Το Θείον Φως κατά τον Άγιο Πορφύριο

 

 

Εισαγωγή

Η εμπειρία του Θείου Φωτός αποτελεί έναν από τους βαθύτερους πυρήνες της Ορθόδοξης πνευματικής ζωής. Από την Παλαιά Διαθήκη μέχρι την Αποστολική και Πατερική παράδοση, το φως δεν αποτελεί απλώς ένα ποιητικό σύμβολο, αλλά την αποκάλυψη της παρουσίας του Θεού και της ενέργειας της Θείας Χάριτος μέσα στην ανθρώπινη ύπαρξη. Ο Θεός αποκαλύπτεται ως «φῶς» και καλεί τον άνθρωπο να μεταμορφωθεί, να εξέλθει από τη σκιά της πτώσεως και να εισέλθει στην κοινωνία της αγάπης Του.

Η διδασκαλία του Αγίου Πορφυρίου του Καυσοκαλυβίτη κινείται ακριβώς σε αυτή την πατερική γραμμή. Ο Άγιος δεν παρουσίασε τη χριστιανική ζωή ως μια αγχώδη προσπάθεια αυτοβελτιώσεως ή ως έναν αδιάκοπο αγώνα εναντίον των αδυναμιών μας, αλλά ως μια πορεία γεμάτη φως, αγάπη και ζωντανή σχέση με τον Χριστό. Για εκείνον, η ψυχή του ανθρώπου δεν θεραπεύεται όταν παραμένει διαρκώς στραμμένη στο σκοτάδι των παθών της, αλλά όταν ανοίγεται στο φως του Χριστού.

Ο Άγιος Πορφύριος τόνιζε ότι η μεγαλύτερη πνευματική αλλαγή δεν έρχεται όταν ο άνθρωπος λέει συνεχώς «να διορθώσω τα ελαττώματά μου», αλλά όταν αρχίζει να αγαπά τον Χριστό. Όταν η καρδιά γεμίσει από το Θείο Φως, τα πάθη χάνουν σταδιακά τη δύναμή τους. Όπως όταν ανοίξει ένα παράθυρο και εισέλθει ο ήλιος σε ένα σκοτεινό δωμάτιο, δεν χρειάζεται να πολεμήσουμε το σκοτάδι· απλώς εξαφανίζεται.

Η προσέγγιση αυτή αποτελεί μια πραγματική επανάσταση στην ποιμαντική σκέψη, διότι μεταφέρει τον άνθρωπο από τον φόβο στην αγάπη, από την ενοχή στη μετάνοια και από την απελπισία στην ελπίδα.

1. Η βιβλική θεμελίωση του Θείου Φωτός

Η Αγία Γραφή παρουσιάζει το φως ως σημείο της θείας παρουσίας. Στην Παλαιά Διαθήκη ο Μωυσής συναντά τον Θεό στο όρος Σινά μέσα στη δόξα Του, ενώ οι Προφήτες αναφέρονται στον Κύριο ως εκείνον που φωτίζει τον λαό Του.

Στην Καινή Διαθήκη η αποκάλυψη ολοκληρώνεται στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού:

«Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου· ὁ ἀκολουθῶν ἐμοὶ οὐ μὴ περιπατήσει ἐν τῇ σκοτίᾳ, ἀλλ’ ἕξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς» (Ιω. 8,12).

Ο Χριστός δεν προσφέρει απλώς μια ηθική διδασκαλία, αλλά τον ίδιο τον εαυτό Του ως πηγή ζωής. Το φως Του δεν περιορίζεται στη γνώση, αλλά εισέρχεται στην καρδιά και θεραπεύει τον άνθρωπο ολόκληρο.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, αναπτύσσοντας τη θεολογία της θεώσεως, υπογραμμίζει ότι ο άνθρωπος μπορεί να γίνει κοινωνός των ακτίστων ενεργειών του Θεού και να γνωρίσει το Θείο Φως όχι ως δημιούργημα, αλλά ως εμπειρία της παρουσίας Του (Γρηγόριος Παλαμάς, 1983).

Στην ποιμαντική του Αγίου Πορφυρίου αυτή η αλήθεια γίνεται απλή και κατανοητή: ο άνθρωπος δεν αλλάζει επειδή απλώς προσπαθεί περισσότερο, αλλά επειδή αφήνει τον Χριστό να κατοικήσει μέσα του.

Σύγχρονο παράδειγμα:

Ένας νέος εργάζεται σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχεί ο ανταγωνισμός, η ειρωνεία και η πίεση. Με τον καιρό αρχίζει να γίνεται και ο ίδιος σκληρός, νευρικός και καχύποπτος. Αν προσπαθήσει μόνο να «μην είναι κακός», σύντομα θα κουραστεί. Η λογική του Αγίου Πορφυρίου θα ήταν διαφορετική: να γεμίσει την καρδιά του με κάτι ανώτερο. Να ξεκινά τη μέρα του με λίγη προσευχή, να θυμάται τον Χριστό μέσα στις δυσκολίες και να επιλέγει την πραότητα αντί της σκληρότητας. Το φως δεν νικά το σκοτάδι με σύγκρουση, αλλά με παρουσία.

2. Η θεραπευτική δύναμη του φωτός στην ποιμαντική του Αγίου Πορφυρίου

Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της διδασκαλίας του Αγίου Πορφυρίου είναι ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να εγκλωβίζεται στη συνεχή παρατήρηση των αδυναμιών του. Η υπερβολική ενασχόληση με τον εαυτό μας μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο φόβου, ενοχής και απογοητεύσεως.

Ο Άγιος γνώριζε βαθιά την ανθρώπινη ψυχολογία. Καταλάβαινε ότι όταν ο άνθρωπος λέει συνεχώς «δεν πρέπει να θυμώνω», «δεν πρέπει να φοβάμαι», «δεν πρέπει να κάνω λάθη», συχνά παραμένει δεμένος με αυτό ακριβώς που θέλει να ξεπεράσει.

Η λύση δεν βρίσκεται στην εμμονική καταδίωξη του σκοταδιού, αλλά στην αναζήτηση του φωτός.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επισημαίνει ότι η πνευματική ζωή δεν είναι μόνο απομάκρυνση από το κακό, αλλά ενεργός καλλιέργεια του αγαθού:

«Οὐ γὰρ μόνον τὸ κακὸν ἀποστῆναι δεῖ, ἀλλὰ καὶ τὸ ἀγαθὸν ἐργάσασθαι» (Ιωάννης Χρυσόστομος, PG 60).

Η ψυχή χρειάζεται να γεμίσει. Δεν αρκεί να αφαιρέσουμε κάτι αρνητικό· χρειάζεται να προσφέρουμε κάτι ανώτερο.

Σύγχρονο παράδειγμα:

Μια μητέρα αισθάνεται ότι συχνά χάνει την υπομονή της με τα παιδιά της. Κάθε βράδυ κατηγορεί τον εαυτό της: «Πάλι φώναξα, πάλι απέτυχα». Όσο περισσότερο όμως βασανίζει τον εαυτό της, τόσο αυξάνεται η εσωτερική πίεση.

Η συμβουλή του Αγίου Πορφυρίου θα ήταν: «Μην κοιτάς συνέχεια το λάθος σου. Κοίτα τον Χριστό». Αντί να ξεκινήσει τη μέρα της με την υπόσχεση «σήμερα δεν θα θυμώσω», μπορεί να προσευχηθεί: «Χριστέ μου, δώσε μου τη δική Σου αγάπη για τα παιδιά μου». Η Χάρη του Θεού γίνεται τότε η δύναμη της αλλαγής.

3. Ο θείος έρωτας ως δρόμος προς το Θείον Φως

Κεντρική θέση στη διδασκαλία του Αγίου Πορφυρίου κατέχει ο θείος έρωτας. Για τον Άγιο, ο Χριστιανισμός δεν είναι μια εξωτερική τήρηση κανόνων, αλλά μια σχέση καρδιάς με τον Θεό.

Ο άνθρωπος που αγαπά τον Χριστό δεν κινείται μόνο από φόβο απέναντι στην αμαρτία, αλλά από έλξη προς το πρόσωπο του Θεού. Η αγάπη αυτή μεταμορφώνει ολόκληρη την ύπαρξη.

Ο Άγιος μιλούσε για «θεία τρέλα» και «θεία μέθη», θέλοντας να περιγράψει την κατάσταση εκείνου που έχει πλημμυρίσει από την αγάπη του Χριστού. Δεν πρόκειται για συναισθηματική υπερβολή, αλλά για μια εμπειρία βαθιάς χαράς και ελευθερίας.

Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής αναφέρει ότι ο Θεός, επειδή είναι αγάπη, προσφέρεται σε εκείνους που Τον αγαπούν (Μάξιμος Ομολογητής, PG 90).

Σύγχρονο παράδειγμα:

Ένας ηλικιωμένος άνθρωπος ζει μόνος μετά την απώλεια αγαπημένων προσώπων. Η μοναξιά μπορεί να γίνει πηγή πικρίας: «Κανείς δεν με χρειάζεται πλέον». Όμως η εμπειρία του θείου έρωτα αλλάζει την εικόνα. Ο άνθρωπος αυτός μπορεί να ανακαλύψει ότι δεν είναι ποτέ μόνος, γιατί ο Χριστός γίνεται η καθημερινή του συντροφιά. Το σπίτι του μετατρέπεται σε χώρο προσευχής και η σιωπή σε συνάντηση με τον Θεό.

4. Η προσευχή ως είσοδος στο Θείο Φως

Για τον Άγιο Πορφύριο η προσευχή δεν ήταν μια υποχρέωση ή μια προσπάθεια του ανθρώπου να πείσει τον Θεό να ενεργήσει. Ήταν μια σχέση αγάπης, μια κίνηση της καρδιάς προς το πρόσωπο του Χριστού. Η προσευχή αποτελεί το άνοιγμα της υπάρξεως στη Θεία Χάρη και τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος δέχεται το φως του Θεού.

Ο Άγιος αγαπούσε ιδιαίτερα την ευχή:

«Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με».

Δεν την πρότεινε ως μια μηχανική επανάληψη λέξεων, αλλά ως έκφραση αγάπης και εμπιστοσύνης. Συμβούλευε ο άνθρωπος να προσεύχεται με απλότητα, όπως το παιδί απευθύνεται στον πατέρα του. Δεν χρειάζεται ένταση, άγχος ή προσπάθεια να διώξει με τη δύναμή του τις σκέψεις. Χρειάζεται να στρέψει ήρεμα τον νου του στον Χριστό.

Η διδασκαλία αυτή βρίσκεται μέσα στην παράδοση των ησυχαστών Πατέρων, οι οποίοι τόνισαν ότι ο σκοπός της νοεράς προσευχής είναι η επιστροφή του νου στην καρδιά και η κοινωνία με τη Θεία Χάρη (Καλλιστος & Ιγνάτιος Ξανθόπουλοι, 1894).

Η προσευχή, λοιπόν, δεν είναι φυγή από την πραγματικότητα, αλλά ένας νέος τρόπος να αντιμετωπίζουμε την πραγματικότητα. Ο άνθρωπος που προσεύχεται δεν παύει να έχει προβλήματα, αλλά δεν αφήνει τα προβλήματα να γίνουν το κέντρο της ζωής του.

Σύγχρονο παράδειγμα:

Ένας εργαζόμενος περιμένει μια σημαντική απάντηση για μια επαγγελματική υπόθεση. Η αγωνία τον κατακλύζει. Κοιτάζει συνεχώς το κινητό του, σκέφτεται όλα τα πιθανά αρνητικά σενάρια και χάνει την ειρήνη του.

Η τακτική του Αγίου Πορφυρίου θα ήταν να μεταφέρει τον λογισμό από τον φόβο στην εμπιστοσύνη:

«Χριστέ μου, ας γίνει το θέλημά Σου. Φώτισε εμένα και όλους τους ανθρώπους που εμπλέκονται».

Η κατάσταση μπορεί να παραμείνει ίδια εξωτερικά, αλλά η ψυχή δεν παραμένει ίδια. Το άγχος μετατρέπεται σε προσευχή και η αγωνία σε εμπιστοσύνη.

5. Το Θείο Φως μέσα στην ασθένεια και τον πόνο

Ένα από τα πιο συγκινητικά στοιχεία της ζωής του Αγίου Πορφυρίου είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπισε τον σωματικό πόνο. Ο ίδιος γνώρισε πολλές ασθένειες και δοκιμασίες, όμως δεν επέτρεψε στην ασθένεια να σκοτεινιάσει την ψυχή του.

Για τον Άγιο, ο πόνος δεν ήταν πάντοτε απλώς ένα εμπόδιο. Μπορούσε να γίνει ένας μυστικός δρόμος συναντήσεως με τον Θεό. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος πρέπει να αρνείται την ιατρική βοήθεια ή να θεωρεί την ασθένεια κάτι ευχάριστο. Ο ίδιος σεβόταν την επιστήμη και τους γιατρούς. Σημαίνει ότι ακόμη και μέσα στη δοκιμασία μπορεί να παραμείνει η καρδιά στραμμένη προς τον Θεό.

Η στάση αυτή συνδέεται με τον Αποστολικό λόγο:

«Ἡ δύναμίς μου ἐν ἀσθενείᾳ τελειοῦται» (Β΄ Κορ. 12,9).

Ο άνθρωπος δεν γίνεται δυνατός επειδή δεν έχει αδυναμίες, αλλά επειδή μέσα στις αδυναμίες του συναντά τη δύναμη του Θεού.

Σύγχρονο παράδειγμα:

Ένας άνθρωπος πληροφορείται ότι πρέπει να αντιμετωπίσει μια σοβαρή ασθένεια. Η πρώτη αντίδραση είναι ο φόβος:

«Γιατί συνέβη αυτό σε μένα; Τι θα γίνει από εδώ και πέρα;»

Ο Άγιος Πορφύριος δεν αρνιόταν τον πόνο αυτού του ανθρώπου. Τον καλούσε όμως να προσθέσει μέσα στον φόβο του μια νέα διάσταση:

«Πήγαινε στον γιατρό σου, ακολούθησε τη θεραπεία σου, αλλά μην αφήσεις την ψυχή σου χωρίς Θεό».

Η προσευχή:

«Χριστέ μου, κράτησέ με κοντά Σου»

μπορεί να γίνει μεγαλύτερη δύναμη από την αγωνία για το αύριο.

6. Το Θείον Φως στις ανθρώπινες σχέσεις

Ο Άγιος Πορφύριος είχε ιδιαίτερη ευαισθησία για τις ανθρώπινες σχέσεις. Πίστευε ότι η αγάπη είναι η μεγαλύτερη παιδαγωγική δύναμη. Ο άνθρωπος δεν αλλάζει βαθιά επειδή κάποιος τον πίεσε ή τον φόβισε, αλλά επειδή συνάντησε αγάπη.

Η οικογένεια, η κοινωνία και η Εκκλησία μπορούν να γίνουν χώροι φωτός όταν ο άνθρωπος μάθει να βλέπει τον άλλον όχι ως πρόβλημα, αλλά ως εικόνα του Θεού.

Ο Άγιος Ισαάκ ο Σύρος γράφει για την ευσπλαχνία της καρδιάς που αγκαλιάζει όλη την κτίση (Ισαάκ ο Σύρος, 1895). Αυτή η ευσπλαχνία αποτελεί καρπό του Θείου Φωτός.

Παράδειγμα:

Ένας πατέρας βλέπει το παιδί του να απομακρύνεται. Το παιδί περνά πολλές ώρες στο διαδίκτυο, δεν συζητά και φαίνεται κλειστό.

Η εύκολη αντίδραση είναι η επίπληξη:

«Πάλι μπροστά στην οθόνη είσαι; Δεν ενδιαφέρεσαι για τίποτα».

Η οδός του φωτός είναι διαφορετική:

«Θέλω να σε ακούσω. Θέλω να καταλάβω τι συμβαίνει μέσα σου».

Πρώτα δημιουργείται συναισθηματική σχέση-σύνδεση και μετά έρχεται η διόρθωση. Πρώτα το παιδί αισθάνεται αγάπη και μετά μπορεί να δεχθεί συμβουλή.

7. Το Θείο Φως στην ψηφιακή εποχή

Ο άνθρωπος της εποχής μας ζει μέσα σε έναν κόσμο συνεχούς πληροφορίας. Οι οθόνες, οι ειδήσεις, οι κοινωνικές συγκρίσεις και η αδιάκοπη ταχύτητα δημιουργούν πολλές φορές μια εσωτερική διάσπαση.

Ο Άγιος Πορφύριος, αν και έζησε πριν από την πλήρη ανάπτυξη της ψηφιακής εποχής, έδωσε αρχές που παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρες: ο νους χρειάζεται τροφή. Αν δεν γεμίσει από το φως του Θεού, θα γεμίσει από φόβους, αγωνίες και περιττές πληροφορίες.

Ο άνθρωπος σήμερα μπορεί να γνωρίζει τι συμβαίνει σε ολόκληρο τον κόσμο, αλλά να αγνοεί τι συμβαίνει μέσα στην ίδια του την καρδιά.

Η πνευματική ζωή δεν απαιτεί απαραίτητα να εγκαταλείψουμε την τεχνολογία, αλλά να μην επιτρέψουμε στην τεχνολογία να καταλάβει τον χώρο της ψυχής μας.

 Παράδειγμα:

Ένας άνθρωπος ξυπνά το πρωί και πριν ακόμη σηκωθεί από το κρεβάτι ανοίγει το κινητό του. Μέσα σε λίγα λεπτά έχει δεχθεί δεκάδες πληροφορίες, πολλές από τις οποίες προκαλούν φόβο ή θυμό.

Μια μικρή αλλαγή μπορεί να γίνει αρχή φωτός:

Πριν ανοίξει την οθόνη, να πει μια σύντομη προσευχή:

«Κύριε, φώτισέ με σήμερα».

Να διαβάσει λίγους στίχους από το Ευαγγέλιο ή έναν Ψαλμό. Να δώσει πρώτα χώρο στον Θεό και μετά στον κόσμο.

Έτσι η ημέρα δεν αρχίζει από την ταραχή, αλλά από την ειρήνη.

Συμπέρασμα

Το Θείο Φως κατά τον Άγιο Πορφύριο δεν είναι μια θεωρητική έννοια ούτε μια μακρινή πνευματική κατάσταση που αφορά μόνο λίγους εκλεκτούς. Είναι η πρόσκληση του Θεού προς κάθε άνθρωπο να αφήσει τη Χάρη Του να εισέλθει στην καθημερινή ζωή.

Ο Άγιος μας διδάσκει ότι η μεγαλύτερη αλλαγή δεν έρχεται όταν πολεμούμε με απελπισία το σκοτάδι, αλλά όταν αγαπούμε τόσο πολύ το φως ώστε το σκοτάδι δεν έχει πλέον χώρο μέσα μας.

Ο Χριστός είναι το φως που θεραπεύει τον νου, ειρηνεύει την καρδιά, μεταμορφώνει τις σχέσεις και δίνει νόημα ακόμη και στις δυσκολίες.

Η ζωή του Αγίου Πορφυρίου αποτελεί μαρτυρία ότι ο άνθρωπος μπορεί να γίνει φορέας Θείου Φωτός μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο σύγχυση. Όχι επειδή έγινε τέλειος με ανθρώπινες δυνάμεις, αλλά επειδή άφησε τον Χριστό να κατοικήσει μέσα του.

Ευχές  

Ευχόμαστε όλοι μας να ανοίξουμε την καρδιά μας στο άκτιστο φως του Χριστού.

Να φωτίζεται ο νους μας με την ειρήνη του Αγίου Πνεύματος.

Να αποκτήσουμε καθαρή καρδιά και λόγο γεμάτο αγάπη.

Να αντιμετωπίζουμε τις δοκιμασίες με πίστη και ελπίδα.

Να βλέπουμε κάθε άνθρωπο ως εικόνα του Θεού.

Να γεμίζει η οικογένειά μας με ειρήνη, κατανόηση και προσευχή.

Να βρίσκουμε μέσα στη σιωπή τη φωνή του Θεού.

Να μετατρέπουμε τις αδυναμίες μας σε αφορμές για Χάρη.

Να ζούμε με τον θείο έρωτα που μεταμορφώνει την ψυχή.

Να αξιωθούμε όλοι να πορευόμαστε πάντοτε μέσα στο αιώνιο Φως του Χριστού.

Βιβλιογραφία  

Γρηγόριος Παλαμάς. (1983). Υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων. Θεσσαλονίκη: Πατερικές Εκδόσεις.

Ισαάκ ο Σύρος. (1895). Ασκητικοί λόγοι. Αθήνα.

Ιωάννης Χρυσόστομος. (1862). Patrologia Graeca, Τόμος 60. Παρίσι: Migne.

Καλλιστος Καταφυγιώτης & Ιγνάτιος Ξανθόπουλοι. (1894). Φιλοκαλία των Ιερών Νηπτικών. Αθήνα.

Μάξιμος ο Ομολογητής. (1865). Patrologia Graeca, Τόμος 90. Παρίσι: Migne.

Πορφύριος Καυσοκαλυβίτης. (2003). Βίος και λόγοι. Αθήνα: Ιερά Μονή Χρυσοπηγής.

-Λόγος Θείου Φωτός