Προς Ρωμαίους στ΄ 18-23: Από τη δουλεία της αμαρτίας στην ελευθερία της Θείας Χάριτος

 

 

                                                             Φωτό: pinterest

Περίληψη

Η περικοπή προς Ρωμ. 6:18-23 αποτελεί μία από τις σημαντικότερες θεολογικές ενότητες της προς Ρωμαίους Επιστολής, διότι παρουσιάζει τη ριζική μεταμόρφωση του ανθρώπου μέσα από την εν Χριστώ ζωή. Ο Απόστολος Παύλος χρησιμοποιεί τη μεταφορά της δουλείας για να περιγράψει δύο αντίθετες υπαρξιακές καταστάσεις: την υποδούλωση στην αμαρτία και την ελεύθερη αφιέρωση στον Θεό. Η πατερική παράδοση, ιδιαίτερα η ερμηνεία  των Αγίων Ιωάννου Χρυσοστόμου,   Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας,  Κυρίλλου Αλεξανδρείας και   Μεγάλου Βασιλείου, αναδεικνύει ότι η αληθινή ελευθερία δεν βρίσκεται στην ανεξαρτησία από κάθε δεσμό, αλλά στην αποκατάσταση της κοινωνίας του ανθρώπου με τον Δημιουργό του. Η παρούσα μελέτη εξετάζει  την περικοπή υπό το φως της πατερικής ερμηνείας και των σύγχρονων βιβλικών προσεγγίσεων.

Λέξεις-κλειδιά: Απόστολος Παύλος, Προς Ρωμαίους, αμαρτία, χάρη, ελευθερία, αγιασμός, Πατέρες της Εκκλησίας.

1. Το πλαίσιο της περικοπής

Η περικοπή Ρωμ. 6:18-23 εντάσσεται στη μεγαλύτερη ενότητα Ρωμ. 6:1-23, όπου ο Απόστολος Παύλος απαντά σε ένα κρίσιμο ερώτημα: εφόσον η χάρη του Θεού υπερβαίνει την αμαρτία, μήπως ο άνθρωπος μπορεί να συνεχίσει να αμαρτάνει; Η αποστολική απάντηση είναι κατηγορηματική:

«Μὴ γένοιτο» (Ρωμ. 6:2).

Για τον Απόστολο Παύλο, η Θεία Χάρη δεν αποτελεί άδεια ηθικής αδιαφορίας αλλά δύναμη νέας ζωής. Ο βαπτισμένος άνθρωπος έχει πεθάνει ως προς την παλαιά κατάσταση και έχει εισέλθει σε μια νέα πραγματικότητα κοινωνίας με τον Χριστό.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ερμηνεύει ότι ο Απόστολος δεν μιλά για απλή αλλαγή συμπεριφοράς αλλά για αλλαγή κυριότητας:

«Οὐ γὰρ μόνον τὰ ἔργα μεταβάλλει, ἀλλὰ καὶ τὸν δεσπότην»

(Δεν αλλάζει μόνο τα έργα, αλλά και τον κύριο που εξουσιάζει τον άνθρωπο)

(PG 60, στ. 479).

Η παρατήρηση αυτή είναι θεμελιώδης. Ο Χριστιανισμός δεν είναι απλώς ένα ηθικό σύστημα. Είναι νέα σχέση υπάρξεως.

2. Η έννοια της ελευθερίας στον Απόστολο Παύλο

Η λέξη «ἐλευθερόω»   έχει βαθύ θεολογικό περιεχόμενο. Δεν δηλώνει απλώς απαλλαγή από έναν εξωτερικό περιορισμό, αλλά απελευθέρωση από μια εσωτερική δύναμη που αλλοιώνει τον άνθρωπο.

Η αμαρτία  δεν είναι απλώς μεμονωμένες πράξεις. Είναι μία κατάσταση αποξένωσης από τον Θεό. Γι’ αυτό ο Απόστολος προσωποποιεί την αμαρτία: η αμαρτία «βασιλεύει» (Ρωμ. 5:21), «κυριεύει» (Ρωμ. 6:14) και οδηγεί στον θάνατο.

Ο σύγχρονος ερμηνευτής Douglas Moo σημειώνει ότι η γλώσσα του Αποστόλου Παύλου παραπέμπει σε μια μεταφορά εξουσίας: ο άνθρωπος μεταφέρεται από μία τυραννική κυριαρχία σε μία νέα κατάσταση όπου η Θεία Χάρη γίνεται η κυρίαρχη δύναμη της ζωής του (Moo, 2018, pp. 394–397).

Η πατερική παράδοση κινείται στην ίδια κατεύθυνση. Ο Μέγας Βασίλειος υπογραμμίζει ότι το πάθος δεν είναι απλώς εξωτερική πράξη αλλά εσωτερική αλλοίωση της ψυχής. Όταν η επιθυμία απομακρύνεται από τον Θεό, μετατρέπεται από φυσική κίνηση σε πάθος που υποδουλώνει τον άνθρωπο (PG 31, στ. 909–912).

3. «Προσφέρατε τα μέλη υμών δούλα τη δικαιοσύνη»

Η φράση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι ο  Απόστολος δεν θεωρεί το σώμα ως κάτι κατώτερο ή αρνητικό. Στην Ελληνική φιλοσοφική παράδοση υπήρχαν τάσεις που αντιμετώπιζαν το σώμα ως φυλακή της ψυχής. Ο Χριστιανισμός όμως βλέπει τον άνθρωπο ως ενιαία ψυχοσωματική ύπαρξη.

Τα «μέλη» του σώματος μπορούν να γίνουν όργανα αμαρτίας ή όργανα αγιασμού.

Το βλέμμα μπορεί να γίνει πηγή φθόνου ή αγάπης.

Η γλώσσα μπορεί να πληγώνει ή να παρηγορεί.

Τα χέρια μπορούν να καταστρέφουν ή να υπηρετούν.

Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας εξηγεί ότι η αφιέρωση του ανθρώπου στον Θεό δεν αφορά ένα μέρος της υπάρξεως αλλά ολόκληρο τον άνθρωπο, διότι ο Χριστός προσλαμβάνει και θεραπεύει την ανθρώπινη φύση συνολικά (PG 74, στ. 792).

Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα της περικοπής για τη σύγχρονη εποχή: ο άνθρωπος δεν είναι ιδιοκτήτης του εαυτού του με την έννοια της απόλυτης αυτονομίας· είναι πρόσωπο που καλείται να κοινωνήσει με τον Θεό και με τους άλλους.

4. Ο καρπός της αμαρτίας και ο καρπός του αγιασμού

Ο Απόστολος Παύλος, αφού παρουσιάσει τη μετάβαση του ανθρώπου από την εξουσία της αμαρτίας στη δικαιοσύνη, θέτει ένα ερώτημα που λειτουργεί ως πνευματική αυτοεξέταση:

«Τίνα οὖν καρπὸν εἴχετε τότε;» (Ρωμ. 6:21).

Η ερώτηση αυτή δεν αναφέρεται απλώς στο παρελθόν των πιστών της Ρώμης. Αποτελεί διαχρονικό ερώτημα προς κάθε άνθρωπο: ποιος είναι ο καρπός της ζωής που επιλέγω;

 Ο «καρπός» δηλώνει το αποτέλεσμα μιας εσωτερικής κατεύθυνσης. Όπως το δέντρο φανερώνει την ποιότητά του από τους καρπούς του (πρβλ. Ματθ. 7:16-20), έτσι και ο άνθρωπος αποκαλύπτει την πνευματική του κατάσταση από τις επιλογές και τις πράξεις του.

Η αμαρτία υπόσχεται άμεση ικανοποίηση, αλλά ο καρπός της είναι τελικά η αποξένωση, η διάλυση των σχέσεων και η εσωτερική νέκρωση. Αντίθετα, η υπακοή στον Θεό μπορεί να απαιτεί αγώνα, αλλά οδηγεί σε καρπό που ο  Απόστολος ονομάζει «ἁγιασμό».

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος σχολιάζει ότι ο Απόστολος δεν περιορίζεται να πει πως η αμαρτία είναι κακή, αλλά ζητά από τους ανθρώπους να θυμηθούν το τέλος στο οποίο τους οδήγησε. Διότι η αμαρτία, ακόμη και όταν φαίνεται ευχάριστη στην αρχή, αποκαλύπτει αργότερα την καταστροφική της δύναμη (PG 60, στ. 485-486).

Η πατερική αυτή παρατήρηση έχει ιδιαίτερη επικαιρότητα. Ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά αξιολογεί τις επιλογές του μόνο από το άμεσο αποτέλεσμα. Ρωτά: «Μου δίνει χαρά τώρα;», «Με ικανοποιεί τώρα;». Η χριστιανική σοφία όμως ρωτά κάτι βαθύτερο:

«Πού οδηγεί αυτό που κάνω; Τι άνθρωπο με διαμορφώνει να γίνω;»

5. «Νῦν δὲ ἐλευθερωθέντες ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας»

Η λέξη «νῦν» έχει μεγάλη θεολογική σημασία. Ο Απόστολος Παύλος δεν μιλά για μία απλή χρονική στιγμή αλλά για τη νέα εποχή που εγκαινιάστηκε με τον Χριστό.

 Υπάρχουν δύο πραγματικότητες:

• το «τότε», η ζωή υπό την εξουσία της αμαρτίας,
• το «νῦν», η ζωή μέσα στη Θεία Χάρη.

Αυτό το «νῦν» δεν σημαίνει ότι ο χριστιανός παύει αυτομάτως να αγωνίζεται. Σημαίνει ότι πλέον ο αγώνας του γίνεται μέσα σε νέα σχέση με τον Θεό.

Ο άνθρωπος δεν αγωνίζεται για να κερδίσει την αγάπη του Θεού· αγωνίζεται επειδή ήδη έχει δεχθεί την αγάπη Του.

Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής αναπτύσσει αυτή την ιδέα, τονίζοντας ότι η θεραπεία της ανθρώπινης θέλησης δεν πραγματοποιείται με κατάργηση της ελευθερίας αλλά με την αποκατάστασή της προς το αγαθό. Η ανθρώπινη προαίρεση, όταν ενωθεί με τον Θεό, δεν χάνει την κίνησή της αλλά βρίσκει τον αληθινό σκοπό της (PG 90, στ. 280-284).

Έτσι, ο αγιασμός δεν είναι απλώς η αποφυγή ορισμένων κακών πράξεων. Είναι η σταδιακή μεταμόρφωση ολόκληρου του ανθρώπου.

6. «Ὁ μισθὸς τῆς ἁμαρτίας θάνατος· τὸ δὲ χάρισμα τοῦ Θεοῦ ζωὴ αἰώνιος»

Η κατακλείδα της περικοπής αποτελεί μία από τις πιο γνωστές φράσεις της Καινής Διαθήκης.

Η αντίθεση ανάμεσα στις λέξεις «μισθός» και «χάρισμα» είναι εξαιρετικά σημαντική.

Ο «μισθός» είναι κάτι που λαμβάνει κάποιος ως αποτέλεσμα μιας εργασίας. Ο Απόστολος Παύλος χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη για να δείξει ότι η αμαρτία οδηγεί με φυσική συνέπεια στον θάνατο.

Δεν παρουσιάζει τον Θεό ως αυθαίρετο τιμωρό. Η αμαρτία περιέχει μέσα της τη διάλυση της κοινωνίας με την πηγή της ζωής.

Αντίθετα, η αιώνια ζωή ονομάζεται «χάρισμα». Δεν είναι ανθρώπινο δικαίωμα αλλά δωρεά.

Ο Άγιος Θεοφύλακτος Βουλγαρίας παρατηρεί ότι ο Απόστολος χρησιμοποιεί διαφορετικές λέξεις σκόπιμα: για την αμαρτία μιλά με όρους ανταπόδοσης, ενώ για τον Θεό με όρους δωρεάς, ώστε να φανεί η άπειρη φιλανθρωπία Του (PG 124, στ. 552).

Η διάκριση αυτή αποτελεί τον πυρήνα της Ορθόδοξης κατανόησης της σωτηρίας.

Ο άνθρωπος δεν αγοράζει τον Θεό με τις αρετές του. Οι αρετές είναι η απάντηση της αγάπης προς Εκείνον που πρώτος αγάπησε.

7. Πατερική σύνθεση: η θεραπεία του ανθρώπου

Η πατερική παράδοση δεν βλέπει την αμαρτία μόνο ως παράβαση εντολών, αλλά ως ασθένεια της ανθρώπινης φύσης.

Ο Μέγας Βασίλειος χρησιμοποιεί συχνά την εικόνα του ιατρού για τον Θεό. Όπως ο ιατρός δεν μισεί τον ασθενή αλλά την ασθένεια, έτσι και ο Θεός δεν απορρίπτει τον άνθρωπο αλλά θεραπεύει την αμαρτία που τον απομακρύνει από την πραγματική ζωή (PG 31, στ. 1016-1017).

Η θεραπεία αυτή πραγματοποιείται μέσα στην εκκλησιαστική ζωή:

• με τη μετάνοια,
• με την προσευχή,
• με τη Θεία Ευχαριστία,
• με την άσκηση της αγάπης,
• με τη συγχώρηση.

Ο άνθρωπος δεν καλείται απλώς να γίνει «ηθικός», αλλά να γίνει κοινωνός της θείας ζωής.

Ο Άγιος Μάξιμος ομολογεί ότι ο τελικός σκοπός του ανθρώπου είναι η θέωση, δηλαδή η κοινωνία με τον Θεό κατά χάριν (PG 90, στ. 1188-1189).

8. Σύγχρονες ποιμαντικές προεκτάσεις

Η περικοπή Ρωμ. 6:18-23 είναι ιδιαίτερα επίκαιρη, διότι ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά θεωρεί ελευθερία την απουσία κάθε ορίου.

Όμως η εμπειρία δείχνει ότι η απεριόριστη ικανοποίηση επιθυμιών δεν οδηγεί πάντοτε στην ευτυχία.

Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι ελεύθερος να χρησιμοποιεί αμέτρητα μέσα επικοινωνίας, αλλά να αισθάνεται βαθιά μόνος.

Μπορεί να έχει πολλές επιλογές, αλλά να μην γνωρίζει ποια επιλογή δίνει νόημα στη ζωή του.

Μπορεί να κυνηγά συνεχώς την επιτυχία και να χάνει την ειρήνη της καρδιάς.

Ο λόγος του Αποστόλου  Παύλου προσφέρει ένα διαφορετικό κριτήριο:

Δεν είμαι ελεύθερος επειδή μπορώ να κάνω ό,τι θέλω. Είμαι ελεύθερος όταν μπορώ να αγαπώ το αγαθό.

Η χριστιανική άσκηση δεν είναι καταπίεση της ζωής αλλά θεραπεία της ζωής.

9. Πνευματικοί μαργαρίτες

9.1 Η ελευθερία δεν είναι απουσία δεσμών αλλά επιλογή του σωστού δεσμού

Ο σύγχρονος πολιτισμός συχνά παρουσιάζει ως ύψιστη αξία την ανεξαρτησία από κάθε σχέση και κάθε υποχρέωση. Ο άνθρωπος όμως δεν είναι ύπαρξη απομονωμένη· είναι πρόσωπο που δημιουργήθηκε για κοινωνία.

Ο Απόστολος μας αποκαλύπτει ότι η ερώτηση δεν είναι: «Είμαι δεσμευμένος ή ελεύθερος;», αλλά: «Σε ποιον παραδίδω την καρδιά μου;».

Όταν ο άνθρωπος παραδίδεται στον εγωισμό, στα πάθη ή στη φιλαυτία, χάνει σταδιακά την εσωτερική του ελευθερία. Όταν παραδίδεται στον Θεό, ανακαλύπτει τον αληθινό του εαυτό.

9.2 Η αμαρτία αρχίζει ως επιλογή και τελειώνει ως εξάρτηση

Πολλές ανθρώπινες συνήθειες ξεκινούν ως μικρές επιλογές. Με τον χρόνο όμως μπορούν να αποκτήσουν δύναμη πάνω στον άνθρωπο.

Ένα μικρό ψέμα μπορεί να οδηγήσει σε μια ζωή προσποίησης.

Ένας μικρός εγωισμός μπορεί να καταστρέψει σχέσεις.

Μια μικρή αδιαφορία μπορεί να γίνει μόνιμη κατάσταση καρδιάς.

Η πνευματική ζωή απαιτεί εγρήγορση, όχι φόβο. Ο άνθρωπος καλείται να εξετάζει ποιοι «κύριοι» διεκδικούν χώρο μέσα του.

9.3 Ο αγιασμός είναι πορεία, όχι στιγμιαία τελειότητα

Συχνά υπάρχει η εσφαλμένη αντίληψη ότι ο άγιος άνθρωπος είναι εκείνος που δεν αντιμετωπίζει δυσκολίες. Η πατερική παράδοση όμως παρουσιάζει την αγιότητα ως διαρκή πορεία θεραπείας.

Ο αγώνας, η πτώση, η μετάνοια και η επανεκκίνηση αποτελούν μέρος της πνευματικής ωρίμανσης.

Ο Θεός δεν ζητά από τον άνθρωπο να παρουσιαστεί τέλειος, αλλά να προσφέρει μια καρδιά πρόθυμη να θεραπευθεί.

9. 4 Ο καρπός της ζωής αποκαλύπτει την κατεύθυνση της καρδιάς

Ο άνθρωπος μπορεί να κρύψει πολλά από τους άλλους, αλλά ο καρπός της ζωής του φανερώνει την εσωτερική του κατάσταση.

Η ειρήνη, η πραότητα, η συγχωρητικότητα και η αγάπη είναι καρποί της παρουσίας του Θεού.

Αντίθετα, η μόνιμη οργή, η πικρία και η αλαζονεία φανερώνουν μια καρδιά που χρειάζεται θεραπεία.

10. Συμπεράσματα

Η περικοπή προς Ρωμ. 6:18-23 παρουσιάζει το μεγάλο μυστήριο της χριστιανικής ελευθερίας. Ο Απόστολος Παύλος δεν προσφέρει μια απλή ηθική διδασκαλία αλλά μια ολοκληρωμένη ανθρωπολογία: ο άνθρωπος πάντοτε κατευθύνεται προς κάποιο κέντρο ζωής.

Η αμαρτία υπόσχεται αυτονομία αλλά οδηγεί σε δουλεία. Η Θεία Χάρη ζητά εμπιστοσύνη αλλά οδηγεί στην πραγματική ελευθερία.

Η πατερική παράδοση συμφωνεί ότι η σωτηρία δεν είναι εξωτερική αλλαγή συμπεριφοράς, αλλά θεραπεία ολόκληρου του ανθρώπου. Ο Χριστός δεν έρχεται απλώς να διορθώσει ορισμένα λάθη μας· έρχεται να ανακαινίσει την ύπαρξή μας.

Ο λόγος του Αποστόλου παραμένει επίκαιρος:

Ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται όταν αποκτήσει όλα όσα επιθυμεί.

Ολοκληρώνεται όταν ανακαλύψει Εκείνον για τον οποίο δημιουργήθηκε.

Ευχές προς τους αναγνώστες

Είθε ο Κύριος Ιησούς Χριστός να χαρίζει σε όλους μας την αληθινή ελευθερία της καρδιάς.

Να φωτίζει τον νου μας ώστε να διακρίνουμε τον δρόμο της αρετής και της αγάπης.

Να ενισχύει κάθε αγώνα μας για μετάνοια, ειρήνη και πνευματική προκοπή.

Να ευλογεί τις οικογένειές μας και να γεμίζει τη ζωή μας με την παρουσία της χάριτός Του.

Και να μας αξιώσει όλους να γίνουμε μέτοχοι της αιώνιας ζωής κοντά Του.

Βιβλιογραφία  

Πρωτογενείς πατερικές πηγές

Basil of Caesarea. (1857). Regulae fusius tractatae. In J. P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Vol. 31, cols. 889–1052). Paris: Garnier.

Cyril of Alexandria. (1864). Glaphyrorum in Genesim libri XIII. In J. P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Vol. 69, cols. 9–678). Paris: Garnier.

John Chrysostom. (1862). Homiliae in Epistolam ad Romanos. In J. P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Vol. 60, cols. 391–682). Paris: Garnier.

Maximus the Confessor. (1865). Quaestiones ad Thalassium. In J. P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Vol. 90, cols. 244–785). Paris: Garnier.

Theodoret of Cyrus. (1864). Interpretatio Epistolae ad Romanos. In J. P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Vol. 82, cols. 43–232). Paris: Garnier.

Theophylact of Ohrid. (1864). Enarratio in Epistolam ad Romanos. In J. P. Migne (Ed.), Patrologia Graeca (Vol. 124, cols. 505–612). Paris: Garnier.

Σύγχρονη βιβλική και θεολογική βιβλιογραφία

Cranfield, C. E. B. (1975). A Critical and Exegetical Commentary on the Epistle to the Romans. Edinburgh: T&T Clark.

Dunn, J. D. G. (1988). Romans 1–8. Dallas: Word Books.

Fitzmyer, J. A. (1993). Romans: A New Translation with Introduction and Commentary. New York: Doubleday.

Jewett, R. (2007). Romans: A Commentary. Minneapolis: Fortress Press.

Moo, D. J. (2018). The Letter to the Romans (2nd ed.). Grand Rapids, MI: Eerdmans.

Schreiner, T. R. (2018). Romans. Grand Rapids, MI: Baker Academic.

-Λόγος Θείου Φωτός