαίνει σε πολλά έργα της αναγεννησιακής ζωγραφικής. Η σύνθεση μπορεί να δημιουργεί την αίσθηση ότι ο θεατής βρίσκεται ο ίδιος ενώπιον της εικόνας και συμμετέχει στη σχέση που αυτή φανερώνει.
Αυτή η ερμηνεία είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την κατανόηση της Οδηγήτριας. Το βλέμμα της Θεοτόκου δεν είναι απλώς ένα τεχνικό στοιχείο του προσώπου. Στην εμπειρία του προσκυνητή γίνεται σημείο επικοινωνίας, ενώ η δεξιά χείρα υποδεικνύει τον Χριστό ως το κέντρο αυτής της σχέσης.
6. Η παλαιά εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας του Βουλκάνου
Η παλαιά εικόνα της Παναγίας Βουλκανιωτίσσης αποτελεί σημαντικό κειμήλιο της Μεσσηνιακής εκκλησιαστικής παράδοσης. Η εικόνα, φέρει την επιγραφή:
«Η Οδηγήτρια επονομαζομένη εν τω όρει Βουλκάνω».
Η επιγραφή συνδέει άμεσα την εικόνα με τον τύπο της Οδηγήτριας και με τον τόπο του Βουλκάνου. Η παράδοση την αποδίδει στον Ευαγγελιστή Λουκά, απόδοση που αναφέρεται ως εκκλησιαστική παράδοση .
Η σημασία της εικόνας δεν εξαντλείται στην παλαιότητά της ή στην απόδοση της πατρότητάς της. Συνδέεται με την πνευματική ζωή της περιοχής, με τη λατρευτική παράδοση της Μονής και με την ετήσια κάθοδο προς τη Μεσσήνη.
Η μικρή εικόνα, με την ιδιαίτερη μορφή της και το αργυρόχρυσο κάλυμμά της, έχει αποκτήσει στη συνείδηση των πιστών ξεχωριστή θέση. Η προσκύνησή της αποτελεί μέρος μιας μακράς τοπικής σχέσης με τη Θεοτόκο, η οποία εκφράζεται με προσευχή, λιτανεία και συμμετοχή στην πανήγυρη.
7. Ο δεξιός οφθαλμός της Βουλκανιωτίσσης: Το βλέμμα που εξακολουθεί να συναντά τον πιστό
Το γεγονός ότι ο δεξιός οφθαλμός της Βουλκανιωτίσσης έχει ιδιαίτερη σημασία οδηγεί σε μια ουσιαστική θεολογική ανάγνωση. Το κέντρο δεν είναι πρωτίστως η φθορά της εικόνας ή ο τραυματισμός του αριστερού οφθαλμού, αλλά η αχειροποίητη σύνθεση της Οδηγήτριας: το βλέμμα της Θεοτόκου που συναντά τον προσκυνητή.
Η δεξιά χείρα δείχνει τον Χριστό και ο δεξιός οφθαλμός απευθύνεται στον άνθρωπο. Η εικόνα γίνεται έτσι μια σιωπηλή πρόσκληση: η Θεοτόκος συναντά τον πιστό, όχι για να τον κρατήσει προσηλωμένο στον εαυτό της, αλλά για να τον οδηγήσει προς τον Υιό της.
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο αριστερός οφθαλμός της παλαιάς εικόνας τραυματίστηκε από αλλόπιστο στρατιώτη κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Η παράδοση συνδέει το περιστατικό πιθανώς με τις επιδρομές του Ιμπραήμ Πασά το 1825, χωρίς αυτό να αρκεί από μόνο του για να θεωρηθεί η συγκεκριμένη χρονολόγηση ιστορικά εξακριβωμένη (Μεσσήνη, ; Ροδόπη Press).
Η παράδοση αυτή μπορεί να ερμηνευθεί ως μνήμη μιας απόπειρας προσβολής της ιερότητας της εικόνας και της ευλάβειας των χριστιανών. Η θεολογική σημασία του γεγονότος βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο η κοινότητα το ενέταξε στη μνήμη της.
Εφόσον ο δεξιός οφθαλμός έχει κεντρική θέση στην εμπειρία του προσκυνητή, αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό ο τραυματισμός στον αριστερό. Στην τοπική ευλάβεια μπορεί να εκληφθεί ως μάταιη απόπειρα να πληγεί το βλέμμα της Θεοτόκου και, μαζί του, η δύναμη και η ευλογία που οι πιστοί συνδέουν με την εικόνα. Η ίδια η συνέχιση της τιμής και της προσκύνησης μαρτυρεί ότι η φθορά του υλικού φορέα δεν εκλαμβάνεται ως κατάργηση της πνευματικής σχέσης.
Ο τραυματισμένος αριστερός οφθαλμός δεν ακυρώνει το βλέμμα της Οδηγήτριας. Αντιθέτως, στη συνείδηση των πιστών, η ιστορική του φθορά εντάσσεται στη μαρτυρία της εικόνας, χωρίς να υποκαθιστά το θεολογικό της κέντρο: τη Θεοτόκο που δείχνει τον Χριστό και συναντά τον προσκυνητή.
8. Η Παναγία Υπαπαντή της Καλαμάτας: Ένας θεολογικός παραλληλισμός
Η εικόνα της Παναγίας Υπαπαντής της Καλαμάτας προσφέρει ένα σημείο σύγκρισης με την παλαιά Βουλκανιώτισσα. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες τοπικές και δημοσιογραφικές αναφορές, η εικόνα βρέθηκε γύρω στο 1770 θαμμένη και σε κακή κατάσταση, σε χώρο που συνδέεται με τους στάβλους του πασά της Καλαμάτας. Οι σχετικές αφηγήσεις αναφέρουν φθορές από φωτιά και υγρασία .
Οι ίδιες αναφορές συνδέουν την ιστορία της εικόνας με μεταγενέστερες εργασίες αποκατάστασης, μεταξύ των οποίων μνημονεύεται ο Γεώργιος Ιακωβίδης μετά τον σεισμό του 1886.
Η σύγκριση με τη Βουλκανιώτισσα δεν χρειάζεται να στηριχθεί στην εξίσωση των ιστορικών περιστατικών. Οι δύο εικόνες έχουν τη δική τους ιστορία και τις δικές τους τοπικές παραδόσεις. Το κοινό θεολογικό σημείο είναι η σημασία του δεξιού οφθαλμού ως μέρους της εικονογραφικής παρουσίας της Θεοτόκου.
Στην εμπειρία του πιστού, το βλέμμα της Παναγίας Υπαπαντής, όπως και εκείνο της Βουλκανιωτίσσης, γίνεται σημείο μητρικής μέριμνας και προσωπικής συνάντησης. Η φθορά που αναφέρεται στην ιστορία τους δεν πρέπει να καταλαμβάνει ολόκληρη την ερμηνεία. Το ουσιώδες παραμένει ότι η Θεοτόκος, ως Οδηγήτρια, δείχνει τον Υιό της και στρέφει το βλέμμα προς τον άνθρωπο.
9. Το παλαιό μοναστήρι του Βουλκάνου: Τόπος ιστορίας, μνήμης και προσευχής
Η παλαιά Μονή Βουλκάνου, γνωστή και ως Μονή της Κορυφής ή Επανωκαστρίτισσα, βρίσκεται στο όρος Ιθώμη και συνδέεται στενά με την ιστορία της Μεσσηνιακής Ορθόδοξης παράδοσης. Η τοπική και εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ίδρυση γύρω στο 725 μ.Χ. από μοναχούς που συνδέονται με την περίοδο της Εικονομαχίας. Ο χώρος συνδέεται επίσης με το αρχαίο ιερό του Ιθωμάτα Δία (Δήμος Μεσσήνης ; Ινστιτούτο Αρχαιολογίας Μεσσηνίας; Μεσσηνία.mobi ).
Η ιστορία της Μονής περιλαμβάνει περιόδους δοκιμασίας και μεταβολής. Η μονή μεταφέρθηκε σε χαμηλότερη θέση το 1625, ενώ το παλαιό καθολικό διατηρήθηκε ως τόπος μνήμης και λατρευτικής αναφοράς. Το παλαιό μοναστήρι συνδέεται με την τοπική ιστορία, με την Ορθόδοξη παρουσία στην περιοχή και με την παράδοση της προστασίας και της καταφυγής σε δύσκολες περιόδους.
Το καθολικό, οι τοιχογραφίες και η θέση του μοναστηριού προσδίδουν στον χώρο ιδιαίτερη ιστορική και πνευματική σημασία. Η προσκύνηση στο παλαιό μοναστήρι δεν αφορά μόνο την περιήγηση σε ένα μνημείο, αλλά είναι αφορμή περισυλλογής για τη συνέχεια της πίστης, τη μνήμη των προηγούμενων γενεών και τη σχέση της κοινότητας με τη Θεοτόκο.
Η παλαιά Μονή λειτουργεί, έτσι, ως τόπος όπου συναντώνται η ιστορική μνήμη, η μοναστική παράδοση και η σύγχρονη ευλάβεια των πιστών.
10. Η ολονύχτια κάθοδος και λιτανεία της Βουλκανιωτίσσης
Η ετήσια κάθοδος της Παναγίας Βουλκανιωτίσσης από τη Νέα Μονή Βουλκάνου προς τη Μεσσήνη αποτελεί κεντρικό γεγονός της τοπικής εκκλησιαστικής ζωής. Η πορεία πραγματοποιείται τη νύχτα της 19ης προς την 20ή Σεπτεμβρίου και καλύπτει περίπου είκοσι χιλιόμετρα. Οι πιστοί συνοδεύουν την νέα εικόνα της Βουλκανιωτίσσης με λαμπάδες και κεριά, ψάλλοντας και προσευχόμενοι σε μια πολύωρη πορεία από τη Μονή προς την πόλη της Μεσσήνης.
Η τοπική παράδοση συνδέει την κάθοδο με την ανάμνηση της σωτηρίας της περιοχής από την πανώλη το 1755.
Η λιτανεία δεν είναι μόνο μια μεταφορά ιερού αντικειμένου από έναν τόπο σε άλλον. Αποτελεί κοινή πράξη προσευχής και συμμετοχής. Οι πιστοί συμπορεύονται, αναλαμβάνοντας σωματικά την πορεία και εκφράζοντας την ευλάβειά τους με την παρουσία, τον κόπο, την ψαλμωδία και την προσευχή. Η λιτανεία γίνεται ορατή έκφραση της σχέσης ανάμεσα στην εικόνα, την κοινότητα και την πίστη.
11. Η απόσυρση της παλαιάς εικόνας και η χρήση αντιγράφων
Η παλαιά εικόνα έχει αποσυρθεί από τη λιτανευτική περιφορά και κατά την κάθοδο και την πορεία προς τη Μεσσήνη χρησιμοποιούνται αντίγραφα, όπως και κατά τον εορτασμό του Δεκαπενταυγούστου. Η απόσυρση συνδέεται πιθανόν με την ανάγκη προστασίας και διατήρησης της παλαιάς εικόνας, καθώς και με ζητήματα φθοράς και ασφάλειας.
Η χρήση αντιγράφων δημιουργεί εύλογα μια ιδιαίτερη συναισθηματική και αισθητική σχέση με το πρωτότυπο. Η παλαιά εικόνα φέρει τη δική της θαυμαστή ιστορία, την τεχνική της, τα σημάδια του χρόνου και τη μοναδική παρουσία της. Ένα νεότερο αντίγραφο δεν μπορεί να αναπαράγει την ίδια ιστορική διαδρομή ή την υλική μοναδικότητα του πρωτοτύπου, ιδίως αν η παλιά εικόνα είναι αχειροποίητη και είναι αδύνατη η πιστή αντιγραφή της.
Ωστόσο, η θεολογική σημασία της εικόνας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ταύτιση με το αρχικό υλικό αντικείμενο. Σύμφωνα με τη διδασκαλία της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου, η τιμή της εικόνας αναφέρεται στο εικονιζόμενο πρόσωπο. Έτσι, το αντίγραφο μπορεί να υπηρετεί τη λατρευτική ζωή και να γίνεται αντικείμενο τιμητικής προσκύνησης, χωρίς να εξισώνεται με το πρωτότυπο (Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος, 787/1994).
Είναι, επομένως, δυνατό να διατηρείται ταυτόχρονα η βαθιά εκτίμηση για τη μοναδικότητα της παλαιάς Βουλκανιωτίσσης και η αναγνώριση της πνευματικής σημασίας της λιτανείας με τα αντίγραφα. Η απουσία του πρωτοτύπου από την πορεία μπορεί να προκαλεί συγκίνηση ή νοσταλγία, αλλά δεν συνεπάγεται ότι διακόπτεται η εκκλησιαστική σχέση με τη Θεοτόκο.
Πάραυτα, η ευλογία της Θεοτόκου είναι μεθ’ ημών.
12. Ο άγρυπνος οφθαλμός: Από το εικονογραφικό γνώρισμα στη βιωμένη πίστη
Ο «άγρυπνος οφθαλμός» εικονίζει την αίσθηση της μητρικής παρουσίας και της πνευματικής μέριμνας της Θεοτόκου, όπως τα συνέλαβε ο Ευαγγελιστής Λουκάς και θα πρέπει να φυλάσσεται η ιερότητά του αγιογραφικά ανά τους αιώνες από την Ορθοδοξία.
Στην Οδηγήτρια, ο οφθαλμός και η δεξιά χείρα δεν λειτουργούν ανεξάρτητα. Το βλέμμα συναντά τον προσκυνητή, ενώ η χειρονομία δείχνει τον Χριστό. Η Θεοτόκος γίνεται έτσι η μορφή που δέχεται τον άνθρωπο και συγχρόνως τον καθοδηγεί προς τον Υιό της.
Η ιδιαίτερη σημασία του δεξιού οφθαλμού στις εικόνες της Βουλκανιωτίσσης και της Υπαπαντής ενισχύεται από την τοπική μνήμη των φθορών τους. Ωστόσο, το θεολογικό νόημα δεν εξαντλείται στην πληγή. Η φθορά αποτελεί ένα επιμέρους στοιχείο της ιστορίας, ενώ το βλέμμα παραμένει το κεντρικό εικονογραφικό σημείο της συνάντησης.
Η πίστη των προσκυνητών δεν περιορίζεται στην οπτική παρατήρηση της εικόνας. Εκφράζεται με την προσευχή, τη λιτανεία, την προσκύνηση και τη συμμετοχή στη λατρευτική ζωή. Η εικόνα γίνεται αφορμή και σημείο αυτής της σχέσης, ενώ η ευλογία αποδίδεται στη Θεοτόκο ως το εικονιζόμενο πρόσωπο και όχι στην υλική επιφάνεια ως ανεξάρτητη δύναμη.
13. Συμπέρασμα
Η θεολογική προσέγγιση της Παναγίας Οδηγήτριας αναδεικνύει μια ιδιαίτερη σύνθεση: η δεξιά χείρα της Θεοτόκου δείχνει τον Χριστό, ενώ ο δεξιός οφθαλμός της συναντά τον προσκυνητή. Η χειρονομία και το βλέμμα συγκροτούν μια ενιαία μαρτυρία, μέσα από την οποία η Παναγία δεν προβάλλεται ως αυτοτελές κέντρο, αλλά ως εκείνη που οδηγεί τον άνθρωπο προς τον Υιό της.
Η εκκλησιαστική παράδοση συνδέει αυτήν τη θεολογική και εικονογραφική κληρονομιά με τον Ευαγγελιστή Λουκά. Η σύνδεση αυτή έχει ιδιαίτερη θέση στην Ορθόδοξη ευλάβεια .
Η παλαιά Βουλκανιώτισσα και η Παναγία Υπαπαντή της Καλαμάτας προσφέρουν δύο ξεχωριστές ιστορικές και λατρευτικές περιπτώσεις, στις οποίες ο δεξιός οφθαλμός αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Οι παραδόσεις για τις φθορές τους αποτελούν μέρος της τοπικής μνήμης, αλλά δεν πρέπει να επισκιάζουν το κύριο θεολογικό γνώρισμα: το βλέμμα της Θεοτόκου που συναντά τον πιστό και η δεξιά χείρα που του δείχνει τον Χριστό.
Η απόσυρση της παλαιάς εικόνας από τη λιτανεία και η χρήση αντιγράφων δεν καταργούν τη λατρευτική συνέχεια. Το πρωτότυπο διατηρεί τη μοναδική του αξία, ενώ τα αντίγραφα μπορούν να υπηρετούν τη λατρευτική πράξη, καθώς η τιμή αναφέρεται στο εικονιζόμενο πρόσωπο.
Η ολονύχτια πορεία από το Βουλκάνο προς τη Μεσσήνη εκφράζει τη ζωντανή σχέση της κοινότητας με τη Θεοτόκο. Οι πιστοί πορεύονται με προσευχή, λαμπάδες και ελπίδα, βιώνοντας την Οδηγήτρια ως εκείνη που τους συνοδεύει και τους οδηγεί προς τον Χριστό.
Ο δεξιός οφθαλμός της Οδηγήτριας δεν είναι απλά ένας οφθαλμός με τα ανθρώπινα μέτρα· είναι το βλέμμα που συναντά τον άνθρωπο. Η δεξιά χείρα δεν είναι μια χειρονομία· είναι η υπόδειξη του Υιού. Και η εικόνα ολόκληρη γίνεται πρόσκληση σε κοινωνία με τον Χριστό.
Πάραυτα, η ευλογία της Θεοτόκου είναι μεθ’ ημών.
Θερμές ευχαριστίες στην κα Δώρα Βαρανάκη, Πρόεδρο της πόλης της Μεσσήνης που τιμά την παλιά-αχειροποίητη εικόνα της Παναγίας Βουλκανιωτίσσης και την μοιράζεται στη σελίδα της στο facebook με τις νεότερες γενιές.
Βιβλιογραφία
American School of Classical Studies at Athens. (χ.χ.). St. Luke and the icon of the Virgin Kykkotissa in Cyprus. https://www.ascsa.edu.gr/news/newsDetails/videocast-st.-luke-and-the-icon-of-the-virgin-kykkotissa-in-cyprus
Δήμος Μεσσήνης. Παλαιά Μονή Βουλκάνου. https://eservices.messini.gr/visitor/palaia-monh-voulkanou
Ινστιτούτο Αρχαιολογίας Μεσσηνίας. Ιερά Μονή Βουλκάνου. https://www.iamm.gr/work/iera-moni-voulkanou/
Μεσσηνία.mobi Μονή Βουλκάνου. https://messinia.mobi/el/article/mnimeia/buzantio/moni-boulkanou/122
Μεσσήνη. Η εντυπωσιακή λιτανεία της Ιεράς Εικόνας της Παναγίας Βουλκανιώτισσας. https://messini.gr/i-entyposiaki-litaneia-tis-ieras-eikonas-tis-panagias-voulkaniotissas/
Μοναστήρια της Ελλάδος. Οι πρώτες εικόνες της Παναγίας και ο Ευαγγελιστής Λουκάς. https://www.monastiria.gr/
Ορθοδοξία News Agency. Ποιες είναι οι εικόνες της Παναγίας από τον Απόστολο Λουκά. https://www.orthodoxianewsagency.gr/paradosi/poies-einai-oi-eikones-tis-panagias-apo-ton-apostolo-louka/
Ροδόπη Press. Μεσσήνη: Κάθοδος Παναγίας Βουλκανιώτισσας – Νησιώτικο πανηγύρι. https://rodopipress.gr/messini-kathodos-panagias-voulkaniotissas-nisiotiko-panigyri/
Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος. (1994). Όρος πίστεως της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου (787). (Πρωτότυπο έργο δημοσιευμένο το 787).
Messinialive. Παναγία Υπαπαντή: Η ιστορία της ιερής εικόνας και της πολιούχου της Καλαμάτας. https://www.messinialive.gr/panagia-ypapanti-istoria-tis-ieris-eikonas-kai-tis-poliouchou-tis-kalamatas/
Mantas Travel. Παναγία Υπαπαντή: Η ιστορία της ιερής εικόνας. https://mantastravel.gr/
Η Αγία Γραφή. Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, κεφάλαια 1–2· Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, κεφάλαιο 2.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου