Εισαγωγή: Από την ειρήνη του Χριστού στην αγάπη του πλησίον
Η Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026, Κυριακή Η΄ Λουκά, μας προσφέρει δύο σπουδαίες βιβλικές περικοπές, οι οποίες, αν και προέρχονται από διαφορετικά βιβλία της Καινής Διαθήκης, συναντώνται σε ένα κοινό και βαθύ θεολογικό μήνυμα: ο Χριστός μάς συμφιλιώνει με τον Θεό και μεταξύ μας, ενώ η αληθινή πίστη αποδεικνύεται μέσα από την έμπρακτη αγάπη προς τον συνάνθρωπο.
Το αποστολικό ανάγνωσμα προέρχεται από την προς Εφεσίους Επιστολή του Αποστόλου Παύλου (Εφ. 2, 14-22) και παρουσιάζει τον Χριστό ως την ειρήνη μας, Εκείνον που γκρεμίζει τα τείχη της έχθρας και δημιουργεί έναν καινούργιο άνθρωπο.
Το ευαγγελικό ανάγνωσμα προέρχεται από το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο (Λουκ. 10, 25-37) και μας μεταφέρει την παραβολή του Καλού Σαμαρείτη. Μέσα από αυτήν ο Κύριος μάς διδάσκει ότι πλησίον μας δεν είναι μόνο εκείνος που ανήκει στον στενό οικογενειακό, κοινωνικό ή θρησκευτικό μας κύκλο, αλλά κάθε άνθρωπος που βρίσκεται σε ανάγκη.
Οι δύο περικοπές συνθέτουν ένα ενιαίο πνευματικό μήνυμα: δεν μπορούμε να ζούμε την ειρήνη του Χριστού χωρίς να γινόμαστε άνθρωποι αγάπης, συγχώρησης, συμπόνιας και προσφοράς.
1. Το αποστολικό ανάγνωσμα
Προς Εφεσίους Επιστολή, κεφάλαιο 2, στίχοι 14-22
Α. Το αρχαίο εκκλησιαστικό κείμενο
Ἀδελφοί, Χριστός ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, ὁ ποιήσας τὰ ἀμφότερα ἓν καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσας, τὴν ἔχθραν, ἐν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ τὸν νόμον τῶν ἐντολῶν ἐν δόγμασι καταργήσας, ἵνα τοὺς δύο κτίσῃ ἐν ἑαυτῷ εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον ποιῶν εἰρήνην,
καὶ ἀποκαταλλάξῃ τοὺς ἀμφοτέρους ἐν ἑνὶ σώματι τῷ Θεῷ διὰ τοῦ σταυροῦ, ἀποκτείνας τὴν ἔχθραν ἐν αὐτῷ· καὶ ἐλθὼν εὐηγγελίσατο εἰρήνην ὑμῖν τοῖς μακρὰν καὶ τοῖς ἐγγύς, ὅτι δι’ αὐτοῦ ἔχομεν τὴν προσαγωγὴν οἱ ἀμφότεροι ἐν ἑνὶ Πνεύματι πρὸς τὸν Πατέρα.
Ἄρα οὖν οὐκέτι ἐστὲ ξένοι καὶ πάροικοι, ἀλλὰ συμπολῖται τῶν ἁγίων καὶ οἰκεῖοι τοῦ Θεοῦ, ἐποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐν ᾧ πᾶσα ἡ οἰκοδομὴ συναρμολογουμένη αὔξει εἰς ναὸν ἅγιον ἐν Κυρίῳ· ἐν ᾧ καὶ ὑμεῖς συνοικοδομεῖσθε εἰς κατοικητήριον τοῦ Θεοῦ ἐν Πνεύματι.
Β. Νεοελληνική μετάφραση
Αδελφοί, ο Χριστός είναι η ειρήνη όλων μας. Αυτός ένωσε τους δύο λαούς σε έναν και γκρέμισε το μεσότοιχο που τους χώριζε, δηλαδή την έχθρα. Με τη θυσία του σώματός Του κατήργησε τον νόμο των εντολών που λειτουργούσε ως διαχωριστικό πλαίσιο, για να δημιουργήσει μέσα στον εαυτό Του έναν καινούργιο άνθρωπο, φέρνοντας την ειρήνη.
Και συμφιλίωσε και τους δύο με τον Θεό, ενώνοντάς τους σε ένα σώμα μέσω του Σταυρού Του, εξαλείφοντας με τη θυσία Του την έχθρα. Ήρθε και κήρυξε το χαρμόσυνο μήνυμα της ειρήνης σε εσάς που ήσασταν μακριά από τον Θεό και σε εκείνους που βρίσκονταν κοντά Του. Διότι μέσω Αυτού έχουμε όλοι πρόσβαση στον Πατέρα, με τη δύναμη του ενός Αγίου Πνεύματος.
Επομένως, δεν είστε πλέον ξένοι και προσωρινοί κάτοικοι, αλλά συμπολίτες των αγίων και μέλη της οικογένειας του Θεού. Έχετε οικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των Αποστόλων και των Προφητών, με ακρογωνιαίο λίθο τον ίδιο τον Ιησού Χριστό. Πάνω σε Αυτόν ολόκληρο το οικοδόμημα συνδέεται αρμονικά και αναπτύσσεται, ώστε να γίνει ένας άγιος ναός αφιερωμένος στον Κύριο. Και μέσα σε Αυτόν οικοδομείστε και εσείς μαζί με τους υπόλοιπους πιστούς, για να αποτελέσετε κατοικητήριο του Θεού διά του Αγίου Πνεύματος.
Γ. Βιβλική και πατερική ερμηνευτική προσέγγιση
1. «Χριστός ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν»: Ο Χριστός ως πηγή της πραγματικής ειρήνης
Ο Απόστολος Παύλος δεν γράφει απλώς ότι ο Χριστός προσφέρει ειρήνη. Διακηρύσσει κάτι πολύ βαθύτερο: ο ίδιος ο Χριστός είναι η ειρήνη μας.
Η ειρήνη, επομένως, δεν αποτελεί απλώς μια εξωτερική κατάσταση, την απουσία πολεμικών συγκρούσεων ή την προσωρινή διακοπή μιας αντιπαράθεσης. Είναι πρωτίστως καρπός της κοινωνίας μας με τον Θεό και της μεταμόρφωσης της καρδιάς μας.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας την περικοπή στην πέμπτη ομιλία του στην προς Εφεσίους Επιστολή, επισημαίνει ότι ο Χριστός δεν ένωσε απλώς δύο διαφορετικές ομάδες ανθρώπων, αλλά τις οδήγησε σε μια νέα πραγματικότητα, σε μια νέα ενότητα εν Αυτώ.
Εδώ συναντούμε μία από τις σημαντικότερες διαστάσεις της χριστιανικής ανθρωπολογίας: η ενότητα δεν σημαίνει ότι εξαφανίζονται οι ιδιαιτερότητες των ανθρώπων, αλλά ότι υπερβαίνονται οι εχθρότητες, οι προκαταλήψεις και οι διακρίσεις που εμποδίζουν την αγάπη.
Σήμερα, μέσα σε μια κοινωνία όπου συχνά κυριαρχούν η πόλωση, ο φανατισμός, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και η επιθετικότητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, καλούμαστε να αναρωτηθούμε:
Μπορούμε να διαφωνούμε χωρίς να μισούμε;
Μπορούμε να υπερασπιζόμαστε τις απόψεις μας χωρίς να προσβάλλουμε την αξιοπρέπεια των άλλων;
Μπορούμε να συγχωρούμε χωρίς να θεωρούμε τη συγχώρηση αδυναμία;
Η ειρήνη του Χριστού αρχίζει όταν σταματούμε να αντιμετωπίζουμε τον διαφορετικό άνθρωπο ως εχθρό.
Πνευματικός μαργαρίτης: Δεν είναι χριστιανική νίκη να κατατροπώνουμε τον συνάνθρωπό μας, αλλά να νικάμε μέσα μας το μίσος που μας απομακρύνει από εκείνον.
2. «Τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσας»: Η κατεδάφιση των τειχών
Το μεσότοιχο αποτελεί μια ιδιαίτερα δυνατή εικόνα. Δηλώνει τον διαχωρισμό, την αποξένωση και την αδυναμία επικοινωνίας.
Στο ιστορικό πλαίσιο της επιστολής, ο Παύλος αναφέρεται στη συμφιλίωση Ιουδαίων και εθνικών, οι οποίοι, παρά τις θρησκευτικές και πολιτισμικές τους διαφορές, καλούνται να αποτελέσουν ένα σώμα μέσα στον Χριστό.
Ο Χριστός, με τον Σταυρό Του, καταργεί την έχθρα και ανοίγει τον δρόμο της συμφιλίωσης.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επιμένει ότι η έχθρα δεν πρέπει να αναγεννάται μέσα στη ζωή των χριστιανών. Ο Χριστός την κατήργησε με τη θυσία Του· εμείς δεν πρέπει να την επαναφέρουμε με την εμπάθεια, την υπερηφάνεια και την κακία μας.
Ας μεταφέρουμε αυτό το μήνυμα στην καθημερινότητά μας.
Πόσα τείχη υψώνουμε στις οικογένειές μας εξαιτίας του εγωισμού; Πόσες φιλίες διαλύονται από μια παρεξήγηση που δεν θελήσαμε να συζητήσουμε; Πόσες φορές αποφεύγουμε έναν άνθρωπο επειδή διαφωνούμε μαζί του;
Κάποτε, ένα απλό τηλεφώνημα, μια ειλικρινής συγγνώμη ή μια πράξη συμφιλίωσης μπορεί να γίνει η αρχή της κατεδάφισης ενός ολόκληρου τείχους.
Πνευματικός μαργαρίτης: Εκεί όπου εμείς υψώνουμε τείχη, ο Χριστός μάς καλεί να οικοδομούμε γέφυρες.
3. «Εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον»: Η αναγέννηση της ανθρώπινης ύπαρξης
Η φράση αυτή αποκαλύπτει τον ανακαινιστικό χαρακτήρα της χριστιανικής ζωής.
Ο Χριστός δεν ήρθε απλώς για να διορθώσει ορισμένες συμπεριφορές μας. Ήρθε για να ανακαινίσει ολόκληρη την ύπαρξή μας.
Ο καινούργιος άνθρωπος είναι εκείνος που μαθαίνει να αγαπά διαφορετικά, να σκέπτεται διαφορετικά, να συγχωρεί και να αντιμετωπίζει τον άλλον όχι ως αντίπαλο αλλά ως αδελφό.
Η πνευματική αναγέννηση δεν πραγματοποιείται με μια στιγμιαία συναισθηματική έξαρση. Αποτελεί καθημερινή πορεία μετανοίας, προσευχής και αγώνα.
Στη σύγχρονη ζωή μπορούμε να τη διακρίνουμε σε μικρές, αλλά ουσιαστικές αλλαγές: όταν σταματούμε να κουτσομπολεύουμε, όταν δεν ανταποδίδουμε την προσβολή, όταν παραδεχόμαστε το λάθος μας, όταν προσφέρουμε βοήθεια χωρίς να περιμένουμε ανταλλάγματα.
Πνευματικός μαργαρίτης: Η χριστιανική ανανέωση δεν αρχίζει όταν αλλάξουν όλοι οι άλλοι, αλλά όταν επιτρέψουμε στον Χριστό να αλλάξει πρώτα τη δική μας καρδιά.
4. «Οὐκέτι ἐστὲ ξένοι καὶ πάροικοι»: Η Εκκλησία ως οικογένεια
Ο Απόστολος Παύλος χρησιμοποιεί μια ιδιαίτερα τρυφερή εικόνα: οι άνθρωποι δεν είναι πλέον ξένοι και προσωρινοί κάτοικοι, αλλά οικείοι του Θεού.
Η Εκκλησία δεν είναι απλώς ένας χώρος λατρείας ούτε ένας οργανισμός που περιορίζεται στην τέλεση θρησκευτικών καθηκόντων. Είναι κοινότητα προσώπων που καλούνται να ζουν την εν Χριστώ αγάπη.
Όταν κάποιος εισέρχεται στον ναό μας, δεν πρέπει να αισθάνεται ανεπιθύμητος. Όταν ένας άνθρωπος πονά, δεν πρέπει να βρίσκει απέναντί του αδιαφορία. Όταν κάποιος επιστρέφει ύστερα από χρόνια απομάκρυνσης, δεν πρέπει να συναντά την καταδίκη, αλλά την πατρική αγκαλιά.
Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναρωτηθούμε εάν οι ενοριακές μας κοινότητες αποτελούν πραγματικούς τόπους αποδοχής, παρηγοριάς και αδελφοσύνης.
Πνευματικός μαργαρίτης: Η Εκκλησία γίνεται πραγματικά οικογένεια όταν κανένας άνθρωπος δεν αισθάνεται μόνος ανάμεσα στους αδελφούς του.
5. «Ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ»: Ο Χριστός ως θεμέλιο της ζωής μας
Ο ακρογωνιαίος λίθος είναι το στοιχείο που συνδέει και στηρίζει το οικοδόμημα.
Ο Απόστολος Παύλος παρουσιάζει τον Χριστό ως το σταθερό θεμέλιο της Εκκλησίας. Χωρίς Αυτόν, η πνευματική οικοδομή χάνει τη συνοχή της.
Αυτό ισχύει και για την προσωπική μας ζωή.
Μπορούμε να αποκτήσουμε υλικά αγαθά, επαγγελματική επιτυχία, κοινωνική αναγνώριση και επιστημονικές γνώσεις. Εάν, όμως, απουσιάζουν η αγάπη, η αλήθεια, η ταπείνωση και η σχέση μας με τον Θεό, η εσωτερική μας οικοδομή παραμένει εύθραυστη.
Ας οικοδομήσουμε, λοιπόν, τη ζωή μας πάνω στον Χριστό, ώστε να μπορούμε να αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες χωρίς να χάνουμε την ελπίδα μας.
2. Το ευαγγελικό ανάγνωσμα
Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, κεφάλαιο 10, στίχοι 25-37 – Η παραβολή του Καλού Σαμαρείτη
Α. Το αρχαίο εκκλησιαστικό κείμενο
Καὶ ἰδοὺ νομικός τις ἀνέστη ἐκπειράζων αὐτὸν καὶ λέγων· Διδάσκαλε, τί ποιήσας ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσω;
ὁ δὲ εἶπε πρὸς αὐτόν· Ἐν τῷ νόμῳ τί γέγραπται; πῶς ἀναγινώσκεις;
ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπεν· Ἀγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου, καὶ τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν.
εἶπε δὲ αὐτῷ· Ὀρθῶς ἀπεκρίθης· τοῦτο ποίει καὶ ζήσῃ.
ὁ δὲ θέλων δικαιῶσαι ἑαυτόν εἶπε πρὸς τὸν Ἰησοῦν· Καὶ τίς ἐστί μου πλησίον;
ὑπολαβὼν δὲ ὁ Ἰησοῦς εἶπεν· Ἄνθρωπός τις κατέβαινεν ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς Ἰεριχώ, καὶ λῃσταῖς περιέπεσεν· οἳ καὶ ἐκδύσαντες αὐτὸν καὶ πληγὰς ἐπιθέντες ἀπῆλθον ἀφέντες ἡμιθανῆ τυγχάνοντα.
κατὰ συγκυρίαν δὲ ἱερεύς τις κατέβαινεν ἐν τῇ ὁδῷ ἐκείνῃ, καὶ ἰδὼν αὐτὸν ἀντιπαρῆλθεν.
ὁμοίως δὲ καὶ Λευΐτης γενόμενος κατὰ τὸν τόπον, ἐλθὼν καὶ ἰδὼν ἀντιπαρῆλθε.
Σαμαρείτης δέ τις ὁδεύων ἦλθε κατ’ αὐτόν, καὶ ἰδὼν αὐτὸν ἐσπλαγχνίσθη,
καὶ προσελθὼν κατέδησε τὰ τραύματα αὐτοῦ ἐπιχέων ἔλαιον καὶ οἶνον, ἐπιβιβάσας δὲ αὐτὸν ἐπὶ τὸ ἴδιον κτῆνος ἤγαγεν αὐτὸν εἰς πανδοχεῖον καὶ ἐπεμελήθη αὐτοῦ·
καὶ ἐπὶ τὴν αὔριον ἐξελθών, ἐκβαλὼν δύο δηνάρια ἔδωκε τῷ πανδοχεῖ καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ἐπιμελήθητι αὐτοῦ, καὶ ὅ,τι ἂν προσδαπανήσῃς, ἐγὼ ἐν τῷ ἐπανέρχεσθαί με ἀποδώσω σοι.
τίς οὖν τούτων τῶν τριῶν πλησίον δοκεῖ σοι γεγονέναι τοῦ ἐμπεσόντος εἰς τοὺς λῃστάς;
ὁ δὲ εἶπεν· Ὁ ποιήσας τὸ ἔλεος μετ’ αὐτοῦ. εἶπεν οὖν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Πορεύου καὶ σὺ ποίει ὁμοίως.
Β. Νεοελληνική μετάφραση
Εκείνο τον καιρό, κάποιος νομικός σηκώθηκε για να δοκιμάσει τον Ιησού και Τον ρώτησε:
«Διδάσκαλε, τι πρέπει να κάνω για να κληρονομήσω την αιώνια ζωή;»
Ο Ιησούς τού απάντησε:
«Τι είναι γραμμένο στον νόμο; Πώς το διαβάζεις;»
Εκείνος απάντησε:
«Να αγαπάς τον Κύριο και Θεό σου με όλη την καρδιά σου, με όλη την ψυχή σου, με όλη τη δύναμή σου και με όλη τη διάνοιά σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου».
Ο Ιησούς τού είπε:
«Σωστά απάντησες. Αυτό να κάνεις και θα ζήσεις».
Εκείνος, όμως, θέλοντας να δικαιολογήσει τον εαυτό του, ρώτησε τον Ιησού:
«Και ποιος είναι ο πλησίον μου;»
Τότε ο Ιησούς πήρε τον λόγο και είπε:
«Κάποιος άνθρωπος κατέβαινε από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ και έπεσε στα χέρια ληστών. Εκείνοι τον λήστεψαν, τον γύμνωσαν, τον τραυμάτισαν και έφυγαν, αφήνοντάς τον μισοπεθαμένο.
Κατά σύμπτωση, ένας ιερέας κατέβαινε από εκείνον τον δρόμο. Όταν τον είδε, πέρασε από την απέναντι πλευρά και τον προσπέρασε.
Το ίδιο έκανε και ένας Λευίτης. Όταν έφτασε στο σημείο και τον είδε, πέρασε και αυτός από την απέναντι πλευρά.
Ένας Σαμαρείτης, όμως, που ταξίδευε, έφτασε κοντά του και, όταν τον είδε, τον σπλαχνίστηκε.
Πλησίασε, έδεσε τις πληγές του, ρίχνοντας επάνω τους λάδι και κρασί, τον ανέβασε στο δικό του ζώο, τον μετέφερε σε ένα πανδοχείο και τον περιποιήθηκε.
Την επόμενη ημέρα, καθώς έφευγε, έβγαλε δύο δηνάρια, τα έδωσε στον πανδοχέα και του είπε: Φρόντισέ τον και ό,τι επιπλέον ξοδέψεις, θα σου το πληρώσω όταν επιστρέψω.
Ποιος, λοιπόν, από τους τρεις νομίζεις ότι έγινε πλησίον εκείνου που έπεσε στα χέρια των ληστών;»
Εκείνος απάντησε:
«Αυτός που του έδειξε έλεος».
Τότε ο Ιησούς τού είπε:
«Πήγαινε και εσύ και κάνε το ίδιο».
Γ. Βιβλική και πατερική ερμηνευτική προσέγγιση
1. «Καὶ τίς ἐστί μου πλησίον;»: Το ερώτημα που αποκαλύπτει την καρδιά μας
Ο νομικός γνωρίζει την εντολή της αγάπης. Γνωρίζει ότι πρέπει να αγαπά τον Θεό και τον συνάνθρωπό του. Ωστόσο, επιθυμεί να προσδιορίσει τα όρια αυτής της υποχρέωσης.
Στην ουσία, ρωτά: Ποιον ακριβώς πρέπει να αγαπώ; Ποιος δικαιούται να θεωρείται πλησίον μου;
Ο Χριστός ανατρέπει εντελώς τη λογική του ερωτήματος. Δεν προσδιορίζει απλώς ποιοι άνθρωποι είναι πλησίον μας. Μας καλεί να γίνουμε εμείς πλησίον κάθε ανθρώπου.
Αυτή είναι η μεγάλη ανατροπή της παραβολής.
Δεν περιμένουμε να αποδειχθεί ο άλλος άξιος της αγάπης μας. Γινόμαστε εμείς άνθρωποι αγάπης, ανεξάρτητα από την καταγωγή, την κοινωνική θέση, τη θρησκευτική ταυτότητα ή τις προσωπικές διαφορές.
Ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, στο 68ο υπόμνημά του στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, παρατηρεί ότι ο νομικός δεν ρωτά με ειλικρινή διάθεση μαθητείας, αλλά επιθυμεί να δικαιώσει τον εαυτό του.
Η παρατήρηση αυτή μας αφορά όλους.
Πόσες φορές αναζητούμε επιχειρήματα για να δικαιολογήσουμε την αδιαφορία μας; Πόσες φορές λέμε ότι δεν βοηθήσαμε κάποιον επειδή δεν ήταν δική μας υπόθεση; Πόσες φορές θεωρούμε ότι η δυστυχία του άλλου δεν μας αφορά;
Η παραβολή μάς καλεί να υπερβούμε αυτή τη νοοτροπία.
Πνευματικός μαργαρίτης: Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ποιος είναι ο πλησίον μας. Χρειάζεται να γινόμαστε εμείς πλησίον για κάθε άνθρωπο που υποφέρει.
2. Ο τραυματισμένος άνθρωπος: Το πρόσωπο του πόνου στη σύγχρονη κοινωνία
Ο άνθρωπος που έπεσε στα χέρια των ληστών δεν κατονομάζεται. Δεν γνωρίζουμε το επάγγελμά του, την κοινωνική του θέση, τη θρησκεία του ή την καταγωγή του.
Γνωρίζουμε μόνο ότι υποφέρει και χρειάζεται βοήθεια.
Η σιωπή του Ευαγγελίου σχετικά με την ταυτότητά του είναι ιδιαίτερα εύγλωττη. Ο πόνος δεν έχει εθνικότητα, κοινωνική τάξη ή κομματική τοποθέτηση.
Σήμερα, ο τραυματισμένος άνθρωπος μπορεί να είναι:
Ένας ηλικιωμένος που ζει μόνος και περιμένει κάποιον να τον επισκεφθεί.
Ένας άνεργος γονέας που αδυνατεί να καλύψει τις βασικές ανάγκες της οικογένειάς του.
Ένας ασθενής που χρειάζεται όχι μόνο θεραπεία αλλά και ανθρώπινη παρουσία.
Ένας νέος που βιώνει κατάθλιψη, μοναξιά ή κοινωνικό αποκλεισμό και δεν βρίσκει κάποιον να τον ακούσει.
Ένας πρόσφυγας ή μετανάστης που προσπαθεί να ξαναχτίσει τη ζωή του.
Ένας άνθρωπος που έχει αποκλειστεί από την κοινωνία εξαιτίας των λαθών του.
Όλοι αυτοί μπορεί να βρίσκονται στον δρόμο μας.
Το ερώτημα δεν είναι αν τους συναντούμε. Το ερώτημα είναι αν τους βλέπουμε πραγματικά.
Πνευματικός μαργαρίτης: Η αγάπη αρχίζει με το βλέμμα που αναγνωρίζει στον άλλον όχι ένα πρόβλημα, αλλά ένα πρόσωπο με αξιοπρέπεια.
3. Ο ιερέας και ο Λευίτης: Όταν η θρησκευτικότητα δεν γίνεται αγάπη
Η παραβολή παρουσιάζει δύο πρόσωπα με θρησκευτικό κύρος: έναν ιερέα και έναν Λευίτη.
Και οι δύο βλέπουν τον τραυματισμένο άνθρωπο, αλλά συνεχίζουν τον δρόμο τους.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Χριστός επιλέγει να παρουσιάσει τη συμπεριφορά τους ως αντίθεση προς την πράξη του Σαμαρείτη.
Μας υπενθυμίζει ότι η θρησκευτική ιδιότητα από μόνη της δεν αποτελεί απόδειξη πνευματικής ωριμότητας.
Μπορούμε να εκκλησιαζόμαστε, να προσευχόμαστε, να γνωρίζουμε θεολογικά κείμενα και να συμμετέχουμε σε θρησκευτικές δραστηριότητες, αλλά να παραμένουμε αδιάφοροι απέναντι στον πόνο του διπλανού μας.
Η λατρεία του Θεού δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την αγάπη προς τον άνθρωπο.
Ας σκεφθούμε ένα σύγχρονο παράδειγμα: Μπορεί να περνάμε καθημερινά μπροστά από έναν άστεγο, να βλέπουμε έναν συνάνθρωπο να ζητά βοήθεια και να συνεχίζουμε αδιάφορα τη διαδρομή μας. Μπορεί να μιλάμε για αγάπη, ενώ στην πράξη να μην προσφέρουμε ούτε λίγα λεπτά από τον χρόνο μας.
Η παραβολή δεν μας καλεί να καταδικάσουμε τους δύο περαστικούς, αλλά να εξετάσουμε τη δική μας συνείδηση.
Πνευματικός μαργαρίτης: Η πίστη που δεν μετατρέπεται σε αγάπη κινδυνεύει να παραμείνει ένας λόγος χωρίς αντίκρισμα.
4. «Ἐσπλαγχνίσθη»: Η συμπόνια ως αφετηρία της χριστιανικής δράσης
Η σημαντικότερη λέξη της παραβολής είναι το ρήμα «ἐσπλαγχνίσθη».
Ο Σαμαρείτης δεν περιορίζεται στο να παρατηρήσει τον τραυματισμένο άνθρωπο. Συγκλονίζεται εσωτερικά από τη δυστυχία του.
Η συμπόνια, όμως, δεν παραμένει συναίσθημα. Γίνεται πράξη.
Ο Σαμαρείτης:
Πλησιάζει τον τραυματισμένο.
Φροντίζει τις πληγές του.
Προσφέρει τα απαραίτητα υλικά για την περιποίησή του.
Διαθέτει το ζώο του για τη μεταφορά του.
Τον οδηγεί σε ασφαλές κατάλυμα.
Αναλαμβάνει οικονομική ευθύνη για τη συνέχιση της φροντίδας του.
Παρατηρούμε ότι η αγάπη του είναι ολοκληρωμένη. Περιλαμβάνει την καρδιά, τον χρόνο, τον κόπο, τα προσωπικά αγαθά και την ανάληψη ευθύνης.
Εδώ βρίσκεται η ουσία της χριστιανικής φιλανθρωπίας.
Δεν αρκεί να λυπούμαστε για τη φτώχεια, εάν δεν προσφέρουμε κάτι για την αντιμετώπισή της. Δεν αρκεί να εκφράζουμε συμπάθεια για τους ασθενείς, εάν δεν τους επισκεπτόμαστε. Δεν αρκεί να μιλάμε για τη μοναξιά των ηλικιωμένων, εάν δεν διαθέτουμε λίγο χρόνο για αυτούς.
Ο άγιος Αμβρόσιος Μεδιολάνων, ερμηνεύοντας την παραβολή, αναδεικνύει και τη βαθύτερη συμβολική της διάσταση: ο Καλός Σαμαρείτης παραπέμπει στον ίδιο τον Χριστό, τον φύλακα και θεραπευτή των ψυχών μας. Ο τραυματισμένος άνθρωπος παρουσιάζεται ως εικόνα της ανθρώπινης φύσης που έχει πληγωθεί από την αμαρτία και χρειάζεται τη θεραπεία της θείας αγάπης.
Η πατερική αυτή ανάγνωση δεν αναιρεί το άμεσο ηθικό μήνυμα της παραβολής. Αντίθετα, το θεμελιώνει χριστολογικά: επειδή πρώτα δεχθήκαμε το έλεος του Χριστού, καλούμαστε και εμείς να γίνουμε φορείς του ελέους Του.
Πνευματικός μαργαρίτης: Η συμπόνια γίνεται χριστιανική αρετή όταν περνά από την καρδιά στα χέρια μας.
5. Το λάδι και το κρασί: Η θεραπευτική δύναμη της αγάπης
Ο Σαμαρείτης χρησιμοποιεί λάδι και κρασί για την περιποίηση των τραυμάτων.
Στο άμεσο ιστορικό πλαίσιο της παραβολής πρόκειται για υλικά φροντίδας. Η πατερική παράδοση, ωστόσο, έχει αναπτύξει και συμβολικές ερμηνείες των δύο στοιχείων.
Στην ευρύτερη πνευματική ανάγνωση, το λάδι μπορεί να μας θυμίζει την παρηγοριά, τη θεραπευτική χάρη και την πραότητα, ενώ το κρασί μπορεί να συνδεθεί με την πνευματική εγρήγορση και τη θεραπευτική δύναμη της αλήθειας.
Ας μεταφέρουμε την εικόνα στη ζωή μας.
Μερικές φορές, ένας άνθρωπος δεν χρειάζεται μεγάλες συμβουλές. Χρειάζεται να τον ακούσουμε χωρίς να τον διακόπτουμε. Άλλοτε χρειάζεται να του προσφέρουμε πρακτική βοήθεια. Σε άλλες περιπτώσεις χρειάζεται να του πούμε με αγάπη μια αλήθεια που αποφεύγει να αντιμετωπίσει.
Η αληθινή αγάπη δεν κολακεύει ούτε πληγώνει άσκοπα. Φροντίζει, θεραπεύει και ενθαρρύνει.
Πνευματικός μαργαρίτης: Ας γίνουμε για τους ανθρώπους που συναντούμε λάδι παρηγοριάς και κρασί αληθινής αγάπης.
6. Το πανδοχείο: Η συνέχεια της φροντίδας
Ο Σαμαρείτης δεν αφήνει τον τραυματισμένο σε ένα προσωρινό σημείο ανακούφισης. Τον μεταφέρει στο πανδοχείο και φροντίζει να συνεχιστεί η περιποίησή του.
Αναλαμβάνει ακόμη και το κόστος που θα προκύψει στη συνέχεια.
Εδώ αναδεικνύεται μια ουσιαστική διάσταση της αγάπης: η συνέπεια.
Δεν βοηθούμε κάποιον μόνο για να αισθανθούμε εμείς καλά. Δεν προσφέρουμε βοήθεια για να αποκτήσουμε κοινωνική αναγνώριση ή να φωτογραφηθούμε δίπλα στην πράξη της φιλανθρωπίας.
Η πραγματική αγάπη ενδιαφέρεται για το αποτέλεσμα και την αποκατάσταση του ανθρώπου.
Στις ημέρες μας, αυτή η διδασκαλία μπορεί να εφαρμοστεί μέσα από οργανωμένες κοινωνικές δομές, ενοριακά συσσίτια, κοινωνικά φαρμακεία, δομές φιλοξενίας, προγράμματα υποστήριξης οικογενειών και εθελοντικές ομάδες.
Ο Καλός Σαμαρείτης μάς διδάσκει ότι η αγάπη χρειάζεται και προσωπική προσφορά και οργανωμένη συνεργασία.
Πνευματικός μαργαρίτης: Η αληθινή φιλανθρωπία δεν εγκαταλείπει τον άνθρωπο μετά την πρώτη βοήθεια, αλλά ενδιαφέρεται για την πορεία της θεραπείας του.
7. «Πορεύου καὶ σὺ ποίει ὁμοίως»: Η εντολή που δεν επιδέχεται αναβολή
Ο Χριστός ολοκληρώνει την παραβολή με μια σύντομη αλλά καθοριστική προτροπή.
Δεν λέει στον νομικό να θαυμάσει τον Σαμαρείτη, να γράψει ένα κείμενο για εκείνον ή να αναλύσει τη συμπεριφορά του.
Του λέει να πράξει το ίδιο.
Η χριστιανική ζωή δεν εξαντλείται στη γνώση, στη θεωρία ή στην περιγραφή των αρετών. Απαιτεί προσωπική συμμετοχή.
Σήμερα μπορούμε να εφαρμόσουμε την εντολή αυτή με απλούς τρόπους:
Να επισκεφθούμε έναν ηλικιωμένο που ζει μόνος.
Να προσφέρουμε τρόφιμα σε μια οικογένεια που δυσκολεύεται.
Να στηρίξουμε έναν νέο που αναζητά εργασία.
Να βοηθήσουμε έναν ασθενή να μεταβεί στο νοσοκομείο.
Να σταθούμε δίπλα σε κάποιον που πενθεί.
Να προστατεύσουμε έναν άνθρωπο που υφίσταται αδικία ή εκφοβισμό.
Να προσφέρουμε εθελοντικά χρόνο και γνώσεις σε μια κοινωνική δομή.
Και, φυσικά, να θυμόμαστε ότι η βοήθεια προς τον συνάνθρωπο πρέπει να γίνεται με σεβασμό στην αξιοπρέπειά του, χωρίς εξευτελισμό, επίδειξη ή απαίτηση ανταλλάγματος.
Πνευματικός μαργαρίτης: Η μεγαλύτερη τιμή προς το Ευαγγέλιο είναι να το μετατρέπουμε σε καθημερινό τρόπο ζωής.
3. Η βαθύτερη θεολογική σύνδεση των δύο αναγνωσμάτων
Εάν εξετάσουμε μαζί τις δύο περικοπές, διαπιστώνουμε ότι ο Απόστολος Παύλος και ο ευαγγελιστής Λουκάς μάς οδηγούν στην ίδια πνευματική αλήθεια.
Ο Παύλος μάς παρουσιάζει τον Χριστό ως Εκείνον που γκρεμίζει το μεσότοιχο της έχθρας και δημιουργεί μια νέα ανθρωπότητα.
Ο Λουκάς μάς παρουσιάζει τον άνθρωπο που, ακολουθώντας το παράδειγμα της θείας ευσπλαχνίας, υπερβαίνει τις προκαταλήψεις και γίνεται πλησίον του πάσχοντος.
Έτσι, η θεολογία της ειρήνης συναντά τη θεολογία της φιλανθρωπίας.
Μας συμφιλιώνει με τον Θεό και μας καλεί να υπερβούμε την έχθρα.
Προς Εφεσίους 2, 14-22
Μας διδάσκει να μετατρέπουμε την ευσπλαχνία σε προσωπική ευθύνη.
Κατά Λουκάν 10, 25-37
Μπορούμε να διατυπώσουμε τη σχέση των δύο αναγνωσμάτων με τρεις βασικές προτάσεις:
Η συμφιλίωση με τον Θεό μάς οδηγεί στη συμφιλίωση με τους ανθρώπους.
Η πίστη στον Χριστό εκφράζεται έμπρακτα μέσα από την αγάπη.
Η αγάπη προς τον πλησίον αποτελεί μαρτυρία της παρουσίας του Χριστού στη ζωή μας.
Επομένως, δεν μπορούμε να ισχυριζόμαστε ότι αγαπούμε τον Θεό, ενώ παραμένουμε αδιάφοροι για τον άνθρωπο που υποφέρει δίπλα μας.
Ούτε μπορούμε να οικοδομήσουμε μια πραγματικά χριστιανική κοινωνία, εάν η καθημερινότητά μας χαρακτηρίζεται από ανταγωνισμό, αδιαφορία, μνησικακία και αποκλεισμό.
Η Εκκλησία καλείται να είναι ο χώρος όπου η ειρήνη του Χριστού γίνεται εμπειρία κοινωνίας και η αγάπη μετατρέπεται σε διακονία.
4. Η έναρξη της νηστείας των Χριστουγέννων: Από τη διατροφή στη μεταμόρφωση της καρδιάς
Η 15η Νοεμβρίου σηματοδοτεί και την έναρξη της νηστείας των Χριστουγέννων, της πνευματικής προετοιμασίας μας για τη μεγάλη εορτή της Γεννήσεως του Κυρίου.
Η συγκυρία είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Καθώς αρχίζουμε τη νηστευτική μας πορεία, η Εκκλησία μάς προσφέρει δύο αναγνώσματα που μας υπενθυμίζουν ότι η προετοιμασία για τα Χριστούγεννα δεν περιορίζεται στην αποχή από ορισμένες τροφές.
Η νηστεία χρειάζεται να επεκτείνεται σε ολόκληρη τη ζωή μας.
Ας νηστέψουμε:
Από τα σκληρά λόγια που πληγώνουν.
Από την κατάκριση και την περιφρόνηση.
Από τον εγωισμό που διαλύει τις σχέσεις μας.
Από τη μνησικακία που δηλητηριάζει την ψυχή.
Από την αδιαφορία απέναντι στον φτωχό και τον αδύναμο.
Από την υπερβολική προσκόλληση στα υλικά αγαθά.
Ας καλλιεργήσουμε περισσότερο:
Την προσευχή και την ευχαριστία.
Τη συγχώρηση και τη συμφιλίωση.
Την ελεημοσύνη και την κοινωνική ευθύνη.
Την υπομονή και την ταπείνωση.
Την αγάπη προς τους ανθρώπους που μας δυσκολεύουν.
Τη συμμετοχή στη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας.
Η νηστεία δεν είναι αυτοσκοπός ούτε μέσο αυτοδικαίωσης. Είναι πνευματικό εργαλείο που, μαζί με την προσευχή, τη μετάνοια και τη συμμετοχή στη μυστηριακή ζωή, μας βοηθά να καθαρίσουμε την καρδιά μας και να υποδεχθούμε τον Χριστό.
Ας μην ξεχνάμε ότι μπορούμε να τηρούμε αυστηρά ένα διατροφικό πρόγραμμα και συγχρόνως να παραμένουμε σκληροί απέναντι στους ανθρώπους.
Αυτό δεν είναι το πνεύμα της χριστιανικής νηστείας.
Η ωραιότερη νηστεία είναι εκείνη που μας κάνει περισσότερο ανθρώπινους, περισσότερο συμπονετικούς και περισσότερο κοντά στον Χριστό.
5. Δέκα πνευματικοί μαργαρίτες για την καθημερινή μας ζωή
Από τη συνάντηση των δύο αναγνωσμάτων μπορούμε να κρατήσουμε δέκα πολύτιμα μηνύματα:
Ο Χριστός είναι η ειρήνη μας. Ας μην επιτρέπουμε στον εγωισμό να μετατρέπει τις διαφωνίες μας σε εχθρότητα.
Η αγάπη δεν γνωρίζει σύνορα. Ας μην περιορίζουμε την καλοσύνη μας μόνο στους ανθρώπους που μας μοιάζουν.
Η συγχώρηση είναι δύναμη. Ας προσπαθούμε να θεραπεύουμε τις σχέσεις μας αντί να συντηρούμε τις πληγές τους.
Η πίστη χρειάζεται έργα. Ας αποδεικνύουμε την αγάπη μας μέσα από συγκεκριμένες πράξεις.
Ο χρόνος μας είναι δώρο. Ας τον διαθέτουμε και για εκείνους που χρειάζονται συντροφιά και συμπαράσταση.
Η φιλανθρωπία απαιτεί διακριτικότητα. Ας βοηθούμε χωρίς να εκθέτουμε ή να προσβάλλουμε εκείνον που έχει ανάγκη.
Η Εκκλησία είναι οικογένεια. Ας δημιουργούμε κοινότητες όπου όλοι αισθάνονται αποδεκτοί.
Η μετάνοια αρχίζει από εμάς. Ας μη ζητούμε πρώτα την αλλαγή των άλλων, αλλά ας ξεκινούμε από τη δική μας καρδιά.
Η νηστεία είναι άσκηση αγάπης. Ας περιορίζουμε όχι μόνο τις διατροφικές απολαύσεις, αλλά και τις εγωιστικές επιθυμίες μας.
Ο Καλός Σαμαρείτης είναι καθημερινό πρότυπο. Ας μην προσπερνούμε τον άνθρωπο που χρειάζεται τη βοήθειά μας.
6. Προβληματισμοί για προσωπική και οικογενειακή αυτοκριτική
Πριν ολοκληρώσουμε την πνευματική μας μελέτη, αξίζει να σταθούμε για λίγο μπροστά σε ορισμένα ερωτήματα:
Ποιο μεσότοιχο χρειάζεται να γκρεμίσουμε στη ζωή μας;
Με ποιον άνθρωπο χρειάζεται να συμφιλιωθούμε;
Ποιον συνάνθρωπό μας προσπερνούμε καθημερινά χωρίς να αντιλαμβανόμαστε τις ανάγκες του;
Πώς μπορούμε να κάνουμε τη νηστεία των Χριστουγέννων ουσιαστικότερη;
Ποια συγκεκριμένη πράξη αγάπης μπορούμε να πραγματοποιήσουμε αυτή την εβδομάδα;
Ας μη μείνουμε μόνο στον προβληματισμό.
Ας επιλέξουμε μία πράξη αγάπης και ας την πραγματοποιήσουμε. Μπορεί να είναι μια επίσκεψη, μια συγγνώμη, μια οικονομική ενίσχυση, μια προσφορά τροφίμων, μια πράξη συμπαράστασης ή απλώς μια ειλικρινής συνομιλία με έναν άνθρωπο που αισθάνεται μόνος.
Έτσι, το Ευαγγέλιο θα πάψει να είναι μόνο ένα κείμενο που διαβάζουμε την Κυριακή και θα γίνει τρόπος ζωής.
7. Επίλογος: Να γίνουμε άνθρωποι ειρήνης και ελέους
Αγαπητοί αδελφοί και αγαπητές αδελφές,
Τα αναγνώσματα της Κυριακής μάς προσφέρουν ένα σπουδαίο πνευματικό μήνυμα, ιδιαίτερα επίκαιρο για την εποχή μας.
Ζούμε σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι συχνά απομακρύνονται μεταξύ τους, όπου οι κοινωνικές ανισότητες μεγαλώνουν, όπου η μοναξιά γίνεται καθημερινή εμπειρία και όπου η επιθετικότητα πολλές φορές υπερισχύει του διαλόγου.
Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, ο Απόστολος Παύλος μάς υπενθυμίζει ότι ο Χριστός είναι η ειρήνη μας και ο ευαγγελιστής Λουκάς μάς καλεί να γίνουμε οι ίδιοι πλησίον κάθε ανθρώπου που υποφέρει.
Ας μην οικοδομούμε τείχη ανάμεσα στους ανθρώπους. Ας δημιουργούμε γέφυρες επικοινωνίας και συμφιλίωσης.
Ας μη μένουμε θεατές μπροστά στη δυστυχία. Ας γινόμαστε ενεργοί συμπαραστάτες εκείνων που χρειάζονται τη βοήθειά μας.
Ας μην περιορίζουμε τη χριστιανική μας ταυτότητα στην εξωτερική θρησκευτικότητα. Ας επιτρέψουμε στην πίστη να μεταμορφώνει τον χαρακτήρα μας και να καθορίζει τη συμπεριφορά μας.
Και καθώς αρχίζουμε την ευλογημένη περίοδο της νηστείας των Χριστουγέννων, ας προετοιμάσουμε όχι μόνο το σώμα, αλλά κυρίως την καρδιά μας για να υποδεχθούμε τον γεννηθέντα Χριστό.
Ας θυμόμαστε πάντοτε ότι η αγάπη δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα. Είναι απόφαση, προσφορά, θυσία και καθημερινή πράξη.
Και ίσως το σημαντικότερο μήνυμα της Κυριακής να βρίσκεται ακριβώς στα τελευταία λόγια του Κυρίου:
«Πορεύου καὶ σὺ ποίει ὁμοίως».
Ας πορευθούμε, λοιπόν, όλοι μαζί στον δρόμο της αγάπης, της ειρήνης, της συγχώρησης και της έμπρακτης φιλανθρωπίας.
8. Ευχές προς όλους τους αναγνώστες
Ευχόμαστε ολόψυχα σε όλους μας η ευλογημένη αυτή Κυριακή να αποτελέσει αφετηρία πνευματικής ανανέωσης και ουσιαστικής αλλαγής στη ζωή μας.
Είθε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός να χαρίζει στις οικογένειές μας υγεία, ειρήνη, ενότητα, υπομονή και αγάπη.
Ευχόμαστε να αποκτήσουμε όλοι μας καρδιά ευσπλαχνική, μάτια που να αναγνωρίζουν τον ανθρώπινο πόνο και χέρια πρόθυμα να προσφέρουν βοήθεια.
Ας αξιωθούμε να συγχωρούμε εκείνους που μας πλήγωσαν, να συμφιλιωνόμαστε με όσους απομακρυνθήκαμε και να στηρίζουμε εκείνους που δοκιμάζονται από τις δυσκολίες της ζωής.
Ευχόμαστε η νηστεία των Χριστουγέννων να γίνει για όλους μας περίοδος μετάνοιας, προσευχής, ελεημοσύνης και εσωτερικής καλλιέργειας.
Ας αξιωθούμε να υποδεχθούμε τη μεγάλη εορτή της Γεννήσεως του Χριστού με καθαρή συνείδηση, ταπεινή καρδιά και έμπρακτη αγάπη προς κάθε συνάνθρωπό μας.
Είθε να γίνουμε όλοι μας άνθρωποι της ειρήνης, της καταλλαγής και του ελέους, ώστε μέσα από τη ζωή μας να φανερώνεται η αγάπη του Χριστού στον κόσμο.
Με τη χάρη του Θεού, ας προχωρήσουμε ενωμένοι στον δρόμο της σωτηρίας.
Αμήν!
9. Βιβλιογραφία
Ambrose of Milan. (1896). Exposition of the Christian faith, books I–V; Exposition of the Gospel according to Luke, books I–X; On the Holy Spirit, books I–III. In P. Schaff & H. Wace (Eds.), A select library of the Nicene and Post-Nicene Fathers of the Christian Church (2nd ser., Vol. 10). Christian Literature Publishing Co. https://ccel.org/ccel/s/schaff/npnf210/cache/npnf210.pdf
Church of Greece, Apostoliki Diakonia. (2026, November 8). Φωνή Κυρίου (Έτος 74ο, αρ. φύλλου 45). https://apostoliki-diakonia.gr/wp-content/data/fk/2026/45-2026%283832%29.pdf
Cyril of Alexandria. (1859). A commentary upon the Gospel according to S. Luke (R. Payne Smith, Trans.). Oxford University Press. https://www.tertullian.org/fathers/cyril_on_luke_07_sermons_66_80.htm
Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία. (2026). Ευαγγελικά αναγνώσματα: Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026. Saint.gr. https://www.saint.gr/26667/readingsday.aspx
Greek Orthodox Archdiocese of America. (2026). The Orthodox calendar: November 15, 2026. Digital Chant Stand. https://dcs.goarch.org/goa/dcs/h/s/2026/11/15/h91/gr/index.html
Holy Bible. (n.d.). Προς Εφεσίους 2:14–22 και κατά Λουκάν 10:25–37. Ελληνικό βιβλικό κείμενο.
John Chrysostom. (1889). Homily V on the Epistle to the Ephesians. In P. Schaff (Ed.), A select library of the Nicene and Post-Nicene Fathers of the Christian Church (1st ser., Vol. 13). Christian Literature Publishing Co. https://www.newadvent.org/fathers/230105.htm
John Chrysostom. (1889). Homily XIV on the Epistle to the Ephesians. In P. Schaff (Ed.), A select library of the Nicene and Post-Nicene Fathers of the Christian Church (1st ser., Vol. 13). Christian Literature Publishing Co. https://www.newadvent.org/fathers/230114.htm
-Λόγος Θείου Φωτός
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου